५. विरागकथा
२८. विरागो मग्गो, विमुत्ति फलं. कथं विरागो मग्गो? सोतापत्तिमग्गक्खणे दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि मिच्छादिट्ठिया विरज्जति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च विरज्जति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि विरज्जति. विरागो विरागारम्मणो विरागगोचरो विरागे समुदागतो [समुपागतो (स्या.)] विरागे ठितो विरागे पतिट्ठितो.
विरागोति द्वे विरागा – निब्बानञ्च विरागो, ये च निब्बानारम्मणताजाता धम्मा सब्बे विरागा होन्तीति – विरागा. सहजातानि सत्तङ्गानि विरागं गच्छन्तीति – विरागो मग्गो. एतेन मग्गेन बुद्धा च सावका च अगतं दिसं निब्बानं गच्छन्तीति – अट्ठङ्गिको मग्गो. यावता पुथुसमणब्राह्मणानं परप्पवादानं मग्गा, अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो अग्गो च सेट्ठो च पामोक्खो [विमोक्खो (स्या.), मोक्खो (अट्ठ.)] च उत्तमो च पवरो चाति – मग्गानं अट्ठङ्गिको सेट्ठो.
अभिनिरोपनट्ठेन सम्मासङ्कप्पो मिच्छासङ्कप्पा विरज्जति. परिग्गहट्ठेन सम्मावाचा मिच्छावाचाय विरज्जति. समुट्ठानट्ठेन सम्माकम्मन्तो मिच्छाकम्मन्ता विरज्जति. वोदानट्ठेन सम्माआजीवो मिच्छाआजीवा विरज्जति. पग्गहट्ठेन सम्मावायामो मिच्छावायामा विरज्जति. उपट्ठानट्ठेन सम्मासति मिच्छासतिया विरज्जति. अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधि मिच्छासमाधितो विरज्जति. तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च विरज्जति. बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि विरज्जति. विरागो विरागारम्मणो विरागगोचरो विरागे समुदागतो विरागे ठितो विरागे पतिट्ठितो.
विरागोति द्वे विरागा – निब्बानञ्च विरागो, ये च निब्बानारम्मणताजाता धम्मा सब्बे विरागा होन्तीति – विरागा. सहजातानि सत्तङ्गानि विरागं गच्छन्तीति – विरागो मग्गो. एतेन मग्गेन बुद्धा च सावका च अगतं दिसं निब्बानं गच्छन्तीति – अट्ठङ्गिको मग्गो. यावता पुथुसमणब्राह्मणानं परप्पवादानं मग्गा, अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो अग्गो च सेट्ठो च पामोक्खो च उत्तमो च पवरो चाति – मग्गानं अट्ठङ्गिको सेट्ठो.
सकदागामिमग्गक्खणे दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि…पे… अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधि ओळारिका कामरागसञ्ञोजना पटिघसञ्ञोजना ओळारिका कामरागानुसया पटिघानुसया विरज्जति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च विरज्जति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि विरज्जति. विरागो विरागारम्मणो विरागगोचरो विरागे समुदागतो विरागे ठितो विरागे पतिट्ठितो.
विरागोति द्वे विरागा – निब्बानञ्च विरागो, ये च निब्बानारम्मणताजाता धम्मा सब्बे विरागा होन्तीति – विरागा. सहजातानि सत्तङ्गानि विरागं गच्छन्तीति – विरागो मग्गो. एतेन मग्गेन बुद्धा च सावका च अगतं दिसं निब्बानं गच्छन्तीति – अट्ठङ्गिको मग्गो. यावता पुथुसमणब्राह्मणानं परप्पवादानं मग्गा. अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो अग्गो च सेट्ठो च पामोक्खो च उत्तमो च पवरो चाति – मग्गानं अट्ठङ्गिको सेट्ठो.
अनागामिमग्गक्खणे दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि…पे… अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधि अनुसहगता कामरागसञ्ञोजना पटिघसञ्ञोजना अनुसहगता कामरागानुसया पटिघानुसया विरज्जति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च विरज्जति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि विरज्जति. विरागो विरागारम्मणो…पे… मग्गानं अट्ठङ्गिको सेट्ठो.
अरहत्तमग्गक्खणे दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि…पे… अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधि रूपरागा अरूपरागा माना उद्धच्चा अविज्जाय मानानुसया भवरागानुसया अविज्जानुसया विरज्जति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च विरज्जति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि विरज्जति विरागो विरागारम्मणो विरागगोचरो विरागे समुदागतो विरागे ठितो विरागे पतिट्ठितो.
विरागोति द्वे विरागा – निब्बानञ्च विरागो, ये च निब्बानारम्मणताजाता धम्मा सब्बे विरागा होन्तीति – विरागा. सहजातानि सत्तङ्गानि विरागं गच्छन्तीति – विरागो मग्गो. एतेन मग्गेन बुद्धा च सावका च अगतं दिसं निब्बानं गच्छन्तीति – अट्ठङ्गिको मग्गो. यावता पुथुसमणब्राह्मणानं परप्पवादानं मग्गा. अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो अग्गो च सेट्ठो च पामोक्खो च उत्तमो च पवरो चाति – मग्गानं अट्ठङ्गिको सेट्ठो.
