५. सतोकारिञाणनिद्देसो

१६३. कतमानि बात्तिंस सतोकारिस्स ञाणानि? इध भिक्खु अरञ्ञगतो वा रुक्खमूलगतो वा सुञ्ञागारगतो वा निसीदति पल्लङ्कं आभुजित्वा उजुं कायं पणिधाय परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा. सो सतोव अस्ससति सतो पस्ससति. दीघं वा अस्ससन्तो ‘‘दीघं अस्ससामी’’ति पजानाति. दीघं वा पस्ससन्तो ‘‘दीघं पस्ससामी’’ति पजानाति. रस्सं वा अस्ससन्तो ‘‘रस्सं अस्ससामी’’ति पजानाति. रस्सं वा पस्ससन्तो ‘‘रस्सं पस्ससामी’’ति पजानाति. ‘‘सब्बकायपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. ‘‘सब्बकायपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. पीतिपटिसंवेदी…पे… सुखपटिसंवेदी… चित्तसङ्खारपटिसंवेदी … पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं… चित्तपटिसंवेदी… अभिप्पमोदयं चित्तं… समादहं चित्तं… विमोचयं चित्तं… अनिच्चानुपस्सी… विरागानुपस्सी… निरोधानुपस्सी… ‘‘पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. ‘‘पटिनिस्सग्गानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति.

१६४. इधाति इमिस्सा दिट्ठिया, इमिस्सा खन्तिया, इमिस्सा रुचिया, इमस्मिं आदाये, इमस्मिं धम्मे, इमस्मिं विनये, इमस्मिं धम्मविनये, इमस्मिं पावचने, इमस्मिं ब्रह्मचरिये, इमस्मिं सत्थुसासने. तेन वुच्चति – ‘‘इधा’’ति. भिक्खूति पुथुज्जनकल्याणको वा होति भिक्खु सेक्खो वा अरहा वा अकुप्पधम्मो. अरञ्ञन्ति निक्खमित्वा बहि इन्दखीला सब्बमेतं अरञ्ञं. रुक्खमूलन्ति यत्थ भिक्खुनो आसनं पञ्ञत्तं होति मञ्चो वा पीठं वा भिसि वा तट्टिका वा चम्मखण्डो वा तिणसन्थरो [तिणसण्ठरो (स्या.)] वा पण्णसन्थरो वा पलालसन्थरो [पलाससण्ठरो (स्या.)] वा, तत्थ भिक्खु चङ्कमति वा तिट्ठति वा निसीदति वा सेय्यं वा कप्पेति. सुञ्ञन्ति केनचि अनाकिण्णं होति गहट्ठेहि वा पब्बजितेहि वा. अगारन्ति [आगारन्ति (स्या.)] विहारो अड्ढयोगो पासादो हम्मियं गुहा. निसीदति पल्लङ्कं आभुजित्वाति निसिन्नो होति पल्लङ्कं आभुजित्वा. उजुं कायं पणिधायाति उजुको होति कायो ठितो [पनिधितो (स्या.)] सुपणिहितो. परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वाति. परीति परिग्गहट्ठो. मुखन्ति निय्यानट्ठो. सतीति उपट्ठानट्ठो. तेन वुच्चति – ‘‘परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा’’ति.

१६५. सतोव अस्ससति, सतो पस्ससतीति बात्तिंसाय आकारेहि सतो कारी होति. दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सतो कारी होति. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सतो कारी होति. रस्सं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सतो कारी होति. रस्सं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सतो कारी होति…पे… पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासवसेन पटिनिस्सग्गानुपस्सी पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सतो कारी होति.

पठमचतुक्कनिद्देसो

१६६. कथं दीघं अस्ससन्तो ‘‘दीघं अस्ससामी’’ति पजानाति, दीघं पस्ससन्तो ‘‘दीघं पस्ससामी’’ति पजानाति? दीघं अस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससति, दीघं पस्सासं अद्धानसङ्खाते पस्ससति, दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि छन्दो उप्पज्जति. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससति, छन्दवसेन ततो सुखुमतरं दीघं पस्सासं अद्धानसङ्खाते पस्ससति, छन्दवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि पामोज्जं उप्पज्जति. पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससति, पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं दीघं पस्सासं अद्धानसङ्खाते पस्ससति, पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि दीघं अस्सासपस्सासापि चित्तं विवत्तति, उपेक्खा सण्ठाति. इमेहि नवहाकारेहि दीघं अस्सासपस्सासा कायो. उपट्ठानं सति. अनुपस्सना ञाणं. कायो उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं कायं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

१६७. अनुपस्सतीति कथं तं कायं अनुपस्सति? अनिच्चतो अनुपस्सति, नो निच्चतो. दुक्खतो अनुपस्सति, नो सुखतो. अनत्ततो अनुपस्सति, नो अत्ततो. निब्बिन्दति, नो नन्दति. विरज्जति, नो रज्जति. निरोधेति, नो समुदेति. पटिनिस्सज्जति, नो आदियति. अनिच्चतो अनुपस्सन्तो निच्चसञ्ञं पजहति. दुक्खतो अनुपस्सन्तो सुखसञ्ञं पजहति. अनत्ततो अनुपस्सन्तो अत्तसञ्ञं पजहति. निब्बिन्दन्तो नन्दिं पजहति. विरज्जन्तो रागं पजहति. निरोधेन्तो समुदयं पजहति. पटिनिस्सज्जन्तो आदानं पजहति. एवं तं कायं अनुपस्सति.

भावनाति चतस्सो भावना – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना, इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन भावना, आसेवनट्ठेन भावना. दीघं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो विदिता वेदना उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति. विदिता सञ्ञा उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति. विदिता वितक्का उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति.

