३. आनापानस्सतिकथा
१. गणनवार
१५२. सोळसवत्थुकं आनापानस्सतिसमाधिं [आनापानसतिसमाधिं (सी. अट्ठ.)] भावयतो समाधिकानि द्वे ञाणसतानि उप्पज्जन्ति – अट्ठ परिपन्थे [परिबन्धे (क.)] ञाणानि, अट्ठ च उपकारे ञाणानि, अट्ठारस उपक्किलेसे ञाणानि, तेरस वोदाने ञाणानि, बात्तिंस सतोकारिस्स [सतोकारीसु (स्या.)] ञाणानि, चतुवीसति समाधिवसेन ञाणानि, द्वेसत्तति विपस्सनावसेन ञाणानि, अट्ठ निब्बिदाञाणानि, अट्ठ निब्बिदानुलोमञाणानि, अट्ठ निब्बिदापटिप्पस्सद्धिञाणानि, एकवीसति विमुत्तिसुखे ञाणानि.
कतमानि अट्ठ परिपन्थे ञाणानि, अट्ठ च उपकारे ञाणानि? कामच्छन्दो समाधिस्स परिपन्थो, नेक्खम्मं समाधिस्स उपकारं. ब्यापादो समाधिस्स परिपन्थो, अब्यापादो समाधिस्स उपकारं. थिनमिद्धं समाधिस्स परिपन्थो, आलोकसञ्ञा समाधिस्स उपकारं. उद्धच्चं समाधिस्स परिपन्थो, अविक्खेपो समाधिस्स उपकारं. विचिकिच्छा समाधिस्स परिपन्थो, धम्मववत्थानं समाधिस्स उपकारं. अविज्जा समाधिस्स परिपन्थो, ञाणं समाधिस्स उपकारं. अरति समाधिस्स परिपन्थो, पामोज्जं समाधिस्स उपकारं. सब्बेपि अकुसला धम्मा समाधिस्स परिपन्था, सब्बेपि कुसला धम्मा समाधिस्स उपकारा. इमानि अट्ठ परिपन्थे ञाणानि, अट्ठ च उपकारे ञाणानि.
गणनवारो पठमो.
२. सोळसञाणनिद्देसो
१५३. इमेहि सोळसहि आकारेहि उदुचित्तं चित्तं समुदुचितं चित्तं एकत्ते सन्तिट्ठति, नीवरणेहि विसुज्झति. कतमे ते एकत्ता? नेक्खम्मं एकत्तं, अब्यापादो एकत्तं, आलोकसञ्ञा एकत्तं, अविक्खेपो एकत्तं, धम्मववत्थानं एकत्तं, ञाणं एकत्तं, पामोज्जं एकत्तं, सब्बेपि कुसला धम्मा एकत्ता.
नीवरणाति, कतमे ते नीवरणा? कामच्छन्दो नीवरणं, ब्यापादो नीवरणं, थिनमिद्धं नीवरणं, उद्धच्चकुक्कुच्चं नीवरणं, विचिकिच्छा नीवरणं, अविज्जा नीवरणं, अरति नीवरणं, सब्बेपि अकुसला धम्मा नीवरणा.
नीवरणाति, केनट्ठेन नीवरणा? निय्यानावरणट्ठेन नीवरणा. कतमे ते निय्याना? नेक्खम्मं अरियानं निय्यानं. तेन च नेक्खम्मेन अरिया निय्यन्ति. कामच्छन्दो निय्यानावरणं. तेन च कामच्छन्देन निवुतत्ता नेक्खम्मं अरियानं निय्यानं नप्पजानातीति – कामच्छन्दो निय्यानावरणं. अब्यापादो अरियानं निय्यानं. तेन च अब्यापादेन अरिया निय्यन्ति. ब्यापादो निय्यानावरणं. तेन च ब्यापादेन निवुतत्ता अब्यापादं अरियानं निय्यानं नप्पजानातीति – ब्यापादो निय्यानावरणं. आलोकसञ्ञा अरियानं निय्यानं. ताय च आलोकसञ्ञाय अरिया निय्यन्ति. थिनमिद्धं निय्यानावरणं. तेन च थिनमिद्धेन निवुतत्ता आलोकसञ्ञं अरियानं निय्यानं नप्पजानातीति – थिनमिद्धं निय्यानावरणं. अविक्खेपो अरियानं निय्यानं. तेन च अविक्खेपेन अरिया निय्यन्ति. उद्धच्चं निय्यानावरणं. तेन च उद्धच्चेन निवुतत्ता अविक्खेपं अरियानं निय्यानं नप्पजानातीति – उद्धच्चं निय्यानावरणं. धम्मववत्थानं अरियानं निय्यानं. तेन च धम्मववत्थानेन अरिया निय्यन्ति. विचिकिच्छा निय्यानावरणं. ताय च विचिकिच्छाय निवुतत्ता धम्मववत्थानं अरियानं निय्यानं नप्पजानातीति – विचिकिच्छा निय्यानावरणं. ञाणं अरियानं निय्यानं. तेन च ञाणेन अरिया निय्यन्ति. अविज्जा निय्यानावरणं. ताय च अविज्जाय निवुतत्ता ञाणं अरियानं निय्यानं नप्पजानातीति – अविज्जा निय्यानावरणं. पामोज्जं अरियानं निय्यानं. तेन च पामोज्जेन अरिया निय्यन्ति. अरति निय्यानावरणं. ताय च अरतिया निवुतत्ता पामोज्जं अरियानं निय्यानं नप्पजानातीति – अरति निय्यानावरणं. सब्बेपि कुसला धम्मा अरियानं निय्यानं. तेहि च कुसलेहि धम्मेहि अरिया निय्यन्ति. सब्बेपि अकुसला धम्मा निय्यानावरणा. तेहि च अकुसलेहि धम्मेहि निवुतत्ता कुसले धम्मे अरियानं निय्यानं नप्पजानातीति – सब्बेपि अकुसला धम्मा निय्यानावरणा. इमेहि च पन नीवरणेहि विसुद्धचित्तस्स सोळसवत्थुकं आनापानस्सतिसमाधिं भावयतो खणिकसमोधाना.
सोळसञाणनिद्देसो दुतियो.
३. उपक्किलेसञाणनिद्देसो
पठमच्छक्कं
१५४. इमेहि च पन नीवरणेहि विसुद्धचित्तस्स सोळसवत्थुकं आनापानस्सतिसमाधिं भावयतो खणिकसमोधाना कतमे अट्ठारस उपक्किलेसा उप्पज्जन्ति? अस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो अज्झत्तविक्खेपगतं चित्तं समाधिस्स परिपन्थो. पस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो बहिद्धाविक्खेपगतं चित्तं समाधिस्स परिपन्थो. अस्सासपटिकङ्खना निकन्ति तण्हाचरिया समाधिस्स परिपन्थो. पस्सासपटिकङ्खना निकन्ति तण्हाचरिया समाधिस्स परिपन्थो. अस्सासेनाभितुन्नस्स पस्सासपटिलाभे मुच्छना समाधिस्स परिपन्थो. पस्सासेनाभितुन्नस्स अस्सासपटिलाभे मुच्छना समाधिस्स परिपन्थो.
अनुगच्छना च अस्सासं, पस्सासं अनुगच्छना;
सति अज्झत्तविक्खेपा, कङ्खना बहिद्धाविक्खेपपत्थना [विक्खेपपन्थना (स्या.)].
अस्सासेनाभितुन्नस्स, पस्सासपटिलाभे मुच्छना;
पस्सासेनाभितुन्नस्स, अस्सासपटिलाभे मुच्छना.
छ एते उपक्किलेसा, आनापानस्सतिसमाधिस्स;
येहि विक्खिप्पमानस्स [विकम्पमानस्स (स्या.)], नो च चित्तं विमुच्चति;
विमोक्खं अप्पजानन्ता, ते होन्ति परपत्तियाति.
दुतियच्छक्कं
१५५. निमित्तं आवज्जतो अस्सासे चित्तं विकम्पति – समाधिस्स परिपन्थो. अस्सासं आवज्जतो निमित्ते चित्तं विकम्पति – समाधिस्स परिपन्थो. निमित्तं आवज्जतो पस्सासे चित्तं विकम्पति – समाधिस्स परिपन्थो. पस्सासं आवज्जतो निमित्ते चित्तं विकम्पति – समाधिस्स परिपन्थो. अस्सासं आवज्जतो पस्सासे चित्तं विकम्पति – समाधिस्स परिपन्थो. पस्सासं आवज्जतो अस्सासे चित्तं विकम्पति – समाधिस्स परिपन्थो.
निमित्तं आवज्जमानस्स, अस्सासे विक्खिपते मनो;
अस्सासं आवज्जमानस्स, निमित्ते चित्तं विकम्पति.
निमित्तं आवज्जमानस्स, पस्सासे विक्खिपते मनो;
पस्सासं आवज्जमानस्स, निमित्ते चित्तं विकम्पति.
अस्सासं आवज्जमानस्स, पस्सासे विक्खिपते मनो;
पस्सासं आवज्जमानस्स, अस्सासे चित्तं विकम्पति.
छ एते उपक्किलेसा, आनापानस्सतिसमाधिस्स;
येहि विक्खिप्पमानस्स, नो च चित्तं विमुच्चति;
विमोक्खं अप्पजानन्ता, ते होन्ति परपत्तियाति.
