२. दिट्ठिकथा
१२२. का दिट्ठि, कति दिट्ठिट्ठानानि, कति दिट्ठिपरियुट्ठानानि, कति दिट्ठियो, कति दिट्ठाभिनिवेसा, कतमो दिट्ठिट्ठानसमुग्घातोति?
[१] का दिट्ठीति अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. [२] कति दिट्ठिट्ठानानीति अट्ठ दिट्ठिट्ठानानि. [३] कति दिट्ठिपरियुट्ठानानीति अट्ठारस दिट्ठिपरियुट्ठानानि. [४] कति दिट्ठियोति सोळस दिट्ठियो. [५] कति दिट्ठाभिनिवेसाति तीणि सतं दिट्ठाभिनिवेसा. [६] कतमो दिट्ठिट्ठानसमुग्घातोति सोतापत्तिमग्गो दिट्ठिट्ठानसमुग्घातो.
१२३. कथं अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि? [कति अभिनिवेसपरामासो दिट्ठीति (स्या.)] रूपं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. वेदनं एतं मम…पे… सञ्ञं एतं मम… सङ्खारे एतं मम… विञ्ञाणं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. चक्खुं एतं मम…पे… सोतं एतं मम… घानं एतं मम… जिव्हं एतं मम… कायं एतं मम… मनं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. रूपे [रूपं (स्या.) तथा पञ्चसु आरम्मणेसु एकवचनेन] एतं मम…पे… सद्दे एतं मम… गन्धे एतं मम… रसे एतं मम… फोट्ठब्बे एतं मम… धम्मे एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. चक्खुविञ्ञाणं एतं मम…पे… सोतविञ्ञाणं एतं मम… घानविञ्ञाणं एतं मम… जिव्हाविञ्ञाणं एतं मम… कायविञ्ञाणं एतं मम… मनोविञ्ञाणं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. चक्खुसम्फस्सं एतं मम…पे… सोतसम्फस्सं एतं मम… घानसम्फस्सं एतं मम… जिव्हासम्फस्सं एतं मम… कायसम्फस्सं एतं मम… मनोसम्फस्सं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. चक्खुसम्फस्सजं वेदनं…पे… सोतसम्फस्सजं वेदनं… घानसम्फस्सजं वेदनं… जिव्हासम्फस्सजं वेदनं… कायसम्फस्सजं वेदनं… मनोसम्फस्सजं वेदनं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि.
रूपसञ्ञं एतं मम…पे… सद्दसञ्ञं एतं मम… गन्धसञ्ञं एतं मम… रससञ्ञं एतं मम… फोट्ठब्बसञ्ञं एतं मम… धम्मसञ्ञं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. रूपसञ्चेतनं एतं मम…पे… सद्दसञ्चेतनं एतं मम… गन्धसञ्चेतनं एतं मम… रससञ्चेतनं एतं मम… फोट्ठब्बसञ्चेतनं एतं मम… धम्मसञ्चेतनं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. रूपतण्हं एतं मम…पे… सद्दतण्हं एतं मम… गन्धतण्हं एतं मम… रसतण्हं एतं मम… फोट्ठब्बतण्हं एतं मम… धम्मतण्हं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. रूपवितक्कं एतं मम…पे… सद्दवितक्कं एतं मम… गन्धवितक्कं एतं मम… रसवितक्कं एतं मम… फोट्ठब्बवितक्कं एतं मम… धम्मवितक्कं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. रूपविचारं एतं मम…पे… सद्दविचारं एतं मम… गन्धविचारं एतं मम… रसविचारं एतं मम… फोट्ठब्बविचारं एतं मम… धम्मविचारं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि.
पथवीधातुं एतं मम…पे… आपोधातुं एतं मम… तेजोधातुं एतं मम… वायोधातुं एतं मम… आकासधातुं एतं मम… विञ्ञाणधातुं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. पथवीकसिणं एतं मम…पे… आपोकसिणं… तेजोकसिणं… वायोकसिणं … नीलकसिणं… पीतकसिणं… लोहितकसिणं… ओदातकसिणं… आकासकसिणं… विञ्ञाणकसिणं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि.