कथं विदिता वेदना उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति? कथं वेदनाय उप्पादो विदितो होति? अविज्जासमुदया वेदनासमुदयोति – पच्चयसमुदयट्ठेन वेदनाय उप्पादो विदितो होति. तण्हासमुदया वेदनासमुदयोति… कम्मसमुदया वेदनासमुदयोति… फस्ससमुदया वेदनासमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन वेदनाय उप्पादो विदितो होति. निब्बत्तिलक्खणं पस्सतोपि वेदनाय उप्पादो विदितो होति. एवं वेदनाय उप्पादो विदितो होति.

कथं वेदनाय उपट्ठानं विदितं होति? अनिच्चतो मनसिकरोतो खयतुपट्ठानं विदितं होति. दुक्खतो मनसिकरोतो भयतुपट्ठानं विदितं होति. अनत्ततो मनसिकरोतो सुञ्ञतुपट्ठानं विदितं होति. एवं वेदनाय उपट्ठानं विदितं होति.

कथं वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति? अविज्जानिरोधा वेदनानिरोधोति – पच्चयनिरोधट्ठेन वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति. तण्हानिरोधा वेदनानिरोधोति …पे… कम्मनिरोधा वेदनानिरोधोति…पे… फस्सनिरोधा वेदनानिरोधोति पच्चयनिरोधट्ठेन वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति. विपरिणामलक्खणं पस्सतोपि वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति. एवं वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति. एवं विदिता वेदना उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति.

कथं विदिता सञ्ञा उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति? कथं सञ्ञाय उप्पादो विदितो होति? अविज्जासमुदया सञ्ञासमुदयोति – पच्चयसमुदयट्ठेन सञ्ञाय उप्पादो विदितो होति. तण्हासमुदया सञ्ञासमुदयोति…पे… कम्मसमुदया सञ्ञासमुदयोति…पे… फस्ससमुदया सञ्ञासमुदयोति – पच्चयसमुदयट्ठेन सञ्ञाय उप्पादो विदितो होति. निब्बत्तिलक्खणं पस्सतोपि सञ्ञाय उप्पादो विदितो होति. एवं सञ्ञाय उप्पादो विदितो होति.

कथं सञ्ञाय उपट्ठानं विदितं होति? अनिच्चतो मनसिकरोतो खयतुपट्ठानं विदितं होति. दुक्खतो मनसिकरोतो भयतुपट्ठानं विदितं होति. अनत्ततो मनसिकरोतो सुञ्ञतुपट्ठानं विदितं होति. एवं सञ्ञाय उपट्ठानं विदितं होति.

कथं सञ्ञाय अत्थङ्गमो विदितो होति? अविज्जानिरोधा सञ्ञानिरोधोति – पच्चयनिरोधट्ठेन सञ्ञाय अत्थङ्गमो विदितो होति. तण्हानिरोधा सञ्ञानिरोधोति…पे… कम्मनिरोधा सञ्ञानिरोधोति…पे… फस्सनिरोधा सञ्ञानिरोधोति – पच्चयनिरोधट्ठेन सञ्ञाय अत्थङ्गमो विदितो होति. विपरिणामलक्खणं पस्सतोपि सञ्ञाय अत्थङ्गमो विदितो होति. एवं सञ्ञाय अत्थङ्गमो विदितो होति. एवं विदिता सञ्ञा उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति.

कथं विदिता वितक्का उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति? कथं वितक्कानं उप्पादो विदितो होति? अविज्जासमुदया वितक्कसमुदयोति – पच्चयसमुदयट्ठेन वितक्कानं उप्पादो विदितो होति. तण्हासमुदया वितक्कसमुदयोति…पे… कम्मसमुदया वितक्कसमुदयोति…पे… सञ्ञासमुदया वितक्कसमुदयोति – पच्चयसमुदयट्ठेन वितक्कानं उप्पादो विदितो होति. निब्बत्तिलक्खणं पस्सतोपि वितक्कानं उप्पादो विदितो होति. एवं वितक्कानं उप्पादो विदितो होति.

कथं वितक्कानं उपट्ठानं विदितं होति? अनिच्चतो मनसिकरोतो खयतुपट्ठानं विदितं होति. दुक्खतो मनसिकरोतो भयतुपट्ठानं विदितं होति. अनत्ततो मनसिकरोतो सुञ्ञतुपट्ठानं विदितं होति. एवं वितक्कानं उपट्ठानं विदितं होति.

कथं वितक्कानं अत्थङ्गमो विदितो होति? अविज्जानिरोधा वितक्कनिरोधोति – पच्चयनिरोधट्ठेन वितक्कानं अत्थङ्गमो विदितो होति. तण्हानिरोधा वितक्कनिरोधोति…पे… कम्मनिरोधा वितक्कनिरोधोति…पे… सञ्ञानिरोधा वितक्कनिरोधोति – पच्चयनिरोधट्ठेन वितक्कानं अत्थङ्गमो विदितो होति. विपरिणामलक्खणं पस्सतोपि वितक्कानं अत्थङ्गमो विदितो होति. एवं वितक्कानं अत्थङ्गमो विदितो होति. एवं विदिता वितक्का उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति.

१६८. दीघं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति, गोचरञ्च पजानाति, समत्थञ्च पटिविज्झति…पे… मग्गं समोधानेति, धम्मे समोधानेति, गोचरञ्च पजानाति, समत्थञ्च पटिविज्झति.

इन्द्रियानि समोधानेतीति कथं इन्द्रियानि समोधानेति? अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं समोधानेति, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं समोधानेति, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं समोधानेति, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं समोधानेति, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं समोधानेति. अयं पुग्गलो इमानि इन्द्रियानि इमस्मिं आरम्मणे समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘इन्द्रियानि समोधानेती’’ति.

गोचरञ्च पजानातीति यं तस्स आरम्मणं, तं तस्स गोचरं. यं तस्स गोचरं, तं तस्स आरम्मणं. पजानातीति पुग्गलो. पजानना पञ्ञा.