ततियच्छक्कं
१५६. अतीतानुधावनं चित्तं विक्खेपानुपतितं – समाधिस्स परिपन्थो. अनागतपटिकङ्खनं चित्तं विकम्पितं – समाधिस्स परिपन्थो. लीनं चित्तं कोसज्जानुपतितं – समाधिस्स परिपन्थो. अतिपग्गहितं चित्तं उद्धच्चानुपतितं – समाधिस्स परिपन्थो. अभिनतं चित्तं रागानुपतितं – समाधिस्स परिपन्थो. अपनतं चित्तं ब्यापादानुपतितं – समाधिस्स परिपन्थो.
अतीतानुधावनं चित्तं, अनागतपटिकङ्खनं लीनं;
अतिपग्गहितं अभिनतं, अपनतं चित्तं न समाधियति.
छ एते उपक्किलेसा, आनापानस्सतिसमाधिस्स;
येहि उपक्किलिट्ठसङ्कप्पो, अधिचित्तं नप्पजानातीति.
१५७. अस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो अज्झत्तं विक्खेपगतेन चित्तेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. पस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो बहिद्धाविक्खेपगतेन चित्तेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अस्सासपटिकङ्खनाय निकन्तिया तण्हाचरियाय कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. पस्सासपटिकङ्खनाय निकन्तिया तण्हाचरियाय कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अस्सासेनाभितुन्नस्स पस्सासपटिलाभे मुच्छितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. पस्सासेनाभितुन्नस्स अस्सासपटिलाभे मुच्छितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. निमित्तं आवज्जतो अस्सासे चित्तं विकम्पितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अस्सासं आवज्जतो निमित्ते चित्तं विकम्पितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. निमित्तं आवज्जतो पस्सासे चित्तं विकम्पितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. पस्सासं आवज्जतो निमित्ते चित्तं विकम्पितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अस्सासं आवज्जतो पस्सासे चित्तं विकम्पितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. पस्सासं आवज्जतो अस्सासे चित्तं विकम्पितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अतीतानुधावनेन चित्तेन विक्खेपानुपतितेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अनागतपटिकङ्खनेन चित्तेन विकम्पितेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. लीनेन चित्तेन कोसज्जानुपतितेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अतिपग्गहितेन चित्तेन उद्धच्चानुपतितेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अभिनतेन चित्तेन रागानुपतितेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अपनतेन चित्तेन ब्यापादानुपतितेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च.
आनापानस्सति यस्स, परिपुण्णा अभाविता;
कायोपि इञ्जितो होति, चित्तम्पि होति इञ्जितं;
कायोपि फन्दितो होति, चित्तम्पि होति फन्दितं.
आनापानस्सति यस्स, परिपुण्णा सुभाविता;
कायोपि अनिञ्जितो होति, चित्तम्पि होति अनिञ्जितं;
कायोपि अफन्दितो होति, चित्तम्पि होति अफन्दितन्ति.
इमेहि च पन नीवरणेहि विसुद्धचित्तस्स सोळसवत्थुकं आनापानस्सतिसमाधिं भावयतो खणिकसमोधाना इमे अट्ठारस उपक्किलेसा उप्पज्जन्ति.
उपक्किलेसञाणनिद्देसो ततियो.
४. वोदानञाणनिद्देसो
१५८. कतमानि तेरस वोदाने ञाणानि? अतीतानुधावनं चित्तं विक्खेपानुपतितं; तं विवज्जयित्वा एकट्ठाने समादहति – एवम्पि चित्तं न विक्खेपं गच्छति. अनागतपटिकङ्खनं चित्तं विकम्पितं; तं विवज्जयित्वा तत्थेव अधिमोचेति – एवम्पि चित्तं न विक्खेपं गच्छति. लीनं चित्तं कोसज्जानुपतितं; तं पग्गण्हित्वा कोसज्जं पजहति – एवम्पि चित्तं न विक्खेपं गच्छति. अतिपग्गहितं चित्तं उद्धच्चानुपतितं; तं विनिग्गण्हित्वा उद्धच्चं पजहति – एवम्पि चित्तं न विक्खेपं गच्छति. अभिनतं चित्तं रागानुपतितं; तं सम्पजानो हुत्वा रागं पजहति – एवम्पि चित्तं न विक्खेपं गच्छति. अपनतं चित्तं ब्यापादानुपतितं; तं सम्पजानो हुत्वा ब्यापादं पजहति – एवम्पि चित्तं न विक्खेपं गच्छति. इमेहि छहि ठानेहि परिसुद्धं चित्तं परियोदातं एकत्तगतं होति.
कतमे ते एकत्ता? दानवोसग्गुपट्ठानेकत्तं, समथनिमित्तुपट्ठानेकत्तं, वयलक्खणुपट्ठानेकत्तं, निरोधुपट्ठानेकत्तं. दानवोसग्गुपट्ठानेकत्तं चागाधिमुत्तानं, समथनिमित्तुपट्ठानेकत्तञ्च अधिचित्तमनुयुत्तानं, वयलक्खणुपट्ठानेकत्तञ्च विपस्सकानं, निरोधुपट्ठानेकत्तञ्च अरियपुग्गलानं – इमेहि चतूहि ठानेहि एकत्तगतं चित्तं पटिपदाविसुद्धिपक्खन्दञ्चेव होति, उपेक्खानुब्रूहितञ्च, ञाणेन च सम्पहंसितं.
पठमस्स झानस्स को आदि, किं मज्झे, किं परियोसानं? पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि, उपेक्खानुब्रूहना मज्झे, सम्पहंसना परियोसानं. पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि. आदिस्स कति लक्खणानि? आदिस्स तीणि लक्खणानि. यो तस्स परिपन्थो ततो चित्तं विसुज्झति, विसुद्धत्ता चित्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति, पटिपन्नत्ता तत्थ चित्तं पक्खन्दति. यञ्च परिपन्थतो चित्तं विसुज्झति, यञ्च विसुद्धत्ता चित्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति, यञ्च पटिपन्नत्ता तत्थ चित्तं पक्खन्दति. पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि. आदिस्स इमानि तीणि लक्खणानि. तेन वुच्चति – ‘‘पठमं झानं आदिकल्याणञ्चेव होति लक्खणसम्पन्नञ्च’’.
पठमस्स झानस्स उपेक्खानुब्रूहना मज्झे. मज्झस्स कति लक्खणानि? मज्झस्स तीणि लक्खणानि. विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति, समथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति, एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति. यञ्च विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति, यञ्च समथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति, यञ्च एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति – पठमस्स झानस्स उपेक्खानुब्रूहना मज्झे. मज्झस्स इमानि तीणि लक्खणानि. तेन वुच्चति – ‘‘पठमं झानं मज्झेकल्याणञ्चेव होति लक्खणसम्पन्नञ्च’’.
पठमस्स झानस्स सम्पहंसना परियोसानं. परियोसानस्स कति लक्खणानि? परियोसानस्स चत्तारि लक्खणानि. तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन सम्पहंसना, इन्द्रियानं एकरसट्ठेन सम्पहंसना, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन सम्पहंसना, आसेवनट्ठेन सम्पहंसना. पठमस्स झानस्स सम्पहंसना परियोसानं. परियोसानस्स इमानि चत्तारि लक्खणानि. तेन वुच्चति – ‘‘पठमं झानं परियोसानकल्याणञ्चेव होति लक्खणसम्पन्नञ्च’’. एवं तिवत्तगतं चित्तं तिविधकल्याणकं दसलक्खणसम्पन्नं वितक्कसम्पन्नञ्चेव होति विचारसम्पन्नञ्च पीतिसम्पन्नञ्च सुखसम्पन्नञ्च चित्तस्स अधिट्ठानसम्पन्नञ्च सद्धासम्पन्नञ्च वीरियसम्पन्नञ्च सतिसम्पन्नञ्च समाधिसम्पन्नञ्च पञ्ञासम्पन्नञ्च.
दुतियस्स झानस्स को आदि, किं मज्झे, किं परियोसानं? दुतियस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि, उपेक्खानुब्रूहना मज्झे, सम्पहंसना परियोसानं…पे… एवं तिवत्तगतं चित्तं तिविधकल्याणकं दसलक्खणसम्पन्नं पीतिसम्पन्नञ्चेव होति सुखसम्पन्नञ्च चित्तस्स अधिट्ठानसम्पन्नञ्च सद्धासम्पन्नञ्च वीरियसम्पन्नञ्च सतिसम्पन्नञ्च समाधिसम्पन्नञ्च पञ्ञासम्पन्नञ्च.
ततियस्स झानस्स को आदि, किं मज्झे, किं परियोसानं…पे… एवं तिवत्तगतं चित्तं तिविधकल्याणकं दसलक्खणसम्पन्नं सुखसम्पन्नञ्चेव होति चित्तस्स अधिट्ठानसम्पन्नञ्च सद्धासम्पन्नञ्च वीरियसम्पन्नञ्च सतिसम्पन्नञ्च समाधिसम्पन्नञ्च पञ्ञासम्पन्नञ्च.