केसं एतं मम…पे… लोमं एतं मम… नखं एतं मम… दन्तं एतं मम… तचं एतं मम… मंसं एतं मम… न्हारुं एतं मम… अट्ठिं एतं मम… अट्ठिमिञ्जं एतं मम… वक्कं एतं मम… हदयं एतं मम… यकनं एतं मम… किलोमकं एतं मम… पिहकं एतं मम… पप्फासं एतं मम… अन्तं एतं मम… अन्तगुणं एतं मम… उदरियं एतं मम… करीसं एतं मम… पित्तं एतं मम… सेम्हं एतं मम… पुब्बं एतं मम … लोहितं एतं मम… सेदं एतं मम… मेदं एतं मम… अस्सुं एतं मम… वसं एतं मम … खेळं एतं मम… सिङ्घाणिकं एतं मम… लसिकं एतं मम… मुत्तं एतं मम… मत्थलुङ्गं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि.
चक्खायतनं एतं मम…पे… रूपायतनं एतं मम… सोतायतनं एतं मम… सद्दायतनं एतं मम… घानायतनं एतं मम… गन्धायतनं एतं मम… जिव्हायतनं एतं मम… रसायतनं एतं मम… कायायतनं एतं मम… फोट्ठब्बायतनं एतं मम… मनायतनं एतं मम… धम्मायतनं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि.
चक्खुधातुं एतं मम…पे… रूपधातुं एतं मम… चक्खुविञ्ञाणधातुं एतं मम… सोतधातुं एतं मम… सद्दधातुं एतं मम… सोतविञ्ञाणधातुं एतं मम… घानधातुं एतं मम… गन्धधातुं एतं मम… घानविञ्ञाणधातुं एतं मम… जिव्हाधातुं एतं मम… रसधातुं एतं मम… जिव्हाविञ्ञाणधातुं एतं मम… कायधातुं एतं मम… फोट्ठब्बधातुं एतं मम… कायविञ्ञाणधातुं एतं मम… मनोधातुं एतं मम… धम्मधातुं एतं मम… मनोविञ्ञाणधातुं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि.
चक्खुन्द्रियं एतं मम…पे… सोतिन्द्रियं एतं मम… घानिन्द्रियं एतं मम… जिव्हिन्द्रियं एतं मम… कायिन्द्रियं एतं मम… मनिन्द्रियं एतं मम… जीवितिन्द्रियं एतं मम… इत्थिन्द्रियं एतं मम… पुरिसिन्द्रियं एतं मम… सुखिन्द्रियं एतं मम… दुक्खिन्द्रियं एतं मम… सोमनस्सिन्द्रियं एतं मम… दोमनस्सिन्द्रियं एतं मम… उपेक्खिन्द्रियं एतं मम… सद्धिन्द्रियं एतं मम… वीरियिन्द्रियं एतं मम… सतिन्द्रियं एतं मम… समाधिन्द्रियं एतं मम… पञ्ञिन्द्रियं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि.
कामधातुं एतं मम…पे… रूपधातुं एतं मम… अरूपधातुं एतं मम… कामभवं एतं मम… रूपभवं एतं मम… अरूपभवं एतं मम… सञ्ञाभवं एतं मम… असञ्ञाभवं एतं मम… नेवसञ्ञानासञ्ञाभवं एतं मम… एकवोकारभवं एतं मम… चतुवोकारभवं एतं मम… पञ्चवोकारभवं एतं मम… पठमज्झानं एतं मम… दुतियज्झानं एतं मम… ततियज्झानं एतं मम… चतुत्थज्झानं एतं मम… मेत्तं चेतोविमुत्तिं एतं मम… करुणं चेतोविमुत्तिं एतं मम… मुदितं चेतोविमुत्तिं एतं मम… उपेक्खं चेतोविमुत्तिं एतं मम… आकासानञ्चायतनसमापत्तिं एतं मम… विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिं एतं मम… आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिं एतं मम… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि.
अविज्जं एतं मम…पे… सङ्खारे एतं मम… विञ्ञाणं एतं मम… नामरूपं एतं मम… सळायतनं एतं मम… फस्सं एतं मम… वेदनं एतं मम… तण्हं एतं मम… उपादानं एतं मम… भवं एतं मम … जातिं एतं मम… जरामरणं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. एवं अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि.