समन्ति आरम्मणस्स उपट्ठानं समं, चित्तस्स अविक्खेपो समं, चित्तस्स अधिट्ठानं समं, चित्तस्स वोदानं समं. अत्थोति अनवज्जट्ठो निक्किलेसट्ठो वोदानट्ठो परमट्ठो. पटिविज्झतीति आरम्मणस्स उपट्ठानट्ठं पटिविज्झति, चित्तस्स अविक्खेपट्ठं पटिविज्झति, चित्तस्स अधिट्ठानट्ठं पटिविज्झति, चित्तस्स वोदानट्ठं पटिविज्झति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

बलानि समोधानेतीति कथं बलानि समोधानेति? अस्सद्धिये अकम्पियट्ठेन सद्धाबलं समोधानेति, कोसज्जे अकम्पियट्ठेन वीरियबलं समोधानेति, पमादे अकम्पियट्ठेन सतिबलं समोधानेति, उद्धच्चे अकम्पियट्ठेन समाधिबलं समोधानेति, अविज्जाय अकम्पियट्ठेन पञ्ञाबलं समोधानेति. अयं पुग्गलो इमानि बलानि इमस्मिं आरम्मणे समोधानेति. तेन वुच्चति – बलानि समोधानेतीति. गोचरञ्च पजानातीति…पे… तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

बोज्झङ्गे समोधानेतीति कथं बोज्झङ्गे समोधानेति? उपट्ठानट्ठेन सतिसम्बोज्झङ्गं समोधानेति, पविचयट्ठेन धम्मविचयसम्बोज्झङ्गं समोधानेति, पग्गहट्ठेन वीरियसम्बोज्झङ्गं समोधानेति, फरणट्ठेन पीतिसम्बोज्झङ्गं समोधानेति, उपसमट्ठेन पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गं समोधानेति, अविक्खेपट्ठेन समाधिसम्बोज्झङ्गं समोधानेति, पटिसङ्खानट्ठेन उपेक्खासम्बोज्झङ्गं समोधानेति. अयं पुग्गलो इमे बोज्झङ्गे इमस्मिं आरम्मणे समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘बोज्झङ्गे समोधानेती’’ति. गोचरञ्च पजानातीति…पे… तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

मग्गं समोधानेतीति कथं मग्गं समोधानेति? दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठिं समोधानेति, अभिनिरोपनट्ठेन सम्मासङ्कप्पं समोधानेति, परिग्गहट्ठेन सम्मावाचं समोधानेति, समुट्ठानट्ठेन सम्माकम्मन्तं समोधानेति, वोदानट्ठेन सम्माआजीवं समोधानेति, पग्गहट्ठेन सम्मावायामं समोधानेति, उपट्ठानट्ठेन सम्मासतिं समोधानेति, अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधिं समोधानेति. अयं पुग्गलो इमं मग्गं इमस्मिं आरम्मणे समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘मग्गं समोधानेती’’ति. गोचरञ्च पजानातीति…पे… तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

धम्मे समोधानेतीति कथं धम्मे समोधानेति? आधिपतेय्यट्ठेन इन्द्रियानि समोधानेति, अकम्पियट्ठेन बलानि समोधानेति, निय्यानट्ठेन बोज्झङ्गे समोधानेति, हेतुट्ठेन मग्गं समोधानेति, उपट्ठानट्ठेन सतिपट्ठानं समोधानेति, पदहनट्ठेन सम्मप्पधानं समोधानेति, इज्झनट्ठेन इद्धिपादं समोधानेति तथट्ठेन सच्चं समोधानेति, अविक्खेपट्ठेन समथं समोधानेति, अनुपस्सनट्ठेन विपस्सनं समोधानेति, एकरसट्ठेन समथविपस्सनं समोधानेति, अनतिवत्तनट्ठेन युगनद्धं समोधानेति, संवरट्ठेन सीलविसुद्धिं समोधानेति, अविक्खेपट्ठेन चित्तविसुद्धिं समोधानेति, दस्सनट्ठेन दिट्ठिविसुद्धिं समोधानेति, विमुत्तट्ठेन विमोक्खं समोधानेति, पटिवेधट्ठेन विज्जं समोधानेति, परिच्चागट्ठेन विमुत्तिं समोधानेति, समुच्छेदट्ठेन खये ञाणं समोधानेति, पटिप्पस्सद्धट्ठेन अनुप्पादे ञाणं समोधानेति, छन्दं मूलट्ठेन समोधानेति, मनसिकारं समुट्ठानट्ठेन समोधानेति, फस्सं समोधानट्ठेन समोधानेति, वेदनं समोसरणट्ठेन समोधानेति, समाधिं पमुखट्ठेन समोधानेति, सतिं आधिपतेय्यट्ठेन समोधानेति, पञ्ञं ततुत्तरट्ठेन समोधानेति, विमुत्तिं सारट्ठेन समोधानेति, अमतोगधं निब्बानं परियोसानट्ठेन समोधानेति. अयं पुग्गलो इमे धम्मे इमस्मिं आरम्मणे समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मे समोधानेती’’ति.

गोचरञ्च पजानातीति यं तस्स आरम्मणं, तं तस्स गोचरं. यं तस्स गोचरं, तं तस्स आरम्मणं पजानातीति पुग्गलो. पजानना पञ्ञा. समन्ति आरम्मणस्स उपट्ठानं समं, चित्तस्स अविक्खेपो समं, चित्तस्स अधिट्ठानं समं, चित्तस्स वोदानं समं. अत्थोति अनवज्जट्ठो निक्किलेसट्ठो वोदानट्ठो परमट्ठो. पटिविज्झतीति आरम्मणस्स उपट्ठानट्ठं पटिविज्झति, चित्तस्स अविक्खेपट्ठं पटिविज्झति, चित्तस्स अधिट्ठानट्ठं पटिविज्झति, चित्तस्स वोदानट्ठं पटिविज्झति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