चतुत्थस्स झानस्स को आदि, किं मज्झे, किं परियोसानं…पे… एवं तिवत्तगतं चित्तं तिविधकल्याणकं दसलक्खणसम्पन्नञ्च उपेक्खासम्पन्नञ्चेव होति चित्तस्स अधिट्ठानसम्पन्नञ्च सद्धासम्पन्नञ्च वीरियसम्पन्नञ्च सतिसम्पन्नञ्च समाधिसम्पन्नञ्च पञ्ञासम्पन्नञ्च.
आकासानञ्चायतनसमापत्तिया…पे… विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिया… आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिया… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिया को आदि, किं मज्झे, किं परियोसानं…पे… एवं तिवत्तगतं चित्तं तिविधकल्याणकं दसलक्खणसम्पन्नं उपेक्खासम्पन्नञ्चेव होति चित्तस्स अधिट्ठानसम्पन्नं च…पे… पञ्ञासम्पन्नञ्च.
अनिच्चानुपस्सनाय को आदि, किं मज्झे, किं परियोसानं…पे… एवं तिवत्तगतं चित्तं तिविधकल्याणकं दसलक्खणसम्पन्नं वितक्कसम्पन्नञ्चेव होति विचारसम्पन्नञ्च पीतिसम्पन्नञ्च सुखसम्पन्नञ्च चित्तस्स अधिट्ठानसम्पन्नञ्च सद्धासम्पन्नञ्च वीरियसम्पन्नञ्च सतिसम्पन्नञ्च समाधिसम्पन्नञ्च पञ्ञासम्पन्नञ्च. दुक्खानुपस्सनाय…पे… अनत्तानुपस्सनाय… निब्बिदानुपस्सनाय… विरागानुपस्सनाय… निरोधानुपस्सनाय… पटिनिस्सग्गानुपस्सनाय… खयानुपस्सनाय… वयानुपस्सनाय… विपरिणामानुपस्सनाय… अनिमित्तानुपस्सनाय… अप्पणिहितानुपस्सनाय… सुञ्ञतानुपस्सनाय… अधिपञ्ञाधम्मविपस्सनाय… यथाभूतञाणदस्सनाय… आदीनवानुपस्सनाय… पटिसङ्खानुपस्सनाय… विवट्टनानुपस्सनाय… पञ्ञासम्पन्नञ्च.
सोतापत्तिमग्गस्स…पे… सकदागामिमग्गस्स… अनागामिमग्गस्स… अरहत्तमग्गस्स को आदि, किं मज्झे, किं परियोसानं? अरहत्तमग्गस्स पटिपदाविसुद्धि आदि उपेक्खानुब्रूहना मज्झे, सम्पहंसना परियोसानं. अरहत्तमग्गस्स पटिपदाविसुद्धि आदि. आदिस्स कति लक्खणानि? आदिस्स तीणि लक्खणानि. यो तस्स परिपन्थो ततो चित्तं विसुज्झति, विसुद्धत्ता चित्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति, पटिपन्नत्ता तत्थ चित्तं पक्खन्दति. यञ्च परिपन्थतो चित्तं विसुज्झति, यञ्च विसुद्धत्ता चित्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति, यञ्च पटिपन्नत्ता तत्थ चित्तं पक्खन्दति – अरहत्तमग्गस्स पटिपदाविसुद्धि आदि. आदिस्स इमानि तीणि लक्खणानि. तेन वुच्चति – ‘‘अरहत्तमग्गो आदिकल्याणो चेव होति लक्खणसम्पन्नो च’’.
अरहत्तमग्गस्स उपेक्खानुब्रूहना मज्झे. मज्झस्स कति लक्खणानि? मज्झस्स तीणि लक्खणानि. विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति, समथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति, एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति. यञ्च विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति, यञ्च समथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति, यञ्च एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति. तेन वुच्चति – ‘‘अरहत्तमग्गो मज्झेकल्याणो चेव होति लक्खणसम्पन्नो च’’.
अरहत्तमग्गस्स सम्पहंसना परियोसानं. परियोसानस्स कति लक्खणानि? परियोसानस्स चत्तारि लक्खणानि. तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन सम्पहंसना, इन्द्रियानं एकरसट्ठेन सम्पहंसना, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन सम्पहंसना, आसेवनट्ठेन सम्पहंसना. अरहत्तमग्गस्स सम्पहंसना परियोसानं. परियोसानस्स इमानि चत्तारि लक्खणानि. तेन वुच्चति – ‘‘अरहत्तमग्गो परियोसानकल्याणो चेव होति लक्खणसम्पन्नो च’’. एवं तिवत्तगतं चित्तं तिविधकल्याणकं दसलक्खणसम्पन्नं वितक्कसम्पन्नञ्चेव होति विचारसम्पन्नञ्च पीतिसम्पन्नञ्च सुखसम्पन्नञ्च चित्तस्स अधिट्ठानसम्पन्नञ्च सद्धासम्पन्नञ्च वीरियसम्पन्नञ्च सतिसम्पन्नञ्च समाधिसम्पन्नञ्च पञ्ञासम्पन्नञ्च.
१५९. निमित्तं अस्सासपस्सासा, अनारम्मणमेकचित्तस्स;
अजानतो च तयो धम्मे, भावना नुपलब्भति.
निमित्तं अस्सासपस्सासा, अनारम्मणमेकचित्तस्स;
जानतो च तयो धम्मे, भावना उपलब्भतीति.
कथं इमे तयो धम्मा एकचित्तस्स आरम्मणा न होन्ति, न चिमे तयो धम्मा अविदिता होन्ति, न च चित्तं विक्खेपं गच्छति, पधानञ्च पञ्ञायति, पयोगञ्च साधेति, विसेसमधिगच्छति? सेय्यथापि रुक्खो समे भूमिभागे निक्खित्तो. तमेनं पुरिसो ककचेन छिन्देय्य. रुक्खे फुट्ठककचदन्तानं वसेन पुरिसस्स सति उपट्ठिता होति; न आगते वा गते वा ककचदन्ते मनसि करोति. न आगता वा गता वा ककचदन्ता अविदिता होन्ति, पधानञ्च पञ्ञायति, पयोगञ्च साधेति. यथा रुक्खो समे भूमिभागे निक्खित्तो. एवं उपनिबन्धना निमित्तं. यथा ककचदन्ता, एवं अस्सासपस्सासा. यथा रुक्खे फुट्ठककचदन्तानं वसेन पुरिसस्स सति उपट्ठिता होति, न आगते वा गते वा ककचदन्ते मनसि करोति, न आगता वा गता वा ककचदन्ता अविदिता होन्ति, पधानञ्च पञ्ञायति, पयोगञ्च साधेति. एवमेवं भिक्खु नासिकग्गे वा मुखनिमित्ते वा सतिं उपट्ठपेत्वा निसिन्नो होति, न आगते वा गते वा अस्सासपस्सासे मनसि करोति, न आगता वा गता वा अस्सासपस्सासा अविदिता होन्ति, पधानञ्च पञ्ञायति, पयोगञ्च साधेति. विसेसमधिगच्छति पधानञ्च.
कतमं पधानं? आरद्धवीरियस्स कायोपि चित्तम्पि कम्मनियं होति – इदं पधानं. कतमो पयोगो? आरद्धवीरियस्स उपक्किलेसा पहीयन्ति, वितक्का वूपसमन्ति – अयं पयोगो. कतमो विसेसो? आरद्धवीरियस्स सञ्ञोजना पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति [अनुसया ब्यासन्ति (स्या.)]. अयं विसेसो. एवं इमे तयो धम्मा एकचित्तस्स आरम्मणा न होन्ति, न चिमे तयो धम्मा अविदिता होन्ति, न च चित्तं विक्खेपं गच्छति, पधानञ्च पञ्ञायति, पयोगञ्च साधेति, विसेसमधिगच्छति.
१६०. आनापानस्सति यस्स, परिपुण्णा सुभाविता;
अनुपुब्बं परिचिता, यथा बुद्धेन देसिता;
सो इमं लोकं पभासेति, अब्भा मुत्तोव चन्दिमाति.
आनन्ति अस्सासो, नो पस्सासो. अपानन्ति [अपानन्ति (क.)] पस्सासो, नो अस्सासो. अस्सासवसेन उपट्ठानं सति, पस्सासवसेन उपट्ठानं सति.
यो अस्ससति तस्सुपट्ठाति, यो पस्ससति तस्सुपट्ठाति. परिपुण्णाति परिग्गहट्ठेन परिपुण्णा, परिवारट्ठेन परिपुण्णा, परिपूरट्ठेन परिपुण्णा. सुभाविताति चतस्सो भावना – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना, इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन भावना, आसेवनट्ठेन भावना. तस्सिमे चत्तारो भावनट्ठा यानीकता होन्ति वत्थुकता अनुट्ठिता परिचिता सुसमारद्धा.