१२४. कतमानि अट्ठ दिट्ठिट्ठानानि? खन्धापि दिट्ठिट्ठानं, अविज्जापि दिट्ठिट्ठानं, फस्सोपि दिट्ठिट्ठानं, सञ्ञापि दिट्ठिट्ठानं, वितक्कोपि [वितक्कापि (स्या.)] दिट्ठिट्ठानं, अयोनिसो मनसिकारोपि दिट्ठिट्ठानं, पापमित्तोपि दिट्ठिट्ठानं, परतोघोसोपि दिट्ठिट्ठानं.
खन्धा हेतु खन्धा पच्चयो दिट्ठिट्ठानं उपादाय समुट्ठानट्ठेन – एवं खन्धापि दिट्ठिट्ठानं. अविज्जा हेतु अविज्जा पच्चयो दिट्ठिट्ठानं उपादाय समुट्ठानट्ठेन – एवं अविज्जापि दिट्ठिट्ठानं. फस्सो हेतु फस्सो पच्चयो दिट्ठिट्ठानं उपादाय समुट्ठानट्ठेन – एवं फस्सोपि दिट्ठिट्ठानं. सञ्ञा हेतु सञ्ञा पच्चयो दिट्ठिट्ठानं उपादाय समुट्ठानट्ठेन – एवं सञ्ञापि दिट्ठिट्ठानं. वितक्को हेतु वितक्को पच्चयो दिट्ठिट्ठानं उपादाय, समुट्ठानट्ठेन – एवं वितक्कोपि दिट्ठिट्ठानं. अयोनिसो मनसिकारो हेतु अयोनिसो मनसिकारो पच्चयो दिट्ठिट्ठानं उपादाय समुट्ठानट्ठेन – एवं अयोनिसो मनसिकारोपि दिट्ठिट्ठानं. पापमित्तो हेतु पापमित्तो पच्चयो दिट्ठिट्ठानं उपादाय, समुट्ठानट्ठेन – एवं पापमित्तोपि दिट्ठिट्ठानं. परतोघोसो हेतु परतोघोसो पच्चयो दिट्ठिट्ठानं उपादाय समुट्ठानट्ठेन – एवं परतोघोसोपि दिट्ठिट्ठानं. इमानि अट्ठ दिट्ठिट्ठानानि.
१२५. कतमानि अट्ठारस दिट्ठिपरियुट्ठानानि? या दिट्ठि दिट्ठिगतं, दिट्ठिगहनं, दिट्ठिकन्तारं, दिट्ठिविसूकं, दिट्ठिविप्फन्दितं, दिट्ठिसञ्ञोजनं, दिट्ठिसल्लं, दिट्ठिसम्बाधो, दिट्ठिपलिबोधो, दिट्ठिबन्धनं, दिट्ठिपपातो, दिट्ठानुसयो, दिट्ठिसन्तापो, दिट्ठिपरिळाहो, दिट्ठिगन्थो, दिट्ठुपादानं, दिट्ठाभिनिवेसो, दिट्ठिपरामासो – इमानि अट्ठारस दिट्ठिपरियुट्ठानानि.
१२६. कतमा सोळस दिट्ठियो? अस्साददिट्ठि, अत्तानुदिट्ठि, मिच्छादिट्ठि, सक्कायदिट्ठि, सक्कायवत्थुका सस्सतदिट्ठि, सक्कायवत्थुका उच्छेददिट्ठि, अन्तग्गाहिकादिट्ठि, पुब्बन्तानुदिट्ठि, अपरन्तानुदिट्ठि, सञ्ञोजनिका दिट्ठि, अहन्ति मानविनिबन्धा दिट्ठि, ममन्ति मानविनिबन्धा दिट्ठि, अत्तवादपटिसंयुत्ता दिट्ठि, लोकवादपटिसंयुत्ता दिट्ठि, भवदिट्ठि, विभवदिट्ठि – इमा सोळस दिट्ठियो.
१२७. कतमे तीणि सतं दिट्ठाभिनिवेसा? अस्साददिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? अत्तानुदिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? मिच्छादिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? सक्कायदिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? सक्कायवत्थुकाय सस्सतदिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? सक्कायवत्थुकाय उच्छेददिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? पुब्बन्तानुदिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? अपरन्तानुदिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? सञ्ञोजनिकाय दिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? अहन्ति मानविनिबन्धाय दिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? ममन्ति मानविनिबन्धाय दिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? अत्तवादपटिसंयुत्ताय दिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? लोकवादपटिसंयुत्ताय दिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? भवदिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? विभवदिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति?