१६९. कथं रस्सं अस्ससन्तो ‘‘रस्सं अस्ससामी’’ति पजानाति, रस्सं पस्ससन्तो ‘‘रस्सं पस्ससामी’’ति पजानाति? रस्सं अस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससति, रस्सं पस्सासं इत्तरसङ्खाते पस्ससति, रस्सं अस्सासपस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. रस्सं अस्सासपस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि छन्दो उप्पज्जति. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं अस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससति. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं पस्सासं इत्तरसङ्खाते पस्ससति. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं अस्सासपस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं अस्सासपस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि पामोज्जं उप्पज्जति. पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं अस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससति, पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं पस्सासं इत्तरसङ्खाते पस्ससति, पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं अस्सासपस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं अस्सासपस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि रस्सा अस्सासपस्सासा चित्तं विवत्तति, उपेक्खा सण्ठाति. इमेहि नवहाकारेहि रस्सा अस्सासपस्सासा कायो उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. कायो उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं कायं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं तं कायं अनुपस्सति…पे… एवं तं कायं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. रस्सं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो विदिता वेदना उप्पज्जन्ति…पे… रस्सं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति…पे… तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

१७०. कथं ‘‘सब्बकायपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘सब्बकायपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कायोति द्वे काया – नामकायो च रूपकायो च. कतमो नामकायो? वेदना, सञ्ञा, चेतना, फस्सो, मनसिकारो, नामञ्च नामकायो च, ये च वुच्चन्ति चित्तसङ्खारा – अयं नामकायो. कतमो रूपकायो? चत्तारो च महाभूता, चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादायरूपं, अस्सासो च पस्सासो च, निमित्तञ्च उपनिबन्धना, ये च वुच्चन्ति कायसङ्खारा – अयं रूपकायो.

कथं ते काया पटिविदिता होन्ति? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते काया पटिविदिता होन्ति. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते काया पटिविदिता होन्ति. रस्सं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते काया पटिविदिता होन्ति. रस्सं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते काया पटिविदिता होन्ति.

आवज्जतो ते काया पटिविदिता होन्ति, पजानतो ते काया पटिविदिता होन्ति, पस्सतो ते काया पटिविदिता होन्ति, पच्चवेक्खतो ते काया पटिविदिता होन्ति, चित्तं अधिट्ठहतो ते काया पटिविदिता होन्ति, सद्धाय अधिमुच्चतो ते काया पटिविदिता होन्ति, वीरियं पग्गण्हतो ते काया पटिविदिता होन्ति, सतिं उपट्ठापयतो ते काया पटिविदिता होन्ति, चित्तं समादहतो ते काया पटिविदिता होन्ति, पञ्ञाय पजानतो ते काया पटिविदिता होन्ति, अभिञ्ञेय्यं अभिजानतो ते काया पटिविदिता होन्ति, परिञ्ञेय्यं परिजानतो ते काया पटिविदिता होन्ति, पहातब्बं पजहतो ते काया पटिविदिता होन्ति, भावेतब्बं भावयतो ते काया पटिविदिता होन्ति, सच्छिकातब्बं सच्छिकरोतो ते काया पटिविदिता होन्ति. एवं ते काया पटिविदिता होन्ति. सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासपस्सासा कायो उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. कायो उपट्ठानं, नो सति. सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं कायं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं तं कायं अनुपस्सति…पे… एवं तं कायं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना.

सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासपस्सासानं [अस्सासपस्सासा (स्या.)] संवरट्ठेन सीलविसुद्धि, अविक्खेपट्ठेन चित्तविसुद्धि, दस्सनट्ठेन दिट्ठिविसुद्धि. यो तत्थ संवरट्ठो, अयं अधिसीलसिक्खा. यो तत्थ अविक्खेपट्ठो, अयं अधिचित्तसिक्खा. यो तत्थ दस्सनट्ठो, अयं अधिपञ्ञासिक्खा. इमा तिस्सो सिक्खायो आवज्जन्तो सिक्खति, जानन्तो सिक्खति, पस्सन्तो सिक्खति, पच्चवेक्खन्तो सिक्खति, चित्तं अधिट्ठहन्तो सिक्खति, सद्धाय अधिमुच्चन्तो सिक्खति, वीरियं पग्गण्हन्तो सिक्खति, सतिं उपट्ठपेन्तो सिक्खति, चित्तं समादहन्तो सिक्खति, पञ्ञाय पजानन्तो सिक्खति, अभिञ्ञेय्यं अभिजानन्तो सिक्खति, परिञ्ञेय्यं परिजानन्तो सिक्खति, पहातब्बं पजहन्तो सिक्खति, भावेतब्बं भावेन्तो सिक्खति, सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो सिक्खति.

सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो विदिता वेदना उप्पज्जन्ति…पे… सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति…पे… तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

१७१. कथं ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमो कायसङ्खारो? दीघं अस्सासा कायिका. एते धम्मा कायपटिबद्धा कायसङ्खारा. ते कायसङ्खारे पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो सिक्खति. दीघं पस्सासा कायिका. एते धम्मा कायपटिबद्धा कायसङ्खारा. ते कायसङ्खारे पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो सिक्खति. रस्सं अस्सासा रस्सं पस्सासा. सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासा सब्बकायपटिसंवेदी पस्सासा कायिका. एते धम्मा कायपटिबद्धा कायसङ्खारा. ते कायसङ्खारे पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो सिक्खति.

यथारूपेहि कायसङ्खारेहि या कायस्स आनमना विनमना सन्नमना पणमना इञ्जना फन्दना चलना पकम्पना – पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामीति सिक्खति, पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामीति सिक्खति. यथारूपेहि कायसङ्खारेहि या कायस्स न आनमना न विनमना न सन्नमना न पणमना अनिञ्जना अफन्दना अचलना अकम्पना सन्तं सुखुमं पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामीति सिक्खति, पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामीति सिक्खति.

इति किर ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. एवं सन्ते वातूपलद्धिया च पभावना न होति, अस्सासपस्सासानञ्च पभावना न होति, आनापानस्सतिया च पभावना न होति, आनापानस्सतिसमाधिस्स च पभावना न होति; न च नं तं समापत्तिं पण्डिता समापज्जन्तिपि वुट्ठहन्तिपि.