यानीकताति यत्थ यत्थ आकङ्खति तत्थ तत्थ वसिप्पत्तो होति बलप्पत्तो वेसारज्जप्पत्तो. तस्स मे ते धम्मा आवज्जनपटिबद्धा [आवज्जनपटिबन्धा (क.) एवमीदिसेसु पदेसु] होन्ति आकङ्खपटिबद्धा मनसिकारपटिबद्धा चित्तुप्पादपटिबद्धा. तेन वुच्चति – ‘‘यानीकता’’ति. वत्थुकताति यस्मिं यस्मिं वत्थुस्मिं चित्तं स्वाधिट्ठितं होति, तस्मिं तस्मिं वत्थुस्मिं सति सुपट्ठिता होति. यस्मिं यस्मिं वा पन वत्थुस्मिं सति सूपट्ठिता [सुपट्ठिता (क.)] होति, तस्मिं तस्मिं वत्थुस्मिं चित्तं स्वाधिट्ठितं होति. तेन वुच्चति – ‘‘वत्थुकता’’ति. अनुट्ठिताति वत्थुस्मिं येन येन चित्तं अभिनीहरति तेन तेन सति अनुपरिवत्तति. येन येन वा पन सति अनुपरिवत्तति तेन तेन चित्तं अभिनीहरति. तेन वुच्चति – ‘‘अनुट्ठिता’’ति. परिचिताति परिग्गहट्ठेन परिचिता, परिवारट्ठेन परिचिता, परिपूरट्ठेन परिचिता. सतिया परिग्गण्हन्तो जिनाति पापके अकुसले धम्मे. तेन वुच्चति – ‘‘परिचिता’’ति. सुसमारद्धाति चत्तारो सुसमारद्धा – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन सुसमारद्धा, इन्द्रियानं एकरसट्ठेन सुसमारद्धा, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन सुसमारद्धा, तप्पच्चनीकानं किलेसानं सुसमूहतत्ता [सुसमुहतत्ता (क.)] सुसमारद्धा.
१६१. सुसमन्ति अत्थि समं, अत्थि सुसमं. कतमं समं? ये तत्थ जाता अनवज्जा कुसला बोधिपक्खिया – इदं समं. कतमं सुसमं? यं तेसं तेसं धम्मानं आरम्मणं निरोधो निब्बानं – इदं सुसमं. इति इदञ्च समं इदञ्च सुसमं ञातं होति दिट्ठं विदितं सच्छिकतं फस्सितं पञ्ञाय. आरद्धं होति वीरियं असल्लीनं, उपट्ठिता सति असम्मूळा [अपमुट्ठा (स्या.)], पस्सद्धो कायो असारद्धो, समाहितं चित्तं एकग्गं. तेन वुच्चति – ‘‘सुसमारद्धा’’ति.
अनुपुब्बं परिचिताति दीघं अस्सासवसेन पुरिमा पुरिमा परिचिता, पच्छिमा पच्छिमा अनुपरिचिता. दीघं पस्सासवसेन पुरिमा पुरिमा परिचिता, पच्छिमा पच्छिमा अनुपरिचिता. रस्सं अस्सासवसेन पुरिमा पुरिमा परिचिता, पच्छिमा पच्छिमा अनुपरिचिता. रस्सं पस्सासवसेन पुरिमा पुरिमा परिचिता, पच्छिमा पच्छिमा अनुपरिचिता…पे… पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासवसेन पुरिमा पुरिमा परिचिता, पच्छिमा पच्छिमा अनुपरिचिता. पटिनिस्सग्गानुपस्सी पस्सासवसेन पुरिमा पुरिमा परिचिता, पच्छिमा पच्छिमा अनुपरिचिता. सब्बापि सोळसवत्थुका आनापानस्सतियो अञ्ञमञ्ञं परिचिता चेव होन्ति अनुपरिचिता च. तेन वुच्चति – ‘‘अनुपुब्बपरिचिता’’ति.
यथाति दस यथत्था – अत्तदमथत्थो यथत्थो, अत्तसमथत्थो यथत्थो, अत्तपरिनिब्बापनत्थो यथत्थो, अभिञ्ञत्थो यथत्थो, परिञ्ञत्थो यथत्थो, पहानत्थो यथत्थो, भावनत्थो यथत्थो, सच्छिकिरियत्थो यथत्थो, सच्चाभिसमयत्थो यथत्थो, निरोधे पतिट्ठापकत्थो यथत्थो.
बुद्धोति यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झि, तत्थ च सब्बञ्ञुतं पापुणि, बलेसु च वसीभावं.
१६२. बुद्धोति केनट्ठेन बुद्धो? बुज्झिता सच्चानीति – बुद्धो. बोधेता पजायाति – बुद्धो. सब्बञ्ञुताय बुद्धो. सब्बदस्साविताय बुद्धो. अनञ्ञनेय्यताय बुद्धो. विसविताय [विकतिताय (स्या.)] बुद्धो. खीणासवसङ्खातेन बुद्धो. निरुपलेपसङ्खातेन [निरुपक्किलेससङ्खातेन (स्या.)] बुद्धो. एकन्तवीतरागोति – बुद्धो. एकन्तवीतदोसोति – बुद्धो. एकन्तवीतमोहोति – बुद्धो. एकन्तनिक्किलेसोति – बुद्धो. एकायनमग्गं गतोति – बुद्धो. एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति – बुद्धो. अबुद्धिविहतत्ता बुद्धिपटिलाभा – बुद्धो. बुद्धोति नेतं नामं मातरा कतं, न पितरा कतं, न भातरा कतं, न भगिनिया कतं, न मित्तामच्चेहि कतं, न ञातिसालोहितेहि कतं, न समणब्राह्मणेहि कतं, न देवताहि कतं. विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तानं बोधिया मूले सह सब्बञ्ञुतञाणस्स पटिलाभा सच्छिका पञ्ञत्ति यदिदं – बुद्धोति. देसिताति अत्तदमथत्थो यथत्थो यथा बुद्धेन देसितो, अत्तसमथत्थो यथत्थो यथा बुद्धेन देसितो, अत्तपरिनिब्बापनत्थो यथत्थो यथा बुद्धेन देसितो…पे… निरोधे पतिट्ठापकत्थो यथत्थो यथा बुद्धेन देसितो.
सोति गहट्ठो वा होति पब्बजितो वा. लोकोति. खन्धलोको धातुलोको आयतनलोको विपत्तिभवलोको विपत्तिसम्भवलोको सम्पत्तिभवलोको सम्पत्तिसम्भवलोको. एको लोको – सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका…पे… अट्ठारस लोका – अट्ठारस धातुयो. पभासेतीति अत्तदमथत्थं यथत्थं अभिसम्बुद्धत्ता. सो इमं लोकं ओभासेति भासेति पभासेति. अत्तसमथत्थं यथत्थं अभिसम्बुद्धत्ता. सो इमं लोकं ओभासेति भासेति पभासेति. अत्तपरिनिब्बापनत्थं यथत्थं अभिसम्बुद्धत्ता. सो इमं लोकं ओभासेति भासेति पभासेति…पे… निरोधे पतिट्ठापकत्थं यथत्थं अभिसम्बुद्धत्ता. सो इमं लोकं ओभासेति भासेति पभासेति.
अब्भा मुत्तोव चन्दिमाति यथा अब्भा, एवं किलेसा. यथा चन्दो, एवं अरियञाणं. यथा चन्दिमा देवपुत्तो, एवं भिक्खु. यथा चन्दो अब्भा मुत्तो महिका मुत्तो धूमरजा मुत्तो राहुगहणा [राहुपाणा (स्या.)] विप्पमुत्तो भासते च तपते च विरोचते [विरोचति (स्या.)] च, एवमेवं भिक्खु सब्बकिलेसेहि विप्पमुत्तो भासते च तपते च विरोचते च. तेन वुच्चति – अब्भा मुत्तोव चन्दिमाति. इमानि तेरस वोदाने ञाणानि.
वोदानञाणनिद्देसो चतुत्थो.
भाणवारो.
५. सतोकारिञाणनिद्देसो
१६३. कतमानि बात्तिंस सतोकारिस्स ञाणानि? इध भिक्खु अरञ्ञगतो वा रुक्खमूलगतो वा सुञ्ञागारगतो वा निसीदति पल्लङ्कं आभुजित्वा उजुं कायं पणिधाय परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा. सो सतोव अस्ससति सतो पस्ससति. दीघं वा अस्ससन्तो ‘‘दीघं अस्ससामी’’ति पजानाति. दीघं वा पस्ससन्तो ‘‘दीघं पस्ससामी’’ति पजानाति. रस्सं वा अस्ससन्तो ‘‘रस्सं अस्ससामी’’ति पजानाति. रस्सं वा पस्ससन्तो ‘‘रस्सं पस्ससामी’’ति पजानाति. ‘‘सब्बकायपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. ‘‘सब्बकायपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. पीतिपटिसंवेदी…पे… सुखपटिसंवेदी… चित्तसङ्खारपटिसंवेदी … पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं… चित्तपटिसंवेदी… अभिप्पमोदयं चित्तं… समादहं चित्तं… विमोचयं चित्तं… अनिच्चानुपस्सी… विरागानुपस्सी… निरोधानुपस्सी… ‘‘पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. ‘‘पटिनिस्सग्गानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति.
