४. विवेककथा
२२. सावत्थिनिदानं [सं नि. ३.५.१४९ पस्सितब्बा]. ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, ये केचि बलकरणीया कम्मन्ता करीयन्ति, सब्बे ते पथविं निस्साय पथवियं पतिट्ठाय एवमेते बलकरणीया कम्मन्ता करीयन्ति, एवमेवं, भिक्खवे, भिक्खु सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेति, अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं बहुलीकरोति.
‘‘कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खु सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेति, अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं बहुलीकरोति? इध, भिक्खवे, भिक्खु सम्मादिट्ठिं भावेति विवेकनिस्सितं विरागनिस्सितं निरोधनिस्सितं वोस्सग्गपरिणामिं. सम्मासङ्कप्पं…पे… सम्मावाचं… सम्माकम्मन्तं… सम्माआजीवं… सम्मावायामं… सम्मासतिं… सम्मासमाधिं भावेति विवेकनिस्सितं विरागनिस्सितं निरोधनिस्सितं वोस्सग्गपरिणामिं. एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेति, अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं बहुलीकरोति.
२३. ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, ये केचि [येपिमे (स्या.) सं. नि. ५.१५० पस्सितब्बा] बीजगामभूतगामा वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जन्ति, सब्बे ते पथविं निस्साय पथवियं पतिट्ठाय एवमेते बीजगामभूतगामा वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जन्ति; एवमेवं खो, भिक्खवे, भिक्खु सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेन्तो अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं बहुलीकरोन्तो वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं पापुणाति धम्मेसु.
‘‘कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खु सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेन्तो अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं बहुलीकरोन्तो वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं पापुणाति धम्मेसु? इध, भिक्खवे, भिक्खु सम्मादिट्ठिं भावेति विवेकनिस्सितं विरागनिस्सितं निरोधनिस्सितं वोस्सग्गपरिणामिं. सम्मासङ्कप्पं भावेति…पे… सम्मावाचं भावेति… सम्माकम्मन्तं भावेति… सम्माआजीवं भावेति… सम्मावायामं भावेति… सम्मासतिं भावेति… सम्मासमाधिं भावेति विवेकनिस्सितं विरागनिस्सितं निरोधनिस्सितं वोस्सग्गपरिणामिं. एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेन्तो अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं बहुलीकरोन्तो वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं पापुणाति धम्मेसू’’ति.
१. मग्गङ्गनिद्देसो
२४. सम्मादिट्ठिया पञ्च विवेका, पञ्च विरागा, पञ्च निरोधा, पञ्च वोस्सग्गा, द्वादस निस्सया. सम्मासङ्कप्पस्स…पे… सम्मावाचाय… सम्माकम्मन्तस्स… सम्माआजीवस्स… सम्मावायामस्स… सम्मासतिया… सम्मासमाधिस्स पञ्च विवेका, पञ्च विरागा, पञ्च निरोधा, पञ्च वोस्सग्गा, द्वादस निस्सया.
सम्मादिट्ठिया कतमे पञ्च विवेका? विक्खम्भनविवेको, तदङ्गविवेको समुच्छेदविवेको, पटिप्पस्सद्धिविवेको, निस्सरणविवेको. विक्खम्भनविवेको च नीवरणानं पठमज्झानं भावयतो, तदङ्गविवेको च दिट्ठिगतानं निब्बेधभागियं समाधिं भावयतो, समुच्छेदविवेको च लोकुत्तरं खयगामिमग्गं भावयतो, पटिप्पस्सद्धिविवेको च फलक्खणे, निस्सरणविवेको च निरोधो निब्बानं. सम्मादिट्ठिया इमे पञ्च विवेका. इमेसु पञ्चसु विवेकेसु छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं.
सम्मादिट्ठिया कतमे पञ्च विरागा? विक्खम्भनविरागो, तदङ्गविरागो, समुच्छेदविरागो, पटिप्पस्सद्धिविरागो, निस्सरणविरागो. विक्खम्भनविरागो च नीवरणानं पठमज्झानं भावयतो, तदङ्गविरागो च दिट्ठिगतानं निब्बेधभागियं समाधिं भावयतो, समुच्छेदविरागो च लोकुत्तरं खयगामिमग्गं भावयतो, पटिप्पस्सद्धिविरागो च फलक्खणे, निस्सरणविरागो च निरोधो निब्बानं. सम्मादिट्ठिया इमे पञ्च विरागा. इमेसु पञ्चसु विरागेसु छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं.