इति किर ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. एवं सन्ते वातूपलद्धिया च पभावना होति, अस्सासपस्सासानञ्च पभावना होति, आनापानस्सतिया च पभावना होति. आनापानस्सतिसमाधिस्स च पभावना होति; तञ्च नं समापत्तिं पण्डिता समापज्जन्तिपि वुट्ठहन्तिपि. यथा कथं विय? सेय्यथापि कंसे आकोटिते पठमं ओळारिका सद्दा पवत्तन्ति. ओळारिकानं सद्दानं निमित्तं सुग्गहितत्ता सुमनसिकतत्ता सूपधारितत्ता निरुद्धेपि ओळारिके सद्दे, अथ पच्छा सुखुमका सद्दा पवत्तन्ति. सुखुमकानं सद्दानं निमित्तं सुग्गहितत्ता सुमनसिकतत्ता सूपधारितत्ता निरुद्धेपि सुखुमके सद्दे, अथ पच्छा सुखुमसद्दनिमित्तारम्मणतापि चित्तं पवत्तति. एवमेवं पठमं ओळारिका अस्सासपस्सासा पवत्तन्ति; ओळारिकानं अस्सासपस्सासानं निमित्तं सुग्गहितत्ता सुमनसिकतत्ता सूपधारितत्ता निरुद्धेपि ओळारिके अस्सासपस्सासे, अथ पच्छा सुखुमका अस्सासपस्सासा पवत्तन्ति. सुखुमकानं अस्सासपस्सासानं निमित्तं सुग्गहितत्ता सुमनसिकतत्ता सूपधारितत्ता निरुद्धेपि सुखुमके अस्सासपस्सासे, अथ पच्छा सुखुमकअस्सासपस्सासानं निमित्तारम्मणतापि चित्तं न विक्खेपं गच्छति.

एवं सन्ते वातूपलद्धिया च पभावना होति, अस्सासपस्सासानञ्च पभावना होति, आनापानस्सतिया च पभावना होति, आनापानस्सतिसमाधिस्स च पभावना होति; तञ्च नं समापत्तिं पण्डिता समापज्जन्तिपि वुट्ठहन्तिपि. पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्सासपस्सासा कायो उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. कायो उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं कायं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं तं कायं अनुपस्सति…पे… एवं तं कायं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. पस्सम्भयं कायसङ्खारं, अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि, अविक्खेपट्ठेन चित्तविसुद्धि, दस्सनट्ठेन दिट्ठिविसुद्धि. यो तत्थ संवरट्ठो, अयं अधिसीलसिक्खा; यो तत्थ अविक्खेपट्ठो, अयं अधिचित्तसिक्खा; यो तत्थ दस्सनट्ठो अयं अधिपञ्ञासिक्खा. इमा तिस्सो सिक्खायो आवज्जन्तो सिक्खति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो सिक्खति, पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो विदिता वेदना उप्पज्जन्ति…पे… पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति…पे… तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

अट्ठ अनुपस्सनाञाणानि, अट्ठ च उपट्ठानानुस्सतियो, चत्तारि सुत्तन्तिकवत्थूनि काये कायानुपस्सनाय.

भाणवारो.

दुतियचतुक्कनिद्देसो

१७२. कथं ‘‘पीतिपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति ‘‘पीतिपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमा पीति? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो उप्पज्जति पीति पामोज्जं. या पीति पामोज्जं आमोदना पमोदना हासो पहासो वित्ति ओदग्यं अत्तमनता. चित्तस्स दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो उप्पज्जति पीति पामोज्जं…पे… रस्सं अस्सासवसेन, रस्सं पस्सासवसेन, सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासवसेन, सब्बकायपटिसंवेदी पस्सासवसेन, पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्सासवसेन, पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो उप्पज्जति पीति पामोज्जं. या पीति पामोज्जं आमोदना पमोदना हासो पहासो वित्ति ओदग्यं अत्तमनता चित्तस्स – अयं पीति.

कथं सा पीति पटिविदिता होति? दीघं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सा पीति पटिविदिता होति. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सा पीति पटिविदिता होति. रस्सं अस्सासवसेन…पे… रस्सं पस्सासवसेन… सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासवसेन… सब्बकायपटिसंवेदी पस्सासवसेन… पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्सासवसेन… पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सा पीति पटिविदिता होति. आवज्जतो सा पीति पटिविदिता होति, जानतो…पे… पस्सतो… पच्चवेक्खतो… चित्तं अधिट्ठहतो… सद्धाय अधिमुच्चतो… वीरियं पग्गण्हतो… सतिं उपट्ठापयतो… चित्तं समादहतो… पञ्ञाय पजानतो… अभिञ्ञेय्यं अभिजानतो… परिञ्ञेय्यं परिजानतो… पहातब्बं पजहतो… भावेतब्बं भावयतो… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोतो सा पीति पटिविदिता होति. एवं सा पीति पटिविदिता होति.

पीतिपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन वेदना उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. वेदना उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं वेदनं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘वेदनासु वेदनानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं तं वेदनं अनुपस्सति? अनिच्चतो अनुपस्सति…पे… एवं तं वेदनं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. पीतिपटिसंवेदी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… पीतिपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

१७३. कथं ‘‘सुखपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘सुखपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? सुखन्ति द्वे सुखानि – कायिकञ्च सुखं, चेतसिकञ्च सुखं. कतमं कायिकं सुखं? यं कायिकं सातं कायिकं सुखं, कायसम्फस्सजं सातं सुखं वेदयितं, कायसम्फस्सजा साता सुखा वेदना – इदं कायिकं सुखं. कतमं चेतसिकं सुखं? यं चेतसिकं सातं चेतसिकं सुखं, चेतोसम्फस्सजं सातं सुखं वेदयितं, चेतोसम्फस्सजा साता सुखा वेदना – इदं चेतसिकं सुखं.