१६४. इधाति इमिस्सा दिट्ठिया, इमिस्सा खन्तिया, इमिस्सा रुचिया, इमस्मिं आदाये, इमस्मिं धम्मे, इमस्मिं विनये, इमस्मिं धम्मविनये, इमस्मिं पावचने, इमस्मिं ब्रह्मचरिये, इमस्मिं सत्थुसासने. तेन वुच्चति – ‘‘इधा’’ति. भिक्खूति पुथुज्जनकल्याणको वा होति भिक्खु सेक्खो वा अरहा वा अकुप्पधम्मो. अरञ्ञन्ति निक्खमित्वा बहि इन्दखीला सब्बमेतं अरञ्ञं. रुक्खमूलन्ति यत्थ भिक्खुनो आसनं पञ्ञत्तं होति मञ्चो वा पीठं वा भिसि वा तट्टिका वा चम्मखण्डो वा तिणसन्थरो [तिणसण्ठरो (स्या.)] वा पण्णसन्थरो वा पलालसन्थरो [पलाससण्ठरो (स्या.)] वा, तत्थ भिक्खु चङ्कमति वा तिट्ठति वा निसीदति वा सेय्यं वा कप्पेति. सुञ्ञन्ति केनचि अनाकिण्णं होति गहट्ठेहि वा पब्बजितेहि वा. अगारन्ति [आगारन्ति (स्या.)] विहारो अड्ढयोगो पासादो हम्मियं गुहा. निसीदति पल्लङ्कं आभुजित्वाति निसिन्नो होति पल्लङ्कं आभुजित्वा. उजुं कायं पणिधायाति उजुको होति कायो ठितो [पनिधितो (स्या.)] सुपणिहितो. परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वाति. परीति परिग्गहट्ठो. मुखन्ति निय्यानट्ठो. सतीति उपट्ठानट्ठो. तेन वुच्चति – ‘‘परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा’’ति.
१६५. सतोव अस्ससति, सतो पस्ससतीति बात्तिंसाय आकारेहि सतो कारी होति. दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सतो कारी होति. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सतो कारी होति. रस्सं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सतो कारी होति. रस्सं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सतो कारी होति…पे… पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासवसेन पटिनिस्सग्गानुपस्सी पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सतो कारी होति.
पठमचतुक्कनिद्देसो
१६६. कथं दीघं अस्ससन्तो ‘‘दीघं अस्ससामी’’ति पजानाति, दीघं पस्ससन्तो ‘‘दीघं पस्ससामी’’ति पजानाति? दीघं अस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससति, दीघं पस्सासं अद्धानसङ्खाते पस्ससति, दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि छन्दो उप्पज्जति. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससति, छन्दवसेन ततो सुखुमतरं दीघं पस्सासं अद्धानसङ्खाते पस्ससति, छन्दवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि पामोज्जं उप्पज्जति. पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससति, पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं दीघं पस्सासं अद्धानसङ्खाते पस्ससति, पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि दीघं अस्सासपस्सासापि चित्तं विवत्तति, उपेक्खा सण्ठाति. इमेहि नवहाकारेहि दीघं अस्सासपस्सासा कायो. उपट्ठानं सति. अनुपस्सना ञाणं. कायो उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं कायं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.
१६७. अनुपस्सतीति कथं तं कायं अनुपस्सति? अनिच्चतो अनुपस्सति, नो निच्चतो. दुक्खतो अनुपस्सति, नो सुखतो. अनत्ततो अनुपस्सति, नो अत्ततो. निब्बिन्दति, नो नन्दति. विरज्जति, नो रज्जति. निरोधेति, नो समुदेति. पटिनिस्सज्जति, नो आदियति. अनिच्चतो अनुपस्सन्तो निच्चसञ्ञं पजहति. दुक्खतो अनुपस्सन्तो सुखसञ्ञं पजहति. अनत्ततो अनुपस्सन्तो अत्तसञ्ञं पजहति. निब्बिन्दन्तो नन्दिं पजहति. विरज्जन्तो रागं पजहति. निरोधेन्तो समुदयं पजहति. पटिनिस्सज्जन्तो आदानं पजहति. एवं तं कायं अनुपस्सति.
भावनाति चतस्सो भावना – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना, इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन भावना, आसेवनट्ठेन भावना. दीघं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो विदिता वेदना उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति. विदिता सञ्ञा उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति. विदिता वितक्का उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति.
कथं विदिता वेदना उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति? कथं वेदनाय उप्पादो विदितो होति? अविज्जासमुदया वेदनासमुदयोति – पच्चयसमुदयट्ठेन वेदनाय उप्पादो विदितो होति. तण्हासमुदया वेदनासमुदयोति… कम्मसमुदया वेदनासमुदयोति… फस्ससमुदया वेदनासमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन वेदनाय उप्पादो विदितो होति. निब्बत्तिलक्खणं पस्सतोपि वेदनाय उप्पादो विदितो होति. एवं वेदनाय उप्पादो विदितो होति.
कथं वेदनाय उपट्ठानं विदितं होति? अनिच्चतो मनसिकरोतो खयतुपट्ठानं विदितं होति. दुक्खतो मनसिकरोतो भयतुपट्ठानं विदितं होति. अनत्ततो मनसिकरोतो सुञ्ञतुपट्ठानं विदितं होति. एवं वेदनाय उपट्ठानं विदितं होति.
कथं वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति? अविज्जानिरोधा वेदनानिरोधोति – पच्चयनिरोधट्ठेन वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति. तण्हानिरोधा वेदनानिरोधोति …पे… कम्मनिरोधा वेदनानिरोधोति…पे… फस्सनिरोधा वेदनानिरोधोति पच्चयनिरोधट्ठेन वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति. विपरिणामलक्खणं पस्सतोपि वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति. एवं वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति. एवं विदिता वेदना उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति.
कथं विदिता सञ्ञा उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति? कथं सञ्ञाय उप्पादो विदितो होति? अविज्जासमुदया सञ्ञासमुदयोति – पच्चयसमुदयट्ठेन सञ्ञाय उप्पादो विदितो होति. तण्हासमुदया सञ्ञासमुदयोति…पे… कम्मसमुदया सञ्ञासमुदयोति…पे… फस्ससमुदया सञ्ञासमुदयोति – पच्चयसमुदयट्ठेन सञ्ञाय उप्पादो विदितो होति. निब्बत्तिलक्खणं पस्सतोपि सञ्ञाय उप्पादो विदितो होति. एवं सञ्ञाय उप्पादो विदितो होति.
कथं सञ्ञाय उपट्ठानं विदितं होति? अनिच्चतो मनसिकरोतो खयतुपट्ठानं विदितं होति. दुक्खतो मनसिकरोतो भयतुपट्ठानं विदितं होति. अनत्ततो मनसिकरोतो सुञ्ञतुपट्ठानं विदितं होति. एवं सञ्ञाय उपट्ठानं विदितं होति.
कथं सञ्ञाय अत्थङ्गमो विदितो होति? अविज्जानिरोधा सञ्ञानिरोधोति – पच्चयनिरोधट्ठेन सञ्ञाय अत्थङ्गमो विदितो होति. तण्हानिरोधा सञ्ञानिरोधोति…पे… कम्मनिरोधा सञ्ञानिरोधोति…पे… फस्सनिरोधा सञ्ञानिरोधोति – पच्चयनिरोधट्ठेन सञ्ञाय अत्थङ्गमो विदितो होति. विपरिणामलक्खणं पस्सतोपि सञ्ञाय अत्थङ्गमो विदितो होति. एवं सञ्ञाय अत्थङ्गमो विदितो होति. एवं विदिता सञ्ञा उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति.
कथं विदिता वितक्का उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति? कथं वितक्कानं उप्पादो विदितो होति? अविज्जासमुदया वितक्कसमुदयोति – पच्चयसमुदयट्ठेन वितक्कानं उप्पादो विदितो होति. तण्हासमुदया वितक्कसमुदयोति…पे… कम्मसमुदया वितक्कसमुदयोति…पे… सञ्ञासमुदया वितक्कसमुदयोति – पच्चयसमुदयट्ठेन वितक्कानं उप्पादो विदितो होति. निब्बत्तिलक्खणं पस्सतोपि वितक्कानं उप्पादो विदितो होति. एवं वितक्कानं उप्पादो विदितो होति.
कथं वितक्कानं उपट्ठानं विदितं होति? अनिच्चतो मनसिकरोतो खयतुपट्ठानं विदितं होति. दुक्खतो मनसिकरोतो भयतुपट्ठानं विदितं होति. अनत्ततो मनसिकरोतो सुञ्ञतुपट्ठानं विदितं होति. एवं वितक्कानं उपट्ठानं विदितं होति.
कथं वितक्कानं अत्थङ्गमो विदितो होति? अविज्जानिरोधा वितक्कनिरोधोति – पच्चयनिरोधट्ठेन वितक्कानं अत्थङ्गमो विदितो होति. तण्हानिरोधा वितक्कनिरोधोति…पे… कम्मनिरोधा वितक्कनिरोधोति…पे… सञ्ञानिरोधा वितक्कनिरोधोति – पच्चयनिरोधट्ठेन वितक्कानं अत्थङ्गमो विदितो होति. विपरिणामलक्खणं पस्सतोपि वितक्कानं अत्थङ्गमो विदितो होति. एवं वितक्कानं अत्थङ्गमो विदितो होति. एवं विदिता वितक्का उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति.
१६८. दीघं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति, गोचरञ्च पजानाति, समत्थञ्च पटिविज्झति…पे… मग्गं समोधानेति, धम्मे समोधानेति, गोचरञ्च पजानाति, समत्थञ्च पटिविज्झति.