अस्साददिट्ठिया पञ्चतिंसाय आकारेहि अभिनिवेसो होति. अत्तानुदिट्ठिया वीसतिया आकारेहि अभिनिवेसो होति. मिच्छादिट्ठिया दसहाकारेहि अभिनिवेसो होति. सक्कायदिट्ठिया वीसतिया आकारेहि अभिनिवेसो होति. सक्कायवत्थुकाय सस्सतदिट्ठिया पन्नरसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति. सक्कायवत्थुकाय उच्छेददिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति. अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया पञ्ञासाय आकारेहि अभिनिवेसो होति. पुब्बन्तानुदिट्ठिया अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति. अपरन्तानुदिट्ठिया चतुचत्तालीसाय आकारेहि अभिनिवेसो होति. सञ्ञोजनिकाय दिट्ठिया अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति. अहन्ति मानविनिबन्धाय दिट्ठिया अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति. ममन्ति मानविनिबन्धाय दिट्ठिया अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति. अत्तवादपटिसंयुत्ताय दिट्ठिया वीसतिया आकारेहि अभिनिवेसो होति. लोकवादपटिसंयुत्ताय दिट्ठिया अट्ठहि आकारेहि अभिनिवेसो होति. भवदिट्ठिया एकेन आकारेन [एकूनवीसतिया आकारेन (स्या.)] अभिनिवेसो होति. विभवदिट्ठिया एकेन आकारेन अभिनिवेसो होति.
१. अस्साददिट्ठिनिद्देसो
१२८. अस्साददिट्ठिया कतमेहि पञ्चतिंसाय आकारेहि अभिनिवेसो होति? यं रूपं पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं रूपस्स अस्सादोति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न अस्सादो, अस्सादो न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञो अस्सादो. या च दिट्ठि यो च अस्सादो – अयं वुच्चति अस्साददिट्ठि.
अस्साददिट्ठि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति. ताय दिट्ठिविपत्तिया समन्नागतो पुग्गलो दिट्ठिविपन्नो. दिट्ठिविपन्नो पुग्गलो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो. तं किस्स हेतु? दिट्ठि हिस्स पापिका. यो दिट्ठिया रागो [या दिट्ठि यो रागो (स्या.)], सो न दिट्ठि. दिट्ठि न रागो. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञो रागो. या च दिट्ठि यो च रागो – अयं वुच्चति दिट्ठिरागो. ताय च दिट्ठिया तेन च रागेन समन्नागतो पुग्गलो दिट्ठिरागरत्तो. दिट्ठिरागरत्ते पुग्गले दिन्नं दानं न महप्फलं होति न महानिसंसं. तं किस्स हेतु? दिट्ठि हिस्स पापिका अस्साददिट्ठि मिच्छादिट्ठि.
मिच्छादिट्ठिकस्स पुरिसपुग्गलस्स द्वेव गतियो – निरयो वा तिरच्छानयोनि वा. मिच्छादिट्ठिकस्स पुरिसपुग्गलस्स यञ्चेव कायकम्मं यथादिट्ठि समत्तं समादिन्नं, यञ्च वचीकम्मं…पे… यञ्च मनोकम्मं यथादिट्ठि समत्तं समादिन्नं, या च चेतना या च पत्थना यो च पणिधि ये च सङ्खारा, सब्बे ते धम्मा अनिट्ठाय अकन्ताय अमनापाय अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति. तं किस्स हेतु? दिट्ठि हिस्स पापिका. सेय्यथापि निम्बबीजं वा कोसातकीबीजं वा तित्तकालाबुबीजं वा अल्लाय पथविया निक्खित्तं यं चेव पथविरसं उपादियति, यञ्च आपोरसं उपादियति, सब्बं तं तित्तकत्ताय कटुकत्ताय असातत्ताय [असारताय (स्या.)] संवत्तति. तं किस्स हेतु? बीजं हिस्स पापिकं. एवमेवं मिच्छादिट्ठिकस्स पुरिसपुग्गलस्स यञ्चेव कायकम्मं यथादिट्ठि समत्तं समादिन्नं, यञ्च वचीकम्मं…पे… यञ्च मनोकम्मं यथादिट्ठि समत्तं समादिन्नं, या च चेतना या च पत्थना यो च पणिधि ये च सङ्खारा, सब्बे ते धम्मा अनिट्ठाय अकन्ताय अमनापाय अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति. तं किस्स हेतु? दिट्ठि हिस्स पापिका अस्साददिट्ठि मिच्छादिट्ठि.