कथं ते सुखा पटिविदिता होन्ति? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते सुखा पटिविदिता होन्ति. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते सुखा पटिविदिता होन्ति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोतो ते सुखा पटिविदिता होन्ति. एवं ते सुखा पटिविदिता होन्ति. सुखपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन वेदना उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. वेदना उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं वेदनं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘वेदनासु वेदनानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं तं वेदनं अनुपस्सति. अनिच्चतो अनुपस्सति…पे… एवं तं वेदनं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. सुखपटिसंवेदी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… सुखपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

१७४. कथं ‘‘चित्तसङ्खारपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘चित्तसङ्खारपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमो चित्तसङ्खारो? दीघं अस्सासवसेन सञ्ञा च वेदना च चेतसिका – एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा. दीघं पस्सासवसेन सञ्ञा च वेदना च चेतसिका – एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा…पे… सुखपटिसंवेदी अस्सासवसेन… सुखपटिसंवेदी पस्सासवसेन सञ्ञा च वेदना च चेतसिका – एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा – अयं चित्तसङ्खारो.

कथं ते चित्तसङ्खारा पटिविदिता होन्ति? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते चित्तसङ्खारा पटिविदिता होन्ति. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते चित्तसङ्खारा पटिविदिता होन्ति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोतो ते चित्तसङ्खारा पटिविदिता होन्ति. एवं ते चित्तसङ्खारा पटिविदिता होन्ति. चित्तसङ्खारपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन वेदना उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं वेदना उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया ते ञाणेन तं वेदनं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘वेदनासु वेदनानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं तं वेदनं अनुपस्सति? अनिच्चतो अनुपस्सति…पे… एवं तं वेदनं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. चित्तसङ्खारपटिसंवेदी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… चित्तसङ्खारपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

१७५. कथं ‘‘पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमो चित्तसङ्खारो? दीघं अस्सासवसेन सञ्ञा च वेदना च चेतसिका – एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा. ते चित्तसङ्खारे पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो सिक्खति. दीघं पस्सासवसेन सञ्ञा च वेदना च चेतसिका – एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा. ते चित्तसङ्खारे पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो सिक्खति. चित्तसङ्खारपटिसंवेदी अस्सासवसेन… चित्तसङ्खारपटिसंवेदी पस्सासवसेन सञ्ञा च वेदना च चेतसिका – एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा. ते चित्तसङ्खारे पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो सिक्खति. पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं अस्सासपस्सासवसेन वेदना उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. वेदना उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं वेदनं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘वेदनासु वेदनानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं तं वेदनं अनुपस्सति…पे… एवं तं वेदनं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

अट्ठ अनुपस्सनाञाणानि अट्ठ च उपट्ठानानुस्सतियो चत्तारि सुत्तन्तिकवत्थूनि वेदनासु वेदनानुपस्सनाय.

ततियचतुक्कनिद्देसो

१७६. कथं ‘‘चित्तपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘चित्तपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमं तं चित्तं? दीघं अस्सासवसेन विञ्ञाणं चित्तं. यं चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जा मनोविञ्ञाणधातु. दीघं पस्सासवसेन …पे… पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं अस्सासवसेन… पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं पस्सासवसेन विञ्ञाणं चित्तं. यं चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मानयतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जा मनोविञ्ञाणधातु – इदं चित्तं.

कथं तं चित्तं पटिविदितं होति? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन तं चित्तं पटिविदितं होति. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन तं चित्तं पटिविदितं होति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोतो तं चित्तं पटिविदितं होति. एवं तं चित्तं पटिविदितं होति. चित्तपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन विञ्ञाणं चित्तं उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. चित्तं उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं चित्तं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘चित्ते चित्तानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं तं चित्तं अनुपस्सति…पे… एवं तं चित्तं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. चित्तपटिसंवेदी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… चित्तपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

१७७. कथं ‘‘अभिप्पमोदयं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति, ‘‘अभिप्पमोदयं चित्तं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमो चित्तस्स अभिप्पमोदो? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो उप्पज्जति चित्तस्स अभिप्पमोदो. या चित्तस्स आमोदना पमोदना हासो पहासो वित्ति ओदग्यं अत्तमनता. चित्तस्स दीघं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो उप्पज्जति चित्तस्स अभिप्पमोदो. या चित्तस्स आमोदना पमोदना हासो पहासो वित्ति ओदग्यं अत्तमनता चित्तस्स…पे… चित्तपटिसंवेदी अस्सासवसेन… चित्तपटिसंवेदी पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो उप्पज्जति चित्तस्स अभिप्पमोदो. या चित्तस्स आमोदना पमोदना हासो पहासो वित्ति ओदग्यं अत्तमनता चित्तस्स – अयं चित्तस्स अभिप्पमोदो. अभिप्पमोदयं चित्तं अस्सासपस्सासवसेन विञ्ञाणं चित्तं उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. चित्तं उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं चित्तं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘चित्ते चित्तानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं तं चित्तं अनुपस्सति…पे… एवं तं चित्तं अनुपस्सतीति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. अभिप्पमोदयं चित्तं अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… अभिप्पमोदयं चित्तं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

१७८. कथं ‘‘समादहं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘समादहं चित्तं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमो समाधि [कतमञ्च समाधिन्दियं (स्या.)]? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि, या चित्तस्स ठिति सण्ठिति अवट्ठिति [अधिट्टिति (स्या.)] अविसाहारो अविक्खेपो अविसाहटमानसता [अविसाहतमानसता (स्या. क.)] समथो समाधिन्द्रियं समाधिबलं सम्मासमाधि. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि…पे… समादहं चित्तं अस्सासवसेन…पे… समादहं चित्तं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि. या चित्तस्स ठिति सण्ठिति अवट्ठिति अविसाहारो अविक्खेपो अविसाहटमानसता समथो समाधिन्द्रियं समाधिबलं सम्मासमाधि – अयं समाधि. समादहं चित्तं अस्सासपस्सासवसेन विञ्ञाणं चित्तं उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. चित्तं उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं चित्तं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘चित्ते चित्तानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं तं चित्तं अनुपस्सति…पे… एवं तं चित्तं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. समादहं चित्तं अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… समादहं चित्तं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