इन्द्रियानि समोधानेतीति कथं इन्द्रियानि समोधानेति? अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं समोधानेति, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं समोधानेति, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं समोधानेति, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं समोधानेति, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं समोधानेति. अयं पुग्गलो इमानि इन्द्रियानि इमस्मिं आरम्मणे समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘इन्द्रियानि समोधानेती’’ति.
गोचरञ्च पजानातीति यं तस्स आरम्मणं, तं तस्स गोचरं. यं तस्स गोचरं, तं तस्स आरम्मणं. पजानातीति पुग्गलो. पजानना पञ्ञा.
समन्ति आरम्मणस्स उपट्ठानं समं, चित्तस्स अविक्खेपो समं, चित्तस्स अधिट्ठानं समं, चित्तस्स वोदानं समं. अत्थोति अनवज्जट्ठो निक्किलेसट्ठो वोदानट्ठो परमट्ठो. पटिविज्झतीति आरम्मणस्स उपट्ठानट्ठं पटिविज्झति, चित्तस्स अविक्खेपट्ठं पटिविज्झति, चित्तस्स अधिट्ठानट्ठं पटिविज्झति, चित्तस्स वोदानट्ठं पटिविज्झति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
बलानि समोधानेतीति कथं बलानि समोधानेति? अस्सद्धिये अकम्पियट्ठेन सद्धाबलं समोधानेति, कोसज्जे अकम्पियट्ठेन वीरियबलं समोधानेति, पमादे अकम्पियट्ठेन सतिबलं समोधानेति, उद्धच्चे अकम्पियट्ठेन समाधिबलं समोधानेति, अविज्जाय अकम्पियट्ठेन पञ्ञाबलं समोधानेति. अयं पुग्गलो इमानि बलानि इमस्मिं आरम्मणे समोधानेति. तेन वुच्चति – बलानि समोधानेतीति. गोचरञ्च पजानातीति…पे… तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
बोज्झङ्गे समोधानेतीति कथं बोज्झङ्गे समोधानेति? उपट्ठानट्ठेन सतिसम्बोज्झङ्गं समोधानेति, पविचयट्ठेन धम्मविचयसम्बोज्झङ्गं समोधानेति, पग्गहट्ठेन वीरियसम्बोज्झङ्गं समोधानेति, फरणट्ठेन पीतिसम्बोज्झङ्गं समोधानेति, उपसमट्ठेन पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गं समोधानेति, अविक्खेपट्ठेन समाधिसम्बोज्झङ्गं समोधानेति, पटिसङ्खानट्ठेन उपेक्खासम्बोज्झङ्गं समोधानेति. अयं पुग्गलो इमे बोज्झङ्गे इमस्मिं आरम्मणे समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘बोज्झङ्गे समोधानेती’’ति. गोचरञ्च पजानातीति…पे… तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
मग्गं समोधानेतीति कथं मग्गं समोधानेति? दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठिं समोधानेति, अभिनिरोपनट्ठेन सम्मासङ्कप्पं समोधानेति, परिग्गहट्ठेन सम्मावाचं समोधानेति, समुट्ठानट्ठेन सम्माकम्मन्तं समोधानेति, वोदानट्ठेन सम्माआजीवं समोधानेति, पग्गहट्ठेन सम्मावायामं समोधानेति, उपट्ठानट्ठेन सम्मासतिं समोधानेति, अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधिं समोधानेति. अयं पुग्गलो इमं मग्गं इमस्मिं आरम्मणे समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘मग्गं समोधानेती’’ति. गोचरञ्च पजानातीति…पे… तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
धम्मे समोधानेतीति कथं धम्मे समोधानेति? आधिपतेय्यट्ठेन इन्द्रियानि समोधानेति, अकम्पियट्ठेन बलानि समोधानेति, निय्यानट्ठेन बोज्झङ्गे समोधानेति, हेतुट्ठेन मग्गं समोधानेति, उपट्ठानट्ठेन सतिपट्ठानं समोधानेति, पदहनट्ठेन सम्मप्पधानं समोधानेति, इज्झनट्ठेन इद्धिपादं समोधानेति तथट्ठेन सच्चं समोधानेति, अविक्खेपट्ठेन समथं समोधानेति, अनुपस्सनट्ठेन विपस्सनं समोधानेति, एकरसट्ठेन समथविपस्सनं समोधानेति, अनतिवत्तनट्ठेन युगनद्धं समोधानेति, संवरट्ठेन सीलविसुद्धिं समोधानेति, अविक्खेपट्ठेन चित्तविसुद्धिं समोधानेति, दस्सनट्ठेन दिट्ठिविसुद्धिं समोधानेति, विमुत्तट्ठेन विमोक्खं समोधानेति, पटिवेधट्ठेन विज्जं समोधानेति, परिच्चागट्ठेन विमुत्तिं समोधानेति, समुच्छेदट्ठेन खये ञाणं समोधानेति, पटिप्पस्सद्धट्ठेन अनुप्पादे ञाणं समोधानेति, छन्दं मूलट्ठेन समोधानेति, मनसिकारं समुट्ठानट्ठेन समोधानेति, फस्सं समोधानट्ठेन समोधानेति, वेदनं समोसरणट्ठेन समोधानेति, समाधिं पमुखट्ठेन समोधानेति, सतिं आधिपतेय्यट्ठेन समोधानेति, पञ्ञं ततुत्तरट्ठेन समोधानेति, विमुत्तिं सारट्ठेन समोधानेति, अमतोगधं निब्बानं परियोसानट्ठेन समोधानेति. अयं पुग्गलो इमे धम्मे इमस्मिं आरम्मणे समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मे समोधानेती’’ति.
गोचरञ्च पजानातीति यं तस्स आरम्मणं, तं तस्स गोचरं. यं तस्स गोचरं, तं तस्स आरम्मणं पजानातीति पुग्गलो. पजानना पञ्ञा. समन्ति आरम्मणस्स उपट्ठानं समं, चित्तस्स अविक्खेपो समं, चित्तस्स अधिट्ठानं समं, चित्तस्स वोदानं समं. अत्थोति अनवज्जट्ठो निक्किलेसट्ठो वोदानट्ठो परमट्ठो. पटिविज्झतीति आरम्मणस्स उपट्ठानट्ठं पटिविज्झति, चित्तस्स अविक्खेपट्ठं पटिविज्झति, चित्तस्स अधिट्ठानट्ठं पटिविज्झति, चित्तस्स वोदानट्ठं पटिविज्झति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
१६९. कथं रस्सं अस्ससन्तो ‘‘रस्सं अस्ससामी’’ति पजानाति, रस्सं पस्ससन्तो ‘‘रस्सं पस्ससामी’’ति पजानाति? रस्सं अस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससति, रस्सं पस्सासं इत्तरसङ्खाते पस्ससति, रस्सं अस्सासपस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. रस्सं अस्सासपस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि छन्दो उप्पज्जति. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं अस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससति. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं पस्सासं इत्तरसङ्खाते पस्ससति. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं अस्सासपस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं अस्सासपस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि पामोज्जं उप्पज्जति. पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं अस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससति, पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं पस्सासं इत्तरसङ्खाते पस्ससति, पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं अस्सासपस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं रस्सं अस्सासपस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि रस्सा अस्सासपस्सासा चित्तं विवत्तति, उपेक्खा सण्ठाति. इमेहि नवहाकारेहि रस्सा अस्सासपस्सासा कायो उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. कायो उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं कायं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.
अनुपस्सतीति कथं तं कायं अनुपस्सति…पे… एवं तं कायं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. रस्सं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो विदिता वेदना उप्पज्जन्ति…पे… रस्सं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति…पे… तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
१७०. कथं ‘‘सब्बकायपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘सब्बकायपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कायोति द्वे काया – नामकायो च रूपकायो च. कतमो नामकायो? वेदना, सञ्ञा, चेतना, फस्सो, मनसिकारो, नामञ्च नामकायो च, ये च वुच्चन्ति चित्तसङ्खारा – अयं नामकायो. कतमो रूपकायो? चत्तारो च महाभूता, चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादायरूपं, अस्सासो च पस्सासो च, निमित्तञ्च उपनिबन्धना, ये च वुच्चन्ति कायसङ्खारा – अयं रूपकायो.
कथं ते काया पटिविदिता होन्ति? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते काया पटिविदिता होन्ति. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते काया पटिविदिता होन्ति. रस्सं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते काया पटिविदिता होन्ति. रस्सं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते काया पटिविदिता होन्ति.
आवज्जतो ते काया पटिविदिता होन्ति, पजानतो ते काया पटिविदिता होन्ति, पस्सतो ते काया पटिविदिता होन्ति, पच्चवेक्खतो ते काया पटिविदिता होन्ति, चित्तं अधिट्ठहतो ते काया पटिविदिता होन्ति, सद्धाय अधिमुच्चतो ते काया पटिविदिता होन्ति, वीरियं पग्गण्हतो ते काया पटिविदिता होन्ति, सतिं उपट्ठापयतो ते काया पटिविदिता होन्ति, चित्तं समादहतो ते काया पटिविदिता होन्ति, पञ्ञाय पजानतो ते काया पटिविदिता होन्ति, अभिञ्ञेय्यं अभिजानतो ते काया पटिविदिता होन्ति, परिञ्ञेय्यं परिजानतो ते काया पटिविदिता होन्ति, पहातब्बं पजहतो ते काया पटिविदिता होन्ति, भावेतब्बं भावयतो ते काया पटिविदिता होन्ति, सच्छिकातब्बं सच्छिकरोतो ते काया पटिविदिता होन्ति. एवं ते काया पटिविदिता होन्ति. सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासपस्सासा कायो उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. कायो उपट्ठानं, नो सति. सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं कायं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.