सम्मादिट्ठिया कतमे पञ्च निरोधा? विक्खम्भननिरोधो, तदङ्गनिरोधो, समुच्छेदनिरोधो, पटिप्पस्सद्धिनिरोधो, निस्सरणनिरोधो. विक्खम्भननिरोधो च नीवरणानं पठमज्झानं भावयतो, तदङ्गनिरोधो च दिट्ठिगतानं निब्बेधभागियं समाधिं भावयतो, समुच्छेदनिरोधो च लोकुत्तरं खयगामिमग्गं भावयतो, पटिप्पस्सद्धिनिरोधो च फलक्खणे, निस्सरणनिरोधो च अमता धातु. सम्मादिट्ठिया इमे पञ्च निरोधा. इमेसु पञ्चसु निरोधेसु छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं.
सम्मादिट्ठिया कतमे पञ्च वोस्सग्गा? विक्खम्भनवोस्सग्गो, तदङ्गवोस्सग्गो, समुच्छेदवोस्सग्गो, पटिप्पस्सद्धिवोस्सग्गो, निस्सरणवोस्सग्गो. विक्खम्भनवोस्सग्गो च नीवरणानं पठमज्झानं भावयतो, तदङ्गवोस्सग्गो च दिट्ठिगतानं निब्बेधभागियं समाधिं भावयतो, समुच्छेदवोस्सग्गो च लोकुत्तरं खयगामिमग्गं भावयतो, पटिप्पस्सद्धिवोस्सग्गो च फलक्खणे, निस्सरणवोस्सग्गो च निरोधो निब्बानं. सम्मादिट्ठिया इमे पञ्च वोस्सग्गा. इमेसु पञ्चसु वोस्सग्गेसु छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं. सम्मादिट्ठिया इमे पञ्च विवेका, पञ्च विरागा, पञ्च निरोधा, पञ्च वोस्सग्गा, द्वादस निस्सया.
२५. सम्मासङ्कप्पस्स …पे… सम्मावाचाय… सम्माकम्मन्तस्स… सम्माआजीवस्स… सम्मावायामस्स… सम्मासतिया… सम्मासमाधिस्स कतमे पञ्च विवेका? विक्खम्भनविवेको, तदङ्गविवेको, समुच्छेदविवेको, पटिप्पस्सद्धिविवेको, निस्सरणविवेको. विक्खम्भनविवेको च नीवरणानं पठमज्झानं भावयतो, तदङ्गविवेको च दिट्ठिगतानं निब्बेधभागियं समाधिं भावयतो, समुच्छेदविवेको च लोकुत्तरं खयगामिमग्गं भावयतो, पटिप्पस्सद्धिविवेको च फलक्खणे निस्सरणविवेको च निरोधो निब्बानं. सम्मासमाधिस्स इमे पञ्च विवेका. इमेसु पञ्चसु विवेकेसु छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं.
सम्मासमाधिस्स कतमे पञ्च विरागा? विक्खम्भनविरागो, तदङ्गविरागो, समुच्छेदविरागो, पटिप्पस्सद्धिविरागो, निस्सरणविरागो. विक्खम्भनविरागो च नीवरणानं पठमज्झानं भावयतो, तदङ्गविरागो च दिट्ठिगतानं निब्बेधभागियं समाधिं भावयतो, समुच्छेदविरागो च लोकुत्तरं खयगामिमग्गं भावयतो, पटिप्पस्सद्धिविरागो च फलक्खणे, निस्सरणविरागो च निरोधो निब्बानं. सम्मासमाधिस्स इमे पञ्च विरागा. इमेसु पञ्चसु विरागेसु छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं.
सम्मासमाधिस्स कतमे पञ्च निरोधा? विक्खम्भननिरोधो, तदङ्गनिरोधो, समुच्छेदनिरोधो, पटिप्पस्सद्धिनिरोधो, निस्सरणनिरोधो. विक्खम्भननिरोधो च नीवरणानं पठमज्झानं भावयतो, तदङ्गनिरोधो च दिट्ठिगतानं निब्बेधभागियं समाधिं भावयतो, समुच्छेदनिरोधो च लोकुत्तरं खयगामिमग्गं भावयतो, पटिप्पस्सद्धिनिरोधो च फलक्खणे, निस्सरणनिरोधो च अमता धातु. सम्मासमाधिस्स इमे पञ्च निरोधा. इमेसु पञ्चसु निरोधेसु छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं.
सम्मासमाधिस्स कतमे पञ्च वोस्सग्गा? विक्खम्भनवोस्सग्गो, तदङ्गवोस्सग्गो, समुच्छेदवोस्सग्गो, पटिप्पस्सद्धिवोस्सग्गो, निस्सरणवोस्सग्गो. विक्खम्भनवोस्सग्गो च नीवरणानं पठमज्झानं भावयतो, तदङ्गवोस्सग्गो च दिट्ठिगतानं निब्बेधभागियं समाधिं भावयतो, समुच्छेदवोस्सग्गो च लोकुत्तरं खयगामिमग्गं भावयतो, पटिप्पस्सद्धिवोस्सग्गो च फलक्खणे, निस्सरणवोस्सग्गो च निरोधो निब्बानं. सम्मासमाधिस्स इमे पञ्च वोस्सग्गा. इमेसु पञ्चसु वोस्सग्गेसु छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं. सम्मासमाधिस्स इमे पञ्च विवेका, पञ्च विरागा, पञ्च निरोधा, पञ्च वोस्सग्गा, द्वादस निस्सया.
२६. ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, ये केचि बलकरणीया कम्मन्ता करीयन्ति, सब्बे ते पथविं निस्साय पथवियं पतिट्ठाय एवमेते बलकरणीया कम्मन्ता करीयन्ति; एवमेवं खो, भिक्खवे, भिक्खु सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय सत्त बोज्झङ्गे भावेति, सत्त बोज्झङ्गे बहुलीकरोति…पे… सत्त बोज्झङ्गे भावेन्तो सत्त बोज्झङ्गे बहुलीकरोन्तो वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं पापुणाति धम्मेसु…पे… पञ्च बलानि भावेति, पञ्च बलानि बहुलीकरोति…पे… पञ्च बलानि भावेन्तो पञ्च बलानि बहुलीकरोन्तो वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं पापुणाति धम्मेसु…पे… पञ्चिन्द्रियानि भावेति, पञ्चिन्द्रियानि बहुलीकरोति…पे….
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, ये केचि बीजगामभूतगामा वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जन्ति, सब्बे ते पथविं निस्साय पथवियं पतिट्ठाय एवमेते बीजगामभूतगामा वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जन्ति, एवमेवं खो, भिक्खवे, भिक्खु सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय पञ्चिन्द्रियानि भावेन्तो पञ्चिन्द्रियानि बहुलीकरोन्तो वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं पापुणाति धम्मेसु.
‘‘कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खु सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय पञ्चिन्द्रियानि भावेन्तो पञ्चिन्द्रियानि बहुलीकरोन्तो वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं पापुणाति धम्मेसु? इध, भिक्खवे, भिक्खु सद्धिन्द्रियं भावेति विवेकनिस्सितं विरागनिस्सितं निरोधनिस्सितं वोस्सग्गपरिणामिं. वीरियिन्द्रियं भावेति…पे… सतिन्द्रियं भावेति…पे… समाधिन्द्रियं भावेति…पे… पञ्ञिन्द्रियं भावेति विवेकनिस्सितं विरागनिस्सितं निरोधनिस्सितं वोस्सग्गपरिणामिं. एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु सीलं निस्साय…पे… पापुणाति धम्मेसू’’ति.
२. इन्द्रियनिद्देसो
२७. सद्धिन्द्रियस्स पञ्च विवेका, पञ्च विरागा, पञ्च निरोधा, पञ्च वोस्सग्गा, द्वादस निस्सया. वीरियिन्द्रियस्स…पे… सतिन्द्रियस्स… समाधिन्द्रियस्स… पञ्ञिन्द्रियस्स पञ्च विवेका, पञ्च विरागा, पञ्च निरोधा, पञ्च वोस्सग्गा, द्वादस निस्सया.
सद्धिन्द्रियस्स कतमे पञ्च विवेका? विक्खम्भनविवेको, तदङ्गविवेको, समुच्छेदविवेको, पटिप्पस्सद्धिविवेको, निस्सरणविवेको. विक्खम्भनविवेको च नीवरणानं पठमज्झानं भावयतो, तदङ्गविवेको च दिट्ठिगतानं निब्बेधभागियं समाधिं भावयतो, समुच्छेदविवेको च लोकुत्तरं खयगामिमग्गं भावयतो, पटिप्पस्सद्धिविवेको च फलक्खणे, निस्सरणविवेको च निरोधो निब्बानं. सद्धिन्द्रियस्स इमे पञ्च विवेका. इमेसु पञ्चसु विवेकेसु छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं…पे… सद्धिन्द्रियस्स इमे पञ्च विवेका, पञ्च विरागा, पञ्च निरोधा, पञ्च वोस्सग्गा, द्वादस निस्सया.
वीरियिन्द्रियस्स…पे… सतिन्द्रियस्स…पे… समाधिन्द्रियस्स… पञ्ञिन्द्रियस्स कतमे पञ्च विवेका? विक्खम्भनविवेको, तदङ्गविवेको, समुच्छेदविवेको, पटिप्पस्सद्धिविवेको, निस्सरणविवेको…पे… पञ्ञिन्द्रियस्स इमे पञ्च विवेका, पञ्च विरागा, पञ्च निरोधा, पञ्च वोस्सग्गा, द्वादस निस्सयाति.
विवेककथा निट्ठिता.