४. चतुत्थसुत्तन्तनिद्देसो

१९८. पुरिमनिदानं [परिपुण्णनिदानं (स्या. क.)]. ‘‘पञ्चिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानि. कतमानि पञ्च? सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं – इमानि खो, भिक्खवे, पञ्चिन्द्रियानि. इमानि पञ्चिन्द्रियानि कतिहाकारेहि केनट्ठेन दट्ठब्बानि? इमानि पञ्चिन्द्रियानि छहाकारेहि तेनट्ठेन दट्ठब्बानि – आधिपतेय्यट्ठेन आदिविसोधनट्ठेन अधिमत्तट्ठेन, अधिट्ठानट्ठेन, परियादानट्ठेन, पतिट्ठापकट्ठेन’’.

क. आधिपतेय्यट्ठनिद्देसो

१९९. कथं आधिपतेय्यट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि? अस्सद्धियं पजहतो अधिमोक्खाधिपतेय्यट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, सद्धिन्द्रियस्स वसेन पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं. कोसज्जं पजहतो पग्गहाधिपतेय्यट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, वीरियिन्द्रियस्स वसेन उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं. पमादं पजहतो उपट्ठानाधिपतेय्यट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, सतिन्द्रियस्स वसेन अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं. उद्धच्चं पजहतो अविक्खेपाधिपतेय्यट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, समाधिन्द्रियस्स वसेन दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं. अविज्जं पजहतो दस्सनाधिपतेय्यट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं.

कामच्छन्दं पजहतो नेक्खम्मवसेन अधिमोक्खाधिपतेय्यट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, सद्धिन्द्रियस्स वसेन पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं. कामच्छन्दं पजहतो नेक्खम्मवसेन पग्गहाधिपतेय्यट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, वीरियिन्द्रियस्स वसेन उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं. कामच्छन्दं पजहतो नेक्खम्मवसेन उपट्ठानाधिपतेय्यट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, सतिन्द्रियस्स वसेन अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं. कामच्छन्दं पजहतो नेक्खम्मवसेन अविक्खेपाधिपतेय्यट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, समाधिन्द्रियस्स वसेन दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं. कामच्छन्दं पजहतो नेक्खम्मवसेन दस्सनाधिपतेय्यट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं.

ब्यापादं पजहतो अब्यापादवसेन…पे… थिनमिद्धं पजहतो आलोकसञ्ञावसेन…पे… सब्बकिलेसे पजहतो अरहत्तमग्गवसेन अधिमोक्खाधिपतेय्यट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, सद्धिन्द्रियस्स वसेन पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं…पे… सब्बकिलेसे पजहतो अरहत्तमग्गवसेन दस्सनाधिपतेय्यट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं. एवं आधिपतेय्यट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि.

ख. आदिविसोधनट्ठनिद्देसो

२००. कथं आदिविसोधनट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि? अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं, अस्सद्धियसंवरट्ठेन [अस्सद्धियं संवरट्ठेन (स्या. क.) एवमीदिसेसु पदेसुपि] सीलविसुद्धि – सद्धिन्द्रियस्स आदिविसोधना. पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं, कोसज्जसंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – वीरियिन्द्रियस्स आदिविसोधना. उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं, पमादसंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – सतिन्द्रियस्स आदिविसोधना. अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं, उद्धच्चसंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – समाधिन्द्रियस्स आदिविसोधना. दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं, अविज्जासंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – पञ्ञिन्द्रियस्स आदिविसोधना. नेक्खम्मे पञ्चिन्द्रियानि, कामच्छन्दसंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदिविसोधना. अब्यापादे पञ्चिन्द्रियानि, ब्यापादसंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदिविसोधना…पे… अरहत्तमग्गे पञ्चिन्द्रियानि, सब्बकिलेससंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदिविसोधना. एवं आदिविसोधनट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि.