अनुपस्सतीति कथं तं कायं अनुपस्सति…पे… एवं तं कायं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना.
सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासपस्सासानं [अस्सासपस्सासा (स्या.)] संवरट्ठेन सीलविसुद्धि, अविक्खेपट्ठेन चित्तविसुद्धि, दस्सनट्ठेन दिट्ठिविसुद्धि. यो तत्थ संवरट्ठो, अयं अधिसीलसिक्खा. यो तत्थ अविक्खेपट्ठो, अयं अधिचित्तसिक्खा. यो तत्थ दस्सनट्ठो, अयं अधिपञ्ञासिक्खा. इमा तिस्सो सिक्खायो आवज्जन्तो सिक्खति, जानन्तो सिक्खति, पस्सन्तो सिक्खति, पच्चवेक्खन्तो सिक्खति, चित्तं अधिट्ठहन्तो सिक्खति, सद्धाय अधिमुच्चन्तो सिक्खति, वीरियं पग्गण्हन्तो सिक्खति, सतिं उपट्ठपेन्तो सिक्खति, चित्तं समादहन्तो सिक्खति, पञ्ञाय पजानन्तो सिक्खति, अभिञ्ञेय्यं अभिजानन्तो सिक्खति, परिञ्ञेय्यं परिजानन्तो सिक्खति, पहातब्बं पजहन्तो सिक्खति, भावेतब्बं भावेन्तो सिक्खति, सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो सिक्खति.
सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो विदिता वेदना उप्पज्जन्ति…पे… सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति…पे… तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
१७१. कथं ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमो कायसङ्खारो? दीघं अस्सासा कायिका. एते धम्मा कायपटिबद्धा कायसङ्खारा. ते कायसङ्खारे पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो सिक्खति. दीघं पस्सासा कायिका. एते धम्मा कायपटिबद्धा कायसङ्खारा. ते कायसङ्खारे पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो सिक्खति. रस्सं अस्सासा रस्सं पस्सासा. सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासा सब्बकायपटिसंवेदी पस्सासा कायिका. एते धम्मा कायपटिबद्धा कायसङ्खारा. ते कायसङ्खारे पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो सिक्खति.
यथारूपेहि कायसङ्खारेहि या कायस्स आनमना विनमना सन्नमना पणमना इञ्जना फन्दना चलना पकम्पना – पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामीति सिक्खति, पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामीति सिक्खति. यथारूपेहि कायसङ्खारेहि या कायस्स न आनमना न विनमना न सन्नमना न पणमना अनिञ्जना अफन्दना अचलना अकम्पना सन्तं सुखुमं पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामीति सिक्खति, पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामीति सिक्खति.
इति किर ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. एवं सन्ते वातूपलद्धिया च पभावना न होति, अस्सासपस्सासानञ्च पभावना न होति, आनापानस्सतिया च पभावना न होति, आनापानस्सतिसमाधिस्स च पभावना न होति; न च नं तं समापत्तिं पण्डिता समापज्जन्तिपि वुट्ठहन्तिपि.
इति किर ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. एवं सन्ते वातूपलद्धिया च पभावना होति, अस्सासपस्सासानञ्च पभावना होति, आनापानस्सतिया च पभावना होति. आनापानस्सतिसमाधिस्स च पभावना होति; तञ्च नं समापत्तिं पण्डिता समापज्जन्तिपि वुट्ठहन्तिपि. यथा कथं विय? सेय्यथापि कंसे आकोटिते पठमं ओळारिका सद्दा पवत्तन्ति. ओळारिकानं सद्दानं निमित्तं सुग्गहितत्ता सुमनसिकतत्ता सूपधारितत्ता निरुद्धेपि ओळारिके सद्दे, अथ पच्छा सुखुमका सद्दा पवत्तन्ति. सुखुमकानं सद्दानं निमित्तं सुग्गहितत्ता सुमनसिकतत्ता सूपधारितत्ता निरुद्धेपि सुखुमके सद्दे, अथ पच्छा सुखुमसद्दनिमित्तारम्मणतापि चित्तं पवत्तति. एवमेवं पठमं ओळारिका अस्सासपस्सासा पवत्तन्ति; ओळारिकानं अस्सासपस्सासानं निमित्तं सुग्गहितत्ता सुमनसिकतत्ता सूपधारितत्ता निरुद्धेपि ओळारिके अस्सासपस्सासे, अथ पच्छा सुखुमका अस्सासपस्सासा पवत्तन्ति. सुखुमकानं अस्सासपस्सासानं निमित्तं सुग्गहितत्ता सुमनसिकतत्ता सूपधारितत्ता निरुद्धेपि सुखुमके अस्सासपस्सासे, अथ पच्छा सुखुमकअस्सासपस्सासानं निमित्तारम्मणतापि चित्तं न विक्खेपं गच्छति.
एवं सन्ते वातूपलद्धिया च पभावना होति, अस्सासपस्सासानञ्च पभावना होति, आनापानस्सतिया च पभावना होति, आनापानस्सतिसमाधिस्स च पभावना होति; तञ्च नं समापत्तिं पण्डिता समापज्जन्तिपि वुट्ठहन्तिपि. पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्सासपस्सासा कायो उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. कायो उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं कायं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.
अनुपस्सतीति कथं तं कायं अनुपस्सति…पे… एवं तं कायं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. पस्सम्भयं कायसङ्खारं, अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि, अविक्खेपट्ठेन चित्तविसुद्धि, दस्सनट्ठेन दिट्ठिविसुद्धि. यो तत्थ संवरट्ठो, अयं अधिसीलसिक्खा; यो तत्थ अविक्खेपट्ठो, अयं अधिचित्तसिक्खा; यो तत्थ दस्सनट्ठो अयं अधिपञ्ञासिक्खा. इमा तिस्सो सिक्खायो आवज्जन्तो सिक्खति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो सिक्खति, पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो विदिता वेदना उप्पज्जन्ति…पे… पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति…पे… तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
अट्ठ अनुपस्सनाञाणानि, अट्ठ च उपट्ठानानुस्सतियो, चत्तारि सुत्तन्तिकवत्थूनि काये कायानुपस्सनाय.
भाणवारो.
दुतियचतुक्कनिद्देसो
१७२. कथं ‘‘पीतिपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति ‘‘पीतिपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमा पीति? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो उप्पज्जति पीति पामोज्जं. या पीति पामोज्जं आमोदना पमोदना हासो पहासो वित्ति ओदग्यं अत्तमनता. चित्तस्स दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो उप्पज्जति पीति पामोज्जं…पे… रस्सं अस्सासवसेन, रस्सं पस्सासवसेन, सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासवसेन, सब्बकायपटिसंवेदी पस्सासवसेन, पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्सासवसेन, पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो उप्पज्जति पीति पामोज्जं. या पीति पामोज्जं आमोदना पमोदना हासो पहासो वित्ति ओदग्यं अत्तमनता चित्तस्स – अयं पीति.
कथं सा पीति पटिविदिता होति? दीघं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सा पीति पटिविदिता होति. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सा पीति पटिविदिता होति. रस्सं अस्सासवसेन…पे… रस्सं पस्सासवसेन… सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासवसेन… सब्बकायपटिसंवेदी पस्सासवसेन… पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्सासवसेन… पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सा पीति पटिविदिता होति. आवज्जतो सा पीति पटिविदिता होति, जानतो…पे… पस्सतो… पच्चवेक्खतो… चित्तं अधिट्ठहतो… सद्धाय अधिमुच्चतो… वीरियं पग्गण्हतो… सतिं उपट्ठापयतो… चित्तं समादहतो… पञ्ञाय पजानतो… अभिञ्ञेय्यं अभिजानतो… परिञ्ञेय्यं परिजानतो… पहातब्बं पजहतो… भावेतब्बं भावयतो… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोतो सा पीति पटिविदिता होति. एवं सा पीति पटिविदिता होति.
पीतिपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन वेदना उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. वेदना उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं वेदनं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘वेदनासु वेदनानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.
अनुपस्सतीति कथं तं वेदनं अनुपस्सति? अनिच्चतो अनुपस्सति…पे… एवं तं वेदनं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. पीतिपटिसंवेदी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… पीतिपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
१७३. कथं ‘‘सुखपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘सुखपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? सुखन्ति द्वे सुखानि – कायिकञ्च सुखं, चेतसिकञ्च सुखं. कतमं कायिकं सुखं? यं कायिकं सातं कायिकं सुखं, कायसम्फस्सजं सातं सुखं वेदयितं, कायसम्फस्सजा साता सुखा वेदना – इदं कायिकं सुखं. कतमं चेतसिकं सुखं? यं चेतसिकं सातं चेतसिकं सुखं, चेतोसम्फस्सजं सातं सुखं वेदयितं, चेतोसम्फस्सजा साता सुखा वेदना – इदं चेतसिकं सुखं.