दस्सनविरागो सम्मादिट्ठि. अभिनिरोपनविरागो सम्मासङ्कप्पो. परिग्गहविरागो सम्मावाचा. समुट्ठानविरागो सम्माकम्मन्तो. वोदानविरागो सम्माआजीवो. पग्गहविरागो सम्मावायामो. उपट्ठानविरागो सम्मासति. अविक्खेपविरागो सम्मासमाधि. उपट्ठानविरागो सतिसम्बोज्झङ्गो. पविचयविरागो धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो. पग्गहविरागो वीरियसम्बोज्झङ्गो. फरणविरागो पीतिसम्बोज्झङ्गो. उपसमविरागो पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गो. अविक्खेपविरागो समाधिसम्बोज्झङ्गो. पटिसङ्खानविरागो उपेक्खासम्बोज्झङ्गो. अस्सद्धिये अकम्पियविरागो सद्धाबलं. कोसज्जे अकम्पियविरागो वीरियबलं. पमादे अकम्पियविरागो सतिबलं. उद्धच्चे अकम्पियविरागो समाधिबलं. अविज्जाय अकम्पियविरागो पञ्ञाबलं. अधिमोक्खविरागो सद्धिन्द्रियं. पग्गहविरागो वीरियिन्द्रियं. उपट्ठानविरागो सतिन्द्रियं. अविक्खेपविरागो समाधिन्द्रियं. दस्सनविरागो पञ्ञिन्द्रियं. आधिपतेय्यट्ठेन इन्द्रियानि विरागो. अकम्पियट्ठेन बलं विरागो. निय्यानट्ठेन बोज्झङ्गा विरागो. हेतुट्ठेन मग्गो विरागो. उपट्ठानट्ठेन सतिपट्ठाना विरागो. पदहनट्ठेन सम्मप्पधाना विरागो. इज्झनट्ठेन इद्धिपादा विरागो. तथट्ठेन सच्चा विरागो. अविक्खेपट्ठेन समथो विरागो. अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना विरागो. एकरसट्ठेन समथविपस्सना विरागो. अनतिवत्तनट्ठेन युगनद्धं विरागो. संवरट्ठेन सीलविसुद्धि विरागो. अविक्खेपट्ठेन चित्तविसुद्धि विरागो. दस्सनट्ठेन दिट्ठिविसुद्धि विरागो. विमुत्तट्ठेन विमोक्खो विरागो. पटिवेधट्ठेन विज्जा विरागो. परिच्चागट्ठेन विमुत्ति विरागो. समुच्छेदट्ठेन खये ञाणं विरागो. छन्दो मूलट्ठेन विरागो. मनसिकारो समुट्ठानट्ठेन विरागो. फस्सो समोधानट्ठेन विरागो. वेदना समोसरणट्ठेन विरागो. समाधि पमुखट्ठेन विरागो. सति आधिपतेय्यट्ठेन विरागो. पञ्ञा ततुत्तरट्ठेन विरागो. विमुत्ति सारट्ठेन विरागो. अमतोगधं निब्बानं परियोसानट्ठेन मग्गो.
दस्सनमग्गो सम्मादिट्ठि, अभिनिरोपनमग्गो सम्मासङ्कप्पो…पे… अमतोगधं निब्बानं परियोसानट्ठेन मग्गो. एवं विरागो मग्गो.
२९. कथं विमुत्ति फलं? सोतापत्तिफलक्खणे दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि मिच्छादिट्ठिया विमुत्ता होति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च विमुत्ता होति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि विमुत्ता होति, विमुत्ति विमुत्तारम्मणा विमुत्तिगोचरा विमुत्तिया समुदागता विमुत्तिया ठिता विमुत्तिया पतिट्ठिता. विमुत्तीति द्वे मुत्तियो – निब्बानञ्च विमुत्ति, ये च निब्बानारम्मणताजाता धम्मा सब्बे च विमुत्ता होन्तीति – विमुत्ति फलं.
अभिनिरोपनट्ठेन सम्मासङ्कप्पो मिच्छासङ्कप्पा विमुत्तो होति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च विमुत्तो होति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि विमुत्तो होति, विमुत्ति विमुत्तारम्मणा विमुत्तिगोचरा विमुत्तिया समुदागता विमुत्तिया ठिता विमुत्तिया पतिट्ठिता. विमुत्तीति द्वे विमुत्तियो – निब्बानञ्च विमुत्ति, ये च निब्बानारम्मणताजाता धम्मा सब्बे विमुत्ता होन्तीति – विमुत्ति फलं.