मिच्छादिट्ठि दिट्ठिगतं, दिट्ठिगहनं, दिट्ठिकन्तारं, दिट्ठिविसूकं, दिट्ठिविप्फन्दितं, दिट्ठिसञ्ञोजनं, दिट्ठिसल्लं, दिट्ठिसम्बाधो, दिट्ठिपलिबोधो, दिट्ठिबन्धनं, दिट्ठिपपातो, दिट्ठानुसयो, दिट्ठिसन्तापो, दिट्ठिपरिळाहो, दिट्ठिगन्थो, दिट्ठुपादानं, दिट्ठाभिनिवेसो, दिट्ठिपरामासो – इमेहि अट्ठारसहि आकारेहि परियुट्ठितचित्तस्स सञ्ञोगो.
१२९. अत्थि सञ्ञोजनानि चेव दिट्ठियो च, अत्थि सञ्ञोजनानि न च दिट्ठियो. कतमानि सञ्ञोजनानि चेव दिट्ठियो च? सक्कायदिट्ठि, सीलब्बतपरामासो – इमानि सञ्ञोजनानि चेव दिट्ठियो च. कतमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो? कामरागसञ्ञोजनं, पटिघसञ्ञोजनं, मानसञ्ञोजनं, विचिकिच्छासञ्ञोजनं, भवरागसञ्ञोजनं, इस्सासञ्ञोजनं, मच्छरियसञ्ञोजनं, अनुनयसञ्ञोजनं, अविज्जासञ्ञोजनं – इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
यं वेदनं पटिच्च…पे… यं सञ्ञं पटिच्च…पे… यं सङ्खारे [ये सङ्खारे (क.) सं. नि. ३.२८ पस्सितब्बा] पटिच्च…पे… यं विञ्ञाणं पटिच्च… यं चक्खुं पटिच्च… यं सोतं पटिच्च… यं घानं पटिच्च… यं जिव्हं पटिच्च… यं कायं पटिच्च… यं मनं पटिच्च… यं रूपे पटिच्च… यं सद्दे पटिच्च… यं गन्धे पटिच्च … यं रसे पटिच्च… यं फोट्ठब्बे पटिच्च… यं धम्मे पटिच्च… यं चक्खुविञ्ञाणं पटिच्च… यं सोतविञ्ञाणं पटिच्च… यं घानविञ्ञाणं पटिच्च… यं जिव्हाविञ्ञाणं पटिच्च… यं कायविञ्ञाणं पटिच्च… यं मनोविञ्ञाणं पटिच्च … यं चक्खुसम्फस्सं पटिच्च… यं सोतसम्फस्सं पटिच्च… यं घानसम्फस्सं पटिच्च… यं जिव्हासम्फस्सं पटिच्च… यं कायसम्फस्सं पटिच्च… यं मनोसम्फस्सं पटिच्च… यं चक्खुसम्फस्सजं वेदनं पटिच्च… यं सोतसम्फस्सजं वेदनं पटिच्च… यं घानसम्फस्सजं वेदनं पटिच्च… यं जिव्हासम्फस्सजं वेदनं पटिच्च… यं कायसम्फस्सजं वेदनं पटिच्च… यं मनोसम्फस्सजं वेदनं पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं मनोसम्फस्सजाय वेदनाय अस्सादोति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न अस्सादो, अस्सादो न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञो अस्सादो. या च दिट्ठि यो च अस्सादो – अयं वुच्चति अस्साददिट्ठि.
अस्साददिट्ठि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति. ताय दिट्ठिविपत्तिया समन्नागतो पुग्गलो दिट्ठिविपन्नो. दिट्ठिविपन्नो पुग्गलो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो. तं किस्स हेतु? दिट्ठि हिस्स पापिका. यो दिट्ठिया रागो, सो न दिट्ठि. दिट्ठि न रागो. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञो रागो. या च दिट्ठि यो च रागो, अयं वुच्चति दिट्ठिरागो. ताय च दिट्ठिया तेन च रागेन समन्नागतो पुग्गलो दिट्ठिरागरत्तो. दिट्ठिरागरत्ते पुग्गले दिन्नं दानं न महप्फलं होति न महानिसंसं. तं किस्स हेतु? दिट्ठि हिस्स पापिका अस्साददिट्ठि मिच्छादिट्ठि.