कथं ते सुखा पटिविदिता होन्ति? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते सुखा पटिविदिता होन्ति. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते सुखा पटिविदिता होन्ति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोतो ते सुखा पटिविदिता होन्ति. एवं ते सुखा पटिविदिता होन्ति. सुखपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन वेदना उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. वेदना उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं वेदनं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘वेदनासु वेदनानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.
अनुपस्सतीति कथं तं वेदनं अनुपस्सति. अनिच्चतो अनुपस्सति…पे… एवं तं वेदनं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. सुखपटिसंवेदी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… सुखपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
१७४. कथं ‘‘चित्तसङ्खारपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘चित्तसङ्खारपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमो चित्तसङ्खारो? दीघं अस्सासवसेन सञ्ञा च वेदना च चेतसिका – एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा. दीघं पस्सासवसेन सञ्ञा च वेदना च चेतसिका – एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा…पे… सुखपटिसंवेदी अस्सासवसेन… सुखपटिसंवेदी पस्सासवसेन सञ्ञा च वेदना च चेतसिका – एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा – अयं चित्तसङ्खारो.
कथं ते चित्तसङ्खारा पटिविदिता होन्ति? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते चित्तसङ्खारा पटिविदिता होन्ति. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन ते चित्तसङ्खारा पटिविदिता होन्ति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोतो ते चित्तसङ्खारा पटिविदिता होन्ति. एवं ते चित्तसङ्खारा पटिविदिता होन्ति. चित्तसङ्खारपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन वेदना उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं वेदना उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया ते ञाणेन तं वेदनं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘वेदनासु वेदनानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.
अनुपस्सतीति कथं तं वेदनं अनुपस्सति? अनिच्चतो अनुपस्सति…पे… एवं तं वेदनं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. चित्तसङ्खारपटिसंवेदी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… चित्तसङ्खारपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
१७५. कथं ‘‘पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमो चित्तसङ्खारो? दीघं अस्सासवसेन सञ्ञा च वेदना च चेतसिका – एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा. ते चित्तसङ्खारे पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो सिक्खति. दीघं पस्सासवसेन सञ्ञा च वेदना च चेतसिका – एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा. ते चित्तसङ्खारे पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो सिक्खति. चित्तसङ्खारपटिसंवेदी अस्सासवसेन… चित्तसङ्खारपटिसंवेदी पस्सासवसेन सञ्ञा च वेदना च चेतसिका – एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा. ते चित्तसङ्खारे पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो सिक्खति. पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं अस्सासपस्सासवसेन वेदना उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. वेदना उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं वेदनं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘वेदनासु वेदनानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.
अनुपस्सतीति कथं तं वेदनं अनुपस्सति…पे… एवं तं वेदनं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
अट्ठ अनुपस्सनाञाणानि अट्ठ च उपट्ठानानुस्सतियो चत्तारि सुत्तन्तिकवत्थूनि वेदनासु वेदनानुपस्सनाय.
ततियचतुक्कनिद्देसो
१७६. कथं ‘‘चित्तपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘चित्तपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमं तं चित्तं? दीघं अस्सासवसेन विञ्ञाणं चित्तं. यं चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जा मनोविञ्ञाणधातु. दीघं पस्सासवसेन …पे… पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं अस्सासवसेन… पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं पस्सासवसेन विञ्ञाणं चित्तं. यं चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मानयतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जा मनोविञ्ञाणधातु – इदं चित्तं.
कथं तं चित्तं पटिविदितं होति? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन तं चित्तं पटिविदितं होति. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन तं चित्तं पटिविदितं होति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोतो तं चित्तं पटिविदितं होति. एवं तं चित्तं पटिविदितं होति. चित्तपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन विञ्ञाणं चित्तं उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. चित्तं उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं चित्तं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘चित्ते चित्तानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.
अनुपस्सतीति कथं तं चित्तं अनुपस्सति…पे… एवं तं चित्तं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. चित्तपटिसंवेदी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… चित्तपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
१७७. कथं ‘‘अभिप्पमोदयं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति, ‘‘अभिप्पमोदयं चित्तं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमो चित्तस्स अभिप्पमोदो? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो उप्पज्जति चित्तस्स अभिप्पमोदो. या चित्तस्स आमोदना पमोदना हासो पहासो वित्ति ओदग्यं अत्तमनता. चित्तस्स दीघं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो उप्पज्जति चित्तस्स अभिप्पमोदो. या चित्तस्स आमोदना पमोदना हासो पहासो वित्ति ओदग्यं अत्तमनता चित्तस्स…पे… चित्तपटिसंवेदी अस्सासवसेन… चित्तपटिसंवेदी पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो उप्पज्जति चित्तस्स अभिप्पमोदो. या चित्तस्स आमोदना पमोदना हासो पहासो वित्ति ओदग्यं अत्तमनता चित्तस्स – अयं चित्तस्स अभिप्पमोदो. अभिप्पमोदयं चित्तं अस्सासपस्सासवसेन विञ्ञाणं चित्तं उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. चित्तं उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं चित्तं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘चित्ते चित्तानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.
अनुपस्सतीति कथं तं चित्तं अनुपस्सति…पे… एवं तं चित्तं अनुपस्सतीति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. अभिप्पमोदयं चित्तं अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… अभिप्पमोदयं चित्तं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
१७८. कथं ‘‘समादहं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘समादहं चित्तं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? कतमो समाधि [कतमञ्च समाधिन्दियं (स्या.)]? दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि, या चित्तस्स ठिति सण्ठिति अवट्ठिति [अधिट्टिति (स्या.)] अविसाहारो अविक्खेपो अविसाहटमानसता [अविसाहतमानसता (स्या. क.)] समथो समाधिन्द्रियं समाधिबलं सम्मासमाधि. दीघं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि…पे… समादहं चित्तं अस्सासवसेन…पे… समादहं चित्तं पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि. या चित्तस्स ठिति सण्ठिति अवट्ठिति अविसाहारो अविक्खेपो अविसाहटमानसता समथो समाधिन्द्रियं समाधिबलं सम्मासमाधि – अयं समाधि. समादहं चित्तं अस्सासपस्सासवसेन विञ्ञाणं चित्तं उपट्ठानं सति अनुपस्सना ञाणं. चित्तं उपट्ठानं, नो सति; सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं चित्तं अनुपस्सति. तेन वुच्चति – ‘‘चित्ते चित्तानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.
अनुपस्सतीति कथं तं चित्तं अनुपस्सति…पे… एवं तं चित्तं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. समादहं चित्तं अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… समादहं चित्तं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो…पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
१७९. कथं ‘‘विमोचयं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘विमोचयं चित्तं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? ‘‘रागतो विमोचयं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘रागतो विमोचयं चित्तं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. ‘‘दोसतो विमोचयं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘दोसतो विमोचयं चित्तं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. ‘‘मोहतो विमोचयं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति…पे… मानतो विमोचयं चित्तं… दिट्ठिया विमोचयं चित्तं… विचिकिच्छाय विमोचयं चित्तं… थिनतो विमोचयं चित्तं… उद्धच्चतो विमोचयं चित्तं… अहिरिकतो विमोचयं चित्तं… ‘‘अनोत्तप्पतो विमोचयं चित्तं अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘अनोत्तप्पतो विमोचयं चित्तं पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति. विमोचयं चित्तं अस्सासपस्सासवसेन विञ्ञाणं चित्तं उपट्ठानं सति…पे….
अनुपस्सतीति कथं तं चित्तं अनुपस्सति…पे… एवं तं चित्तं अनुपस्सति. भावनाति चतस्सो भावना…पे… आसेवनट्ठेन भावना. विमोचयं चित्तं अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन सीलविसुद्धि…पे… विमोचयं चित्तं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो …पे… पजानन्तो इन्द्रियानि समोधानेति. तेन वुच्चति – ‘‘समत्थञ्च पटिविज्झती’’ति.
अट्ठ अनुपस्सनाञाणानि अट्ठ च उपट्ठानानुस्सतियो चत्तारि सुत्तन्तिकवत्थूनि चित्ते चित्तानुपस्सनाय.
चतुत्थचतुक्कनिद्देसो
१८०. कथं ‘‘अनिच्चानुपस्सी अस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति, ‘‘अनिच्चानुपस्सी पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खति? अनिच्चन्ति किं अनिच्चं? पञ्चक्खन्धा अनिच्चा. केनट्ठेन अनिच्चा? उप्पादवयट्ठेन अनिच्चा. पञ्चन्नं खन्धानं उदयं पस्सन्तो कति लक्खणानि पस्सति, वयं पस्सन्तो कति लक्खणानि पस्सति, उदयब्बयं पस्सन्तो कति लक्खणानि पस्सति? पञ्चन्नं खन्धानं उदयं पस्सन्तो पञ्चवीसति लक्खणानि पस्सति, वयं पस्सन्तो पञ्चवीसति लक्खणानि पस्सति. पञ्चन्नं खन्धानं उदयब्बयं पस्सन्तो इमानि पञ्ञास लक्खणानि पस्सति.