३. उपक्किलेसञाणनिद्देसो
पठमच्छक्कं
१५४. इमेहि च पन नीवरणेहि विसुद्धचित्तस्स सोळसवत्थुकं आनापानस्सतिसमाधिं भावयतो खणिकसमोधाना कतमे अट्ठारस उपक्किलेसा उप्पज्जन्ति? अस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो अज्झत्तविक्खेपगतं चित्तं समाधिस्स परिपन्थो. पस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो बहिद्धाविक्खेपगतं चित्तं समाधिस्स परिपन्थो. अस्सासपटिकङ्खना निकन्ति तण्हाचरिया समाधिस्स परिपन्थो. पस्सासपटिकङ्खना निकन्ति तण्हाचरिया समाधिस्स परिपन्थो. अस्सासेनाभितुन्नस्स पस्सासपटिलाभे मुच्छना समाधिस्स परिपन्थो. पस्सासेनाभितुन्नस्स अस्सासपटिलाभे मुच्छना समाधिस्स परिपन्थो.
अनुगच्छना च अस्सासं, पस्सासं अनुगच्छना;
सति अज्झत्तविक्खेपा, कङ्खना बहिद्धाविक्खेपपत्थना [विक्खेपपन्थना (स्या.)].
अस्सासेनाभितुन्नस्स, पस्सासपटिलाभे मुच्छना;
पस्सासेनाभितुन्नस्स, अस्सासपटिलाभे मुच्छना.
छ एते उपक्किलेसा, आनापानस्सतिसमाधिस्स;
येहि विक्खिप्पमानस्स [विकम्पमानस्स (स्या.)], नो च चित्तं विमुच्चति;
विमोक्खं अप्पजानन्ता, ते होन्ति परपत्तियाति.
दुतियच्छक्कं
१५५. निमित्तं आवज्जतो अस्सासे चित्तं विकम्पति – समाधिस्स परिपन्थो. अस्सासं आवज्जतो निमित्ते चित्तं विकम्पति – समाधिस्स परिपन्थो. निमित्तं आवज्जतो पस्सासे चित्तं विकम्पति – समाधिस्स परिपन्थो. पस्सासं आवज्जतो निमित्ते चित्तं विकम्पति – समाधिस्स परिपन्थो. अस्सासं आवज्जतो पस्सासे चित्तं विकम्पति – समाधिस्स परिपन्थो. पस्सासं आवज्जतो अस्सासे चित्तं विकम्पति – समाधिस्स परिपन्थो.
निमित्तं आवज्जमानस्स, अस्सासे विक्खिपते मनो;
अस्सासं आवज्जमानस्स, निमित्ते चित्तं विकम्पति.
निमित्तं आवज्जमानस्स, पस्सासे विक्खिपते मनो;
पस्सासं आवज्जमानस्स, निमित्ते चित्तं विकम्पति.
अस्सासं आवज्जमानस्स, पस्सासे विक्खिपते मनो;
पस्सासं आवज्जमानस्स, अस्सासे चित्तं विकम्पति.
छ एते उपक्किलेसा, आनापानस्सतिसमाधिस्स;
येहि विक्खिप्पमानस्स, नो च चित्तं विमुच्चति;
विमोक्खं अप्पजानन्ता, ते होन्ति परपत्तियाति.
ततियच्छक्कं
१५६. अतीतानुधावनं चित्तं विक्खेपानुपतितं – समाधिस्स परिपन्थो. अनागतपटिकङ्खनं चित्तं विकम्पितं – समाधिस्स परिपन्थो. लीनं चित्तं कोसज्जानुपतितं – समाधिस्स परिपन्थो. अतिपग्गहितं चित्तं उद्धच्चानुपतितं – समाधिस्स परिपन्थो. अभिनतं चित्तं रागानुपतितं – समाधिस्स परिपन्थो. अपनतं चित्तं ब्यापादानुपतितं – समाधिस्स परिपन्थो.
अतीतानुधावनं चित्तं, अनागतपटिकङ्खनं लीनं;
अतिपग्गहितं अभिनतं, अपनतं चित्तं न समाधियति.
छ एते उपक्किलेसा, आनापानस्सतिसमाधिस्स;
येहि उपक्किलिट्ठसङ्कप्पो, अधिचित्तं नप्पजानातीति.
१५७. अस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो अज्झत्तं विक्खेपगतेन चित्तेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. पस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो बहिद्धाविक्खेपगतेन चित्तेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अस्सासपटिकङ्खनाय निकन्तिया तण्हाचरियाय कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. पस्सासपटिकङ्खनाय निकन्तिया तण्हाचरियाय कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अस्सासेनाभितुन्नस्स पस्सासपटिलाभे मुच्छितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. पस्सासेनाभितुन्नस्स अस्सासपटिलाभे मुच्छितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. निमित्तं आवज्जतो अस्सासे चित्तं विकम्पितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अस्सासं आवज्जतो निमित्ते चित्तं विकम्पितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. निमित्तं आवज्जतो पस्सासे चित्तं विकम्पितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. पस्सासं आवज्जतो निमित्ते चित्तं विकम्पितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अस्सासं आवज्जतो पस्सासे चित्तं विकम्पितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. पस्सासं आवज्जतो अस्सासे चित्तं विकम्पितत्ता कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अतीतानुधावनेन चित्तेन विक्खेपानुपतितेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अनागतपटिकङ्खनेन चित्तेन विकम्पितेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. लीनेन चित्तेन कोसज्जानुपतितेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अतिपग्गहितेन चित्तेन उद्धच्चानुपतितेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अभिनतेन चित्तेन रागानुपतितेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. अपनतेन चित्तेन ब्यापादानुपतितेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च.
आनापानस्सति यस्स, परिपुण्णा अभाविता;
कायोपि इञ्जितो होति, चित्तम्पि होति इञ्जितं;
कायोपि फन्दितो होति, चित्तम्पि होति फन्दितं.
आनापानस्सति यस्स, परिपुण्णा सुभाविता;
कायोपि अनिञ्जितो होति, चित्तम्पि होति अनिञ्जितं;
कायोपि अफन्दितो होति, चित्तम्पि होति अफन्दितन्ति.
इमेहि च पन नीवरणेहि विसुद्धचित्तस्स सोळसवत्थुकं आनापानस्सतिसमाधिं भावयतो खणिकसमोधाना इमे अट्ठारस उपक्किलेसा उप्पज्जन्ति.
उपक्किलेसञाणनिद्देसो ततियो.