मिच्छादिट्ठिकस्स पुरिसपुग्गलस्स द्वेव गतियो – निरयो वा तिरच्छानयोनि वा. मिच्छादिट्ठिकस्स पुरिसपुग्गलस्स यञ्चेव कायकम्मं यथादिट्ठि समत्तं समादिन्नं, यञ्च वचीकम्मं…पे… यञ्च मनोकम्मं यथादिट्ठि समत्तं समादिन्नं, या च चेतना या च पत्थना यो च पणिधि ये च सङ्खारा, सब्बे ते धम्मा अनिट्ठाय अकन्ताय अमनापाय अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति. तं किस्स हेतु? दिट्ठि हिस्स पापिका. सेय्यथापि निम्बबीजं वा कोसातकीबीजं वा तित्तकालाबुबीजं वा अल्लाय पथविया निक्खित्तं यञ्चेव पथविरसं उपादियति यञ्च आपोरसं उपादियति, सब्बं तं तित्तकत्ताय कटुकत्ताय असातत्ताय संवत्तति. तं किस्स हेतु? बीजं हिस्स पापिकं. एवमेवं मिच्छादिट्ठिकस्स पुरिसपुग्गलस्स यञ्चेव कायकम्मं यथादिट्ठि समत्तं समादिन्नं यञ्च वचीकम्मं…पे… यञ्च मनोकम्मं यथादिट्ठि समत्तं समादिन्नं, या च चेतना या च पत्थना यो च पणिधि ये च सङ्खारा, सब्बे ते धम्मा अनिट्ठाय अकन्ताय अमनापाय अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति. तं किस्स हेतु? दिट्ठि हिस्स पापिका अस्साददिट्ठि मिच्छादिट्ठि.
मिच्छादिट्ठि दिट्ठिगतं दिट्ठिगहनं…पे… दिट्ठाभिनिवेसो दिट्ठिपरामासो – इमेहि अट्ठारसहि आकारेहि परियुट्ठितचित्तस्स सञ्ञोगो.
अत्थि सञ्ञोजनानि चेव दिट्ठियो च, अत्थि सञ्ञोजनानि न च दिट्ठियो. कतमानि सञ्ञोजनानि चेव दिट्ठियो च? सक्कायदिट्ठि, सीलब्बतपरामासो – इमानि सञ्ञोजनानि चेव दिट्ठियो च. कतमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो? कामरागसञ्ञोजनं, पटिघसञ्ञोजनं, मानसञ्ञोजनं, विचिकिच्छासञ्ञोजनं, भवरागसञ्ञोजनं, इस्सासञ्ञोजनं, मच्छरियसञ्ञोजनं, अनुनयसञ्ञोजनं, अविज्जासञ्ञोजनं – इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. अस्साददिट्ठिया इमेहि पञ्चतिंसाय आकारेहि अभिनिवेसो होति.
अस्साददिट्ठिनिद्देसो पठमो.
२. अत्तानुदिट्ठिनिद्देसो
१३०. अत्तानुदिट्ठिया कतमेहि वीसतिया आकारेहि अभिनिवेसो होति? इध अस्सुतवा पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी अरियधम्मस्स अकोविदो अरियधम्मे अविनीतो, सप्पुरिसानं अदस्सावी सप्पुरिसधम्मस्स अकोविदो सप्पुरिसधम्मे अविनीतो रूपं अत्ततो समनुपस्सति रूपवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा रूपं रूपस्मिं वा अत्तानं; वेदनं…पे… सञ्ञं…पे… सङ्खारे…पे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति विञ्ञाणवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा विञ्ञाणं विञ्ञाणस्मिं वा अत्तानं.