१७९. कथं ‘‘विमोचयं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘विमोचयं चित्तं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? ‘‘रागतो विमोचयं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘रागतो विमोचयं चित्तं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. ‘‘दोसतो विमोचयं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘दोसतो विमोचयं चित्तं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. ‘‘मोहतो विमोचयं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति…पे… मानतो विमोचयं चित्तं… दिट्ठिया विमोचयं चित्तं… विचिकिच्छाय विमोचयं चित्तं… थिनतो विमोचयं चित्तं… उद्धच्चतो विमोचयं चित्तं… अहिरिकतो विमोचयं चित्तं… ‘‘अनोत्तप्पतो विमोचयं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘अनोत्तप्पतो विमोचयं चित्तं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. विमोचयं चित्तं अस्सासपस्सासवसेन विञ्ञाणं चित्तं उपट्ठानं सति…पे….

अनुपस्सतीति कथं तं चित्तं अनुपस्सति…पे… एवं तं चित्तं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. विमोचयं चित्तं अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… विमोचयं चित्तं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो …पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

अट्ठ अनुपस्सनाञाणानि अट्ठ च उपट्ठानानुस्सतियो चत्तारि सुत्तन्तिकवत्थूनि चित्ते चित्तानुपस्सनाय.

चतुत्थचतुक्कनिद्देसो

१८०. कथं ‘‘अनिच्चानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘अनिच्चानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? अनिच्चन्ति किं अनिच्चं? पञ्चक्खन्धा अनिच्चा. केनट्ठेन अनिच्चा? उप्पादवयट्ठेन अनिच्चा. पञ्चन्नं खन्धानं उदयं पस्सन्तो कति लक्खणानि पस्सति, वयं पस्सन्तो कति लक्खणानि पस्सति, उदयब्बयं पस्सन्तो कति लक्खणानि पस्सति? पञ्चन्नं खन्धानं उदयं पस्सन्तो पञ्चवीसति लक्खणानि पस्सति, वयं पस्सन्तो पञ्चवीसति लक्खणानि पस्सति. पञ्चन्नं खन्धानं उदयब्बयं पस्सन्तो इमानि पञ्ञास लक्खणानि पस्सति.

‘‘रूपे अनिच्चानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘रूपे अनिच्चानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. ‘‘वेदनाय…पे… सञ्ञाय… सङ्खारेसु… विञ्ञाणे… चक्खुस्मिं…पे… जरामरणे अनिच्चानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘जरामरणे अनिच्चानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. अनिच्चानुपस्सी अस्सासपस्सासवसेन धम्मा उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. धम्मा उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन ते धम्मे अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मेसु धम्मानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं ते धम्मे अनुपस्सति…पे… एवं ते धम्मे अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. अनिच्चानुपस्सी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… अनिच्चानुपस्सी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

कथं ‘‘विरागानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘विरागानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? रूपे आदीनवं दिस्वा रूपविरागे छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं. ‘‘रूपे विरागानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘रूपे विरागानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. वेदनाय…पे… सञ्ञाय… सङ्खारेसु… विञ्ञाणे… चक्खुस्मिं…पे… जरामरणे आदीनवं दिस्वा जरामरणविरागे छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं. ‘‘जरामरणे विरागानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘जरामरणे विरागानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. विरागानुपस्सी अस्सासपस्सासवसेन धम्मा उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. धम्मा उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन ते धम्मे अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मेसु धम्मानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं ते धम्मे अनुपस्सति…पे… एवं ते धम्मे अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. विरागानुपस्सी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… विरागानुपस्सी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

कथं ‘‘निरोधानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘निरोधानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? रूपे आदीनवं दिस्वा रूपनिरोधे छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं. ‘‘रूपे निरोधानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘रूपे निरोधानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. वेदनाय…पे… सञ्ञाय… सङ्खारेसु… विञ्ञाणे… चक्खुस्मिं…पे… जरामरणे आदीनवं दिस्वा जरामरणनिरोधे छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं. ‘‘जरामरणे निरोधानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘जरामरणे निरोधानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति.

१८१. कतिहाकारेहि अविज्जाय आदीनवो होति? कतिहाकारेहि अविज्जा निरुज्झति? पञ्चहाकारेहि अविज्जाय आदीनवो होति. अट्ठहाकारेहि अविज्जा निरुज्झति.

कतमेहि पञ्चहाकारेहि अविज्जाय आदीनवो होति? अनिच्चट्ठेन अविज्जाय आदीनवो होति, दुक्खट्ठेन अविज्जाय आदीनवो होति, अनत्तट्ठेन अविज्जाय आदीनवो होति, सन्तापट्ठेन अविज्जाय आदीनवो होति, विपरिणामट्ठेन अविज्जाय आदीनवो होति – इमेहि पञ्चहाकारेहि अविज्जाय आदीनवो होति.

कतमेहि अट्ठहाकारेहि अविज्जा निरुज्झति? निदाननिरोधेन अविज्जा निरुज्झति, समुदयनिरोधेन अविज्जा निरुज्झति, जातिनिरोधेन अविज्जा निरुज्झति, पभवनिरोधेन [आहारनिरोधेन (स्या.)] अविज्जा निरुज्झति, हेतुनिरोधेन अविज्जा निरुज्झति, पच्चयनिरोधेन अविज्जा निरुज्झति, ञाणुप्पादेन अविज्जा निरुज्झति, निरोधुपट्ठानेन अविज्जा निरुज्झति – इमेहि अट्ठहाकारेहि अविज्जा निरुज्झति. इमेहि पञ्चहाकारेहि अविज्जाय आदीनवं दिस्वा – इमेहि अट्ठहाकारेहि अविज्जानिरोधे छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं. ‘‘अविज्जाय निरोधानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘अविज्जाय निरोधानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति.