ग. अधिमत्तट्ठनिद्देसो

२०१. कथं अधिमत्तट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि? सद्धिन्द्रियस्स भावनाय छन्दो उप्पज्जति – छन्दवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. छन्दवसेन पामोज्जं उप्पज्जति – पामोज्जवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. पामोज्जवसेन पीति उप्पज्जति – पीतिवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. पीतिवसेन पस्सद्धि उप्पज्जति – पस्सद्धिवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. पस्सद्धिवसेन सुखं उप्पज्जति – सुखवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. सुखवसेन ओभासो उप्पज्जति – ओभासवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. ओभासवसेन संवेगो उप्पज्जति – संवेगवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. संवेजेत्वा चित्तं समादहति – समाधिवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. तथा समाहितं चित्तं साधुकं पग्गण्हाति – पग्गहवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. तथापग्गहितं चित्तं साधुकं अज्झुपेक्खति – उपेक्खावसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. उपेक्खावसेन नानत्तकिलेसेहि चित्तं विमुच्चति – विमोक्खवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. विमुत्तत्ता ते धम्मा एकरसा होन्ति – एकरसट्ठेन भावनावसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. भावितत्ता ततो पणीततरे विवट्टन्ति – विवट्टनावसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. विवट्टितत्ता ततो वोसज्जति [वोस्सज्जति (स्या. क.)] – वोसग्गवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. वोसज्जितत्ता ततो निरुज्झन्ति – निरोधवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. निरोधवसेन द्वे वोसग्गा – परिच्चागवोसग्गो च, पक्खन्दनवोसग्गो च. किलेसे च खन्धे च परिच्चजतीति – परिच्चागवोसग्गो. निरोधनिब्बानधातुया चित्तं पक्खन्दतीति – पक्खन्दनवोसग्गो. निरोधवसेन इमे द्वे वोसग्गा.

अस्सद्धियस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति…पे… अस्सद्धियपरिळाहस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति… दिट्ठेकट्ठानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… ओळारिकानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… अनुसहगतानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… सब्बकिलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति – छन्दवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति…पे… वीरियिन्द्रियस्स भावनाय छन्दो उप्पज्जति…पे… कोसज्जस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति… कोसज्जपरिळाहस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति… दिट्ठेकट्ठानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति…पे… सब्बकिलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… सतिन्द्रियस्स भावनाय छन्दो उप्पज्जति…पे… पमादस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति… पमादपरिळाहस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति…पे… सब्बकिलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… समाधिन्द्रियस्स भावनाय छन्दो उप्पज्जति…पे… उद्धच्चस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति उद्धच्चपरिळाहस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति…पे… सब्बकिलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… पञ्ञिन्द्रियस्स भावनाय छन्दो उप्पज्जति…पे… अविज्जाय पहानाय छन्दो उप्पज्जति… अविज्जापरिळाहस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति… दिट्ठेकट्ठानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… ओळारिकानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… अनुसहगतानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… सब्बकिलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति – छन्दवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. छन्दवसेन पामोज्जं उप्पज्जति – पामोज्जवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. पामोज्जवसेन पीति उप्पज्जति – पीतिवसेन पञ्ञा वसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. पीतिवसेन पस्सद्धि उप्पज्जति – पस्सद्धिवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. पस्सद्धिवसेन सुखं उप्पज्जति – सुखवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. सुखवसेन ओभासो उप्पज्जति – ओभासवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. ओभासवसेन संवेगो उप्पज्जति – संवेगवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. संवेजेत्वा चित्तं समादहति – समाधिवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. तथासमाहितं चित्तं साधुकं पग्गण्हाति – पग्गहवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. तथापग्गहितं चित्तं साधुकं अज्झुपेक्खति – उपेक्खावसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. उपेक्खावसेन नानत्तकिलेसेहि चित्तं विमुच्चति – विमोक्खवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. विमुत्तत्ता ते धम्मा एकरसा होन्ति – भावनावसेन [एकरसट्ठेन भावनावसेन (स्या. क.) अट्ठकथा ओलोकेतब्बो] पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. भावितत्ता ततो पणीततरे विवट्टन्ति – विवट्टनावसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. विवट्टितत्ता ततो वोसज्जति – वोसग्गवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. वोसज्जितत्ता ततो निरुज्झन्ति – निरोधवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. निरोधवसेन द्वे वोसग्गा – परिच्चागवोसग्गो च, पक्खन्दनवोसग्गो च. किलेसे च खन्धे च परिच्चजतीति – परिच्चागवोसग्गो. निरोधनिब्बानधातुया चित्तं पक्खन्दतीति – पक्खन्दनवोसग्गो. निरोधवसेन इमे द्वे वोसग्गा. एवं अधिमत्तट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि.

दुतियभाणवारो.

घ. अधिट्ठानट्ठनिद्देसो

२०२. कथं अधिट्ठानट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि? सद्धिन्द्रियस्स भावनाय छन्दो उप्पज्जति – छन्दवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिट्ठाति. छन्दवसेन पामोज्जं उप्पज्जति – पामोज्जवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिट्ठाति…पे… एवं अधिट्ठानट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि.

ङ. परियादानट्ठनिद्देसो

कथं परियादानट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि? अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं अस्सद्धियं परियादियति, अस्सद्धियपरिळाहं परियादियति. पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं कोसज्जं परियादियति, कोसज्जपरिळाहं परियादियति. उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं पमादं परियादियति, पमादपरिळाहं परियादियति. अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं उद्धच्चं परियादियति, उद्धच्चपरिळाहं परियादियति. दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं अविज्जं परियादियति, अविज्जापरिळाहं परियादियति. नेक्खम्मे पञ्चिन्द्रियानि कामच्छन्दं परियादियन्ति. अब्यापादे पञ्चिन्द्रियानि ब्यापादं परियादियन्ति. आलोकसञ्ञाय पञ्चिन्द्रियानि थिनमिद्धं परियादियन्ति. अविक्खेपे पञ्चिन्द्रियानि उद्धच्चं परियादियन्ति…पे… अरहत्तमग्गे पञ्चिन्द्रियानि सब्बकिलेसे परियादियन्ति. एवं परियादानट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि.

च. पतिट्ठापकट्ठनिद्देसो

२०३. कथं पतिट्ठापकट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि? सद्धो सद्धिन्द्रियं अधिमोक्खे पतिट्ठापेति, सद्धस्स सद्धिन्द्रियं अधिमोक्खे पतिट्ठापेति. वीरियवा वीरियिन्द्रियं पग्गहे पतिट्ठापेति, वीरियवतो वीरियिन्द्रियं पग्गहे पतिट्ठापेति. सतिमा सतिन्द्रियं उपट्ठाने पतिट्ठापेति, सतिमतो सतिन्द्रियं उपट्ठाने पतिट्ठापेति. समाहितो समाधिन्द्रियं अविक्खेपे पतिट्ठापेति, समाहितस्स समाधिन्द्रियं अविक्खेपे पतिट्ठापेति. पञ्ञवा पञ्ञिन्द्रियं दस्सने पतिट्ठापेति, पञ्ञवतो पञ्ञिन्द्रियं दस्सने पतिट्ठापेति. योगावचरो पञ्चिन्द्रियानि नेक्खम्मे पतिट्ठापेति, योगावचरस्स पञ्चिन्द्रियानि नेक्खम्मे पतिट्ठापेन्ति. योगावचरो पञ्चिन्द्रियानि अब्यापादे पतिट्ठापेति, योगावचरस्स पञ्चिन्द्रियानि अब्यापादे पतिट्ठापेन्ति. योगावचरो पञ्चिन्द्रियानि आलोकसञ्ञाय पतिट्ठापेति, योगावचरस्स पञ्चिन्द्रियानि आलोकसञ्ञाय पतिट्ठापेन्ति. योगावचरो पञ्चिन्द्रियानि अविक्खेपे पतिट्ठापेति, योगावचरस्स पञ्चिन्द्रियानि अविक्खेपे पतिट्ठापेन्ति…पे… योगावचरो पञ्चिन्द्रियानि अरहत्तमग्गे पतिट्ठापेति, योगावचरस्स पञ्चिन्द्रियानि अरहत्तमग्गे पतिट्ठापेन्ति. एवं पतिट्ठापकट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि.

सुत्तन्तनिद्देसो चतुत्थो.