परिग्गहट्ठेन सम्मावाचा मिच्छावाचाय विमुत्ता होति, समुट्ठानट्ठेन सम्माकम्मन्तो मिच्छाकम्मन्ता विमुत्तो होति, वोदानट्ठेन सम्माआजीवो मिच्छाआजीवा विमुत्तो होति, पग्गहट्ठेन सम्मावायामो मिच्छावायामा विमुत्तो होति, उपट्ठानट्ठेन सम्मासति मिच्छासतिया विमुत्ता होति, अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधि मिच्छासमाधितो विमुत्तो होति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च विमुत्तो होति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि विमुत्तो होति, विमुत्ति विमुत्तारम्मणा विमुत्तिगोचरा विमुत्तिया समुदागता विमुत्तिया ठिता विमुत्तिया पतिट्ठिता. विमुत्तीति. द्वे विमुत्तियो – निब्बानञ्च विमुत्ति, ये च निब्बानारम्मणताजाता धम्मा सब्बे विमुत्ता होन्तीति – विमुत्ति फलं.
सकदागामिफलक्खणे दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि…पे… अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधि ओळारिका कामरागसञ्ञोजना पटिघसञ्ञोजना ओळारिका कामरागानुसया पटिघानुसया विमुत्तो होति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च विमुत्तो होति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि विमुत्तो होति, विमुत्ति विमुत्तारम्मणा विमुत्तिगोचरा विमुत्तिया समुदागता विमुत्तिया ठिता विमुत्तिया पतिट्ठिता. विमुत्तीति द्वे विमुत्तियो – निब्बानञ्च विमुत्ति, ये च निब्बानारम्मणताजाता धम्मा सब्बे विमुत्ता होन्तीति – विमुत्ति फलं.
अनागामिफलक्खणे दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि…पे… अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधि अनुसहगता कामरागसञ्ञोजना पटिघसञ्ञोजना अनुसहगता कामरागानुसया पटिघानुसया विमुत्तो होति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च विमुत्तो होति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि विमुत्तो होति, विमुत्ति विमुत्तारम्मणा विमुत्तिगोचरा विमुत्तिया समुदागता विमुत्तिया ठिता विमुत्तिया पतिट्ठिता…पे….
अरहत्तफलक्खणे दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि…पे… अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधि रूपरागा अरूपरागा माना उद्धच्चा अविज्जाय मानानुसया भवरागानुसया अविज्जानुसया विमुत्तो होति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च विमुत्तो होति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि विमुत्तो होति, विमुत्ति विमुत्तारम्मणा विमुत्तिगोचरा विमुत्तिया समुदागता विमुत्तिया ठिता विमुत्तिया पतिट्ठिता. विमुत्तीति द्वे विमुत्तियो – निब्बानञ्च विमुत्ति, ये च निब्बानारम्मणता जाता धम्मा सब्बे विमुत्ता होन्तीति – विमुत्ति फलं.
दस्सनविमुत्ति सम्मादिट्ठि…पे… अविक्खेपविमुत्ति सम्मासमाधि, उपट्ठानविमुत्ति सतिसम्बोज्झङ्गो, पटिसङ्खानविमुत्ति उपेक्खासम्बोज्झङ्गो. अस्सद्धिये अकम्पियविमुत्ति सद्धाबलं…पे… अविज्जाय अकम्पियविमुत्ति पञ्ञाबलं. अधिमोक्खविमुत्ति सद्धिन्द्रियं…पे… दस्सनविमुत्ति पञ्ञिन्द्रियं.
आधिपतेय्यट्ठेन इन्द्रिया विमुत्ति. अकम्पियट्ठेन बला विमुत्ति, निय्यानट्ठेन बोज्झङ्गा विमुत्ति, हेतुट्ठेन मग्गो विमुत्ति, उपट्ठानट्ठेन सतिपट्ठाना विमुत्ति, पदहनट्ठेन सम्मप्पधाना विमुत्ति, इज्झनट्ठेन इद्धिपादा विमुत्ति, तथट्ठेन सच्चा विमुत्ति, अविक्खेपट्ठेन समथो विमुत्ति, अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना विमुत्ति, एकरसट्ठेन समथविपस्सना विमुत्ति, अनतिवत्तनट्ठेन युगनद्धं विमुत्ति, संवरट्ठेन सीलविसुद्धि विमुत्ति, अविक्खेपट्ठेन चित्तविसुद्धि विमुत्ति, दस्सनट्ठेन दिट्ठिविसुद्धि विमुत्ति, विमुत्तट्ठेन विमोक्खो विमुत्ति, पटिवेधट्ठेन विज्जा विमुत्ति, परिच्चागट्ठेन विमुत्ति विमुत्ति, पटिप्पस्सद्धियट्ठेन अनुप्पादे ञाणं विमुत्ति, छन्दो मूलट्ठेन विमुत्ति, मनसिकारो समुट्ठानट्ठेन विमुत्ति, फस्सो समोधानट्ठेन विमुत्ति, वेदना समोसरणट्ठेन विमुत्ति, समाधि पमुखट्ठेन विमुत्ति, सति आधिपतेय्यट्ठेन विमुत्ति, पञ्ञा ततुत्तरट्ठेन विमुत्ति, विमुत्ति सारट्ठेन विमुत्ति, अमतोगधं निब्बानं परियोसानट्ठेन विमुत्ति. एवं विमुत्ति फलं. एवं विरागो मग्गो, विमुत्ति फलन्ति.
विरागकथा निट्ठिता.