कतिहाकारेहि सङ्खारेसु आदीनवो होति, कतिहाकारेहि सङ्खारा निरुज्झन्ति…पे… कतिहाकारेहि विञ्ञाणे आदीनवो होति, कतिहाकारेहि विञ्ञाणं निरुज्झति… कतिहाकारेहि नामरूपे आदीनवो होति, कतिहाकारेहि नामरूपं निरुज्झति… कतिहाकारेहि सळायतने आदीनवो होति, कतिहाकारेहि सळायतनं निरुज्झति… कतिहाकारेहि फस्से आदीनवो होति, कतिहाकारेहि फस्सो निरुज्झति… कतिहाकारेहि वेदनाय आदीनवो होति, कतिहाकारेहि वेदना निरुज्झति… कतिहाकारेहि तण्हाय आदीनवो होति, कतिहाकारेहि तण्हा निरुज्झति… कतिहाकारेहि उपादाने आदीनवो होति, कतिहाकारेहि उपादानं निरुज्झति… कतिहाकारेहि भवे आदीनवो होति, कतिहाकारेहि भवो निरुज्झति… कतिहाकारेहि जातिया आदीनवो होति, कतिहाकारेहि जाति निरुज्झति… कतिहाकारेहि जरामरणे आदीनवो होति, कतिहाकारेहि जरामरणं निरुज्झति? पञ्चहाकारेहि जरामरणे आदीनवो होति, अट्ठहाकारेहि जरामरणं निरुज्झति.

कतमेहि पञ्चहाकारेहि जरामरणे आदीनवो होति? अनिच्चट्ठेन जरामरणे आदीनवो होति, दुक्खट्ठेन…पे… अनत्तट्ठेन…पे… सन्तापट्ठेन…पे… विपरिणामट्ठेन जरामरणे आदीनवो होति – इमेहि पञ्चहाकारेहि जरामरणे आदीनवो होति.

कतमेहि अट्ठहाकारेहि जरामरणं निरुज्झति? निदाननिरोधेन जरामरणं निरुज्झति, समुदयनिरोधेन…पे… जातिनिरोधेन…पे… पभवनिरोधेन [भवनिरोधेन (स्या.)] … हेतुनिरोधेन… पच्चयनिरोधेन… ञाणुप्पादेन…पे… निरोधुपट्ठानेन जरामरणं निरुज्झति – इमेहि अट्ठहाकारेहि जरामरणं निरुज्झति. इमेहि पञ्चहाकारेहि जरामरणे आदीनवं दिस्वा इमेहि अट्ठहाकारेहि जरामरणनिरोधे छन्दजातो होति सद्धाधिमुत्तो, चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं. ‘‘जरामरणे निरोधानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘जरामरणे निरोधानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. निरोधानुपस्सी अस्सासपस्सासवसेन धम्मा उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. धम्मा उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन ते धम्मे अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मेसु धम्मानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं ते धम्मे अनुपस्सति…पे… एवं ते धम्मे अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. निरोधानुपस्सी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… निरोधानुपस्सी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

१८२. कथं ‘‘पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘पटिनिस्सग्गानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? पटिनिस्सग्गाति द्वे पटिनिस्सग्गा – परिच्चागपटिनिस्सग्गो च पक्खन्दनपटिनिस्सग्गो च. रूपं परिच्चजतीति – परिच्चागपटिनिस्सग्गो. रूपनिरोधे निब्बाने चित्तं पक्खन्दतीति – पक्खन्दनपटिनिस्सग्गो. ‘‘रूपे पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘रूपे पटिनिस्सग्गानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. वेदनं…पे… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं… चक्खुं…पे… जरामरणं परिच्चजतीति – परिच्चागपटिनिस्सग्गो. जरामरणनिरोधे निब्बाने चित्तं पक्खन्दतीति – पक्खन्दनपटिनिस्सग्गो. ‘‘जरामरणे पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘जरामरणे पटिनिस्सग्गानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासपस्सासवसेन धम्मा उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. धम्मा उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन ते धम्मे अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मेसु धम्मानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.

अनुपस्सतीति कथं ते धम्मे अनुपस्सति? अनिच्चतो अनुपस्सति, नो निच्चतो…पे… पटिनिस्सज्जति, नो आदियति. अनिच्चतो अनुपस्सन्तो निच्चसञ्ञं पजहति…पे… पटिनिस्सज्जन्तो आदानं पजहति. एवं ते धम्मे अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना. तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि, अविक्खेपट्ठेन चित्तविसुद्धि, दस्सनट्ठेन दिट्ठिविसुद्धि. यो तत्थ संवरट्ठो, अयं अधिसीलसिक्खा; यो तत्थ अविक्खेपट्ठो, अयं अधिचित्तसिक्खा; यो तत्थ दस्सनट्ठो, अयं अधिपञ्ञासिक्खा – इमा तिस्सो सिक्खायो आवज्जन्तो सिक्खति जानन्तो सिक्खति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो सिक्खति.

पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो विदिता वेदना उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति …पे… पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति गोचरञ्च पजानाति समत्थञ्च पटिविज्झति; बलानि समोधानेति… बोज्झङ्गे समोधानेति… मग्गं समोधानेति… धम्मे समोधानेति गोचरञ्च पजानाति समत्थञ्च पटिविज्झति.

इन्द्रियानि समोधानेतीति कथं इन्द्रियानि समोधानेति? अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं समोधानेति…पे… तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.

अट्ठ अनुपस्सने ञाणानि अट्ठ च उपट्ठानानुस्सतियो चत्तारि सुत्तन्तिकवत्थूनि धम्मेसु धम्मानुपस्सनाय. इमानि बात्तिंस सतोकारिस्स ञाणानि.

सतोकारिञाणनिद्देसो पञ्चमो.