४. पठमनानातित्थियसुत्तं

५४. एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन सम्बहुला नानातित्थियसमणब्राह्मणपरिब्बाजका सावत्थियं पटिवसन्ति नानादिट्ठिका नानाखन्तिका नानारुचिका नानादिट्ठिनिस्सयनिस्सिता.

सन्तेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो – ‘‘सस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति. सन्ति पनेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो – ‘‘असस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति. सन्तेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो – ‘‘अन्तवा लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति. सन्ति पनेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो – ‘‘अनन्तवा लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति. सन्तेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो – ‘‘तं जीवं तं सरीरं, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति. सन्ति पनेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो – ‘‘अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरं, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति. सन्तेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो – ‘‘होति तथागतो परं मरणा, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति. सन्ति पनेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो – ‘‘न होति तथागतो परं मरणा, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति. सन्तेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो – ‘‘होति च न च होति तथागतो परं मरणा, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति. सन्ति पनेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो – ‘‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति.

ते भण्डनजाता कलहजाता विवादापन्ना अञ्ञमञ्ञं मुखसत्तीहि वितुदन्ता विहरन्ति – ‘‘एदिसो धम्मो, नेदिसो धम्मो; नेदिसो धम्मो, एदिसो धम्मो’’ति.

अथ खो सम्बहुला भिक्खू पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सावत्थिं पिण्डाय पाविसिंसु. सावत्थियं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्ता येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. एकमन्तं निसिन्ना खो ते भिक्खू भगवन्तं एतदवोचुं –

‘‘इध, भन्ते, सम्बहुला नानातित्थियसमणब्राह्मणपरिब्बाजका सावत्थियं पटिवसन्ति नानादिट्ठिका नानाखन्तिका नानारुचिका नानादिट्ठिनिस्सयनिस्सिता.

‘‘सन्तेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो – ‘सस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’न्ति…पे… ते भण्डनजाता कलहजाता विवादापन्ना अञ्ञमञ्ञं मुखसत्तीहि वितुदन्ता विहरन्ति – ‘एदिसो धम्मो, नेदिसो धम्मो; नेदिसो धम्मो, एदिसो धम्मो’’’ ति.

‘‘अञ्ञतित्थिया, भिक्खवे, परिब्बाजका अन्धा अचक्खुका; अत्थं न जानन्ति, अनत्थं न जानन्ति, धम्मं न जानन्ति, अधम्मं न जानन्ति. ते अत्थं अजानन्ता अनत्थं अजानन्ता धम्मं अजानन्ता अधम्मं अजानन्ता भण्डनजाता कलहजाता विवादापन्ना अञ्ञमञ्ञं मुखसत्तीहि वितुदन्ता विहरन्ति – ‘एदिसो धम्मो, नेदिसो धम्मो; नेदिसो धम्मो, एदिसो धम्मो’’’ति.

‘‘भूतपुब्बं, भिक्खवे, इमिस्सायेव सावत्थिया अञ्ञतरो राजा अहोसि. अथ खो, भिक्खवे, सो राजा अञ्ञतरं पुरिसं आमन्तेसि – ‘एहि त्वं, अम्भो पुरिस, यावतका सावत्थिया जच्चन्धा ते सब्बे एकज्झं सन्निपातेही’ति. ‘एवं, देवा’ति खो, भिक्खवे, सो पुरिसो तस्स रञ्ञो पटिस्सुत्वा यावतका सावत्थिया जच्चन्धा ते सब्बे गहेत्वा येन सो राजा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा तं राजानं एतदवोच – ‘सन्निपातिता खो ते, देव, यावतका सावत्थिया जच्चन्धा’ति. ‘तेन हि, भणे, जच्चन्धानं हत्थिं दस्सेही’ति. ‘एवं, देवा’ति खो, भिक्खवे, सो पुरिसो तस्स रञ्ञो पटिस्सुत्वा जच्चन्धानं हत्थिं दस्सेसि.

‘‘एकच्चानं जच्चन्धानं हत्थिस्स सीसं दस्सेसि – ‘एदिसो, जच्चन्धा, हत्थी’ति. एकच्चानं जच्चन्धानं हत्थिस्स कण्णं दस्सेसि – ‘एदिसो, जच्चन्धा, हत्थी’ति. एकच्चानं जच्चन्धानं हत्थिस्स दन्तं दस्सेसि – ‘एदिसो, जच्चन्धा, हत्थी’ति. एकच्चानं जच्चन्धानं हत्थिस्स सोण्डं दस्सेसि – ‘एदिसो, जच्चन्धा, हत्थी’ति. एकच्चानं जच्चन्धानं हत्थिस्स कायं दस्सेसि – ‘एदिसो, जच्चन्धा, हत्थी’ति. एकच्चानं जच्चन्धानं हत्थिस्स पादं दस्सेसि – ‘एदिसो, जच्चन्धा, हत्थी’ति. एकच्चानं जच्चन्धानं हत्थिस्स सत्थिं [पिट्ठिं (स्या.)] दस्सेसि – ‘एदिसो, जच्चन्धा, हत्थी’ति. एकच्चानं जच्चन्धानं हत्थिस्स नङ्गुट्ठं दस्सेसि – ‘एदिसो, जच्चन्धा, हत्थी’ति. एकच्चानं जच्चन्धानं हत्थिस्स वालधिं दस्सेसि – ‘एदिसो, जच्चन्धा, हत्थी’’’ति.

‘‘अथ खो, भिक्खवे, सो पुरिसो जच्चन्धानं हत्थिं दस्सेत्वा येन सो राजा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा तं राजानं एतदवोच – ‘दिट्ठो खो तेहि, देव, जच्चन्धेहि हत्थी; यस्स दानि कालं मञ्ञसी’ति.

‘‘अथ खो, भिक्खवे, सो राजा येन ते जच्चन्धा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा ते जच्चन्धे एतदवोच – ‘दिट्ठो वो, जच्चन्धा, हत्थी’ति? ‘एवं, देव, दिट्ठो नो हत्थी’ति. ‘वदेथ, जच्चन्धा, कीदिसो हत्थी’ति?

‘‘येहि, भिक्खवे, जच्चन्धेहि हत्थिस्स सीसं दिट्ठं अहोसि, ते एवमाहंसु – ‘एदिसो, देव, हत्थी सेय्यथापि कुम्भो’ति.

‘‘येहि, भिक्खवे, जच्चन्धेहि हत्थिस्स कण्णो दिट्ठो अहोसि, ते एवमाहंसु – ‘एदिसो, देव, हत्थी सेय्यथापि सुप्पो’ति.

‘‘येहि, भिक्खवे, जच्चन्धेहि हत्थिस्स दन्तो दिट्ठो अहोसि, ते एवमाहंसु – ‘एदिसो, देव, हत्थी सेय्यथापि खीलो’ति.

‘‘येहि, भिक्खवे, जच्चन्धेहि हत्थिस्स सोण्डो दिट्ठो अहोसि, ते एवमाहंसु – ‘एदिसो, देव, हत्थी सेय्यथापि नङ्गलीसा’ति.

‘‘येहि, भिक्खवे, जच्चन्धेहि हत्थिस्स कायो दिट्ठो अहोसि, ते एवमाहंसु – ‘एदिसो, देव, हत्थी सेय्यथापि कोट्ठो’ति.

‘‘येहि, भिक्खवे, जच्चन्धेहि हत्थिस्स पादो दिट्ठो अहोसि, ते एवमाहंसु – ‘एदिसो, देव, हत्थी सेय्यथापि थूणो’ति.

‘‘येहि, भिक्खवे, जच्चन्धेहि हत्थिस्स सत्थि दिट्ठो [पिट्ठि दिट्टा (क. सी. स्या. पी.), सत्थि दिट्ठा (क. सी.)] होसि, ते एवमाहंसु – ‘एदिसो, देव, हत्थी सेय्यथापि उदुक्खलो’ति.

‘‘येहि, भिक्खवे, जच्चन्धेहि हत्थिस्स नङ्गुट्ठं दिट्ठं अहोसि, ते एवमाहंसु – ‘एदिसो, देव, हत्थी सेय्यथापि मुसलो’ति.

‘‘येहि, भिक्खवे, जच्चन्धेहि हत्थिस्स वालधि दिट्ठो अहोसि, ते एवमाहंसु – ‘एदिसो, देव, हत्थी सेय्यथापि सम्मज्जनी’ति.

‘‘ते ‘एदिसो हत्थी, नेदिसो हत्थी; नेदिसो हत्थी, एदिसो हत्थी’’’ति अञ्ञमञ्ञं मुट्ठीहि संसुम्भिंसु [संयुज्झिंसु (क. सी., स्या. पी.)]. तेन च पन, भिक्खवे, सो राजा अत्तमनो अहोसि.

‘‘एवमेव खो, भिक्खवे, अञ्ञतित्थिया परिब्बाजका अन्धा अचक्खुका. ते अत्थं न जानन्ति अनत्थं न जानन्ति, धम्मं न जानन्ति अधम्मं न जानन्ति. ते अत्थं अजानन्ता अनत्थं अजानन्ता, धम्मं अजानन्ता अधम्मं अजानन्ता भण्डनजाता कलहजाता विवादापन्ना अञ्ञमञ्ञं मुखसत्तीहि वितुदन्ता विहरन्ति – ‘एदिसो धम्मो, नेदिसो धम्मो; नेदिसो धम्मो, एदिसो धम्मो’’’ति.

अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि –

‘‘इमेसु किर सज्जन्ति, एके समणब्राह्मणा;

विग्गय्ह नं विवदन्ति, जना एकङ्गदस्सिनो’’ति. चतुत्थं;