१३१. कथं रूपं अत्ततो समनुपस्सति? इधेकच्चो पथवीकसिणं अत्ततो समनुपस्सति – ‘‘यं पथवीकसिणं, सो अहं; यो अहं, तं पथवीकसिण’’न्ति. पथवीकसिणञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. सेय्यथापि तेलप्पदीपस्स झायतो ‘‘या अच्चि सो वण्णो, यो वण्णो सा अच्ची’’ति – अच्चिञ्च वण्णञ्च अद्वयं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो पथवीकसिणं अत्ततो समनुपस्सति – ‘‘यं पथवीकसिणं, सो अहं; यो अहं, तं पथवीकसिण’’न्ति. पथवीकसिणञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा रूपवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति…पे… अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि. मिच्छादिट्ठिकस्स पुरिसपुग्गलस्स द्वेव गतियो…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
इधेकच्चो आपोकसिणं… तेजोकसिणं… वायोकसिणं… नीलकसिणं… पीतकसिणं… लोहितकसिणं… ओदातकसिणं अत्ततो समनुपस्सति – ‘‘यं ओदातकसिणं, सो अहं; यो अहं, तं ओदातकसिण’’न्ति. ओदातकसिणञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. सेय्यथापि तेलप्पदीपस्स झायतो ‘‘या अच्चि, सो वण्णो; यो वण्णो, सा अच्ची’’ति – अच्चिञ्च वण्णञ्च अद्वयं समनुपस्सति. एवमेव इधेकच्चो…पे… ओदातकसिणञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा रूपवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं रूपं अत्ततो समनुपस्सति.
कथं रूपवन्तं अत्तानं समनुपस्सति? इधेकच्चो वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमिना रूपेन रूपवा’’ति. रूपवन्तं अत्तानं समनुपस्सति. सेय्यथापि रुक्खो छायासम्पन्नो अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘अयं रुक्खो, अयं छाया. अञ्ञो रुक्खो, अञ्ञा छाया. सो खो पनायं रुक्खो इमाय छायाय छायावा’’ति. छायावन्तं रुक्खं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो वेदनं…पे… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन अयं अत्ता इमिना रूपेन रूपवा’’ति. रूपवन्तं अत्तानं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं दुतिया रूपवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं रूपवन्तं अत्तानं समनुपस्सति.
कथं अत्तनि रूपं समनुपस्सति? इधेकच्चो वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. इमस्मिञ्च पन अत्तनि इदं रूप’’न्ति. अत्तनि रूपं समनुपस्सति. सेय्यथापि पुप्फं गन्धसम्पन्नं अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘इदं पुप्फं, अयं गन्धो; अञ्ञं पुप्फं, अञ्ञो गन्धो. सो खो पनायं गन्धो इमस्मिं पुप्फे’’ति. पुप्फस्मिं गन्धं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो वेदनं…पे… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. इमस्मिञ्च पन अत्तनि इदं रूप’’न्ति. अत्तनि रूपं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं ततिया रूपवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं अत्तनि रूपं समनुपस्सति.
कथं रूपस्मिं अत्तानं समनुपस्सति? इधेकच्चो वेदनं…पे… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमस्मिं रूपे’’ति. रूपस्मिं अत्तानं समनुपस्सति. सेय्यथापि मणि करण्डके पक्खित्तो अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘अयं मणि, अयं करण्डको. अञ्ञो मणि, अञ्ञो करण्डको. सो खो पनायं मणि इमस्मिं करण्डके’’ति. करण्डकस्मिं मणिं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो वेदनं…पे… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमस्मिं रूपे’’ति. रूपस्मिं अत्तानं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं चतुत्था रूपवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं रूपस्मिं अत्तानं समनुपस्सति.
१३२. कथं वेदनं अत्ततो समनुपस्सति? इधेकच्चो चक्खुसम्फस्सजं वेदनं सोतसम्फस्सजं वेदनं घानसम्फस्सजं वेदनं जिव्हासम्फस्सजं वेदनं कायसम्फस्सजं वेदनं मनोसम्फस्सजं वेदनं अत्ततो समनुपस्सति. ‘‘या मनोसम्फस्सजा वेदना सो अहं, यो अहं सा मनोसम्फस्सजा वेदना’’ति – मनोसम्फस्सजं वेदनञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. सेय्यथापि तेलप्पदीपस्स झायतो ‘‘या अच्चि सो वण्णो, यो वण्णो सा अच्ची’’ति – अच्चिञ्च वण्णञ्च अद्वयं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो मनोसम्फस्सजं वेदनं अत्ततो समनुपस्सति. ‘‘या मनोसम्फस्सजा वेदना सो अहं, यो अहं सा मनोसम्फस्सजा वेदना’’ति – मनोसम्फस्सजं वेदनञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा वेदनावत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं वेदनं अत्ततो समनुपस्सति.
कथं वेदनावन्तं अत्तानं समनुपस्सति? इधेकच्चो सञ्ञं…पे… सङ्खारे… विञ्ञाणं… रूपं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमाय वेदनाय वेदनावा’’ति. वेदनावन्तं अत्तानं समनुपस्सति. सेय्यथापि रुक्खो छायासम्पन्नो अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘अयं रुक्खो, अयं छाया. अञ्ञो रुक्खो, अञ्ञा छाया. सो खो पनायं रुक्खो इमाय छायाय छायावा’’ति. छायावन्तं रुक्खं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो सञ्ञं…पे… सङ्खारे… विञ्ञाणं… रूपं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमाय वेदनाय वेदनावा’’ति. वेदनावन्तं अत्तानं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं दुतिया वेदनावत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं वेदनावन्तं अत्तानं समनुपस्सति.
कथं अत्तनि वेदनं समनुपस्सति? इधेकच्चो सञ्ञं…पे… सङ्खारे… विञ्ञाणं… रूपं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. इमस्मिञ्च पन अत्तनि अयं वेदना’’ति. अत्तनि वेदनं समनुपस्सति. सेय्यथापि पुप्फं गन्धसम्पन्नं अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘इदं पुप्फं, अयं गन्धो; अञ्ञं पुप्फं, अञ्ञो गन्धो. सो खो पनायं गन्धो इमस्मिं पुप्फे’’ति. पुप्फस्मिं गन्धं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो सञ्ञं…पे… सङ्खारे… विञ्ञाणं… रूपं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. इमस्मिञ्च पन अत्तनि अयं वेदना’’ति. अत्तनि वेदनं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं ततिया वेदनावत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं अत्तनि वेदनं समनुपस्सति.
कथं वेदनाय अत्तानं समनुपस्सति? इधेकच्चो सञ्ञं…पे… सङ्खारे… विञ्ञाणं… रूपं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमाय वेदनाया’’ति. वेदनाय अत्तानं समनुपस्सति. सेय्यथापि मणि करण्डके पक्खित्तो अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘अयं मणि, अयं करण्डको. अञ्ञो मणि, अञ्ञो करण्डको. सो खो पनायं मणि इमस्मिं करण्डके’’ति. करण्डकस्मिं मणिं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं… रूपं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमाय वेदनाया’’ति. वेदनाय अत्तानं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं चतुत्था वेदनावत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं वेदनाय अत्तानं समनुपस्सति.
१३३. कथं सञ्ञं अत्ततो समनुपस्सति? इधेकच्चो चक्खुसम्फस्सजं सञ्ञं…पे… सोतसम्फस्सजं सञ्ञं… घानसम्फस्सजं सञ्ञं… जिव्हासम्फस्सजं सञ्ञं… कायसम्फस्सजं सञ्ञं… मनोसम्फस्सजं सञ्ञं अत्ततो समनुपस्सति. या मनोसम्फस्सजा सञ्ञा सो अहं, यो अहं सा मनोसम्फस्सजा सञ्ञा’’ति. मनोसम्फस्सजं सञ्ञञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. सेय्यथापि तेलप्पदीपस्स झायतो ‘‘या अच्चि सो वण्णो, यो वण्णो सा अच्ची’’ति – अच्चिञ्च वण्णञ्च अद्वयं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो मनोसम्फस्सजं सञ्ञं अत्ततो समनुपस्सति – ‘‘या मनोसम्फस्सजा सञ्ञा सो अहं, यो अहं सा मनोसम्फस्सजा सञ्ञा’’ति. मनोसम्फस्सजं सञ्ञञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा सञ्ञावत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं सञ्ञं अत्ततो समनुपस्सति.
कथं सञ्ञावन्तं अत्तानं समनुपस्सति? इधेकच्चो सङ्खारे…पे… विञ्ञाणं… रूपं… वेदनं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमाय सञ्ञाय सञ्ञावा’’ति. सञ्ञावन्तं अत्तानं समनुपस्सति. सेय्यथापि रुक्खो छायासम्पन्नो अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘अयं रुक्खो, अयं छाया. अञ्ञो रुक्खो, अञ्ञा छाया. सो खो पनायं रुक्खो इमाय छायाय छायावा’’ति. छायावन्तं रुक्खं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो सङ्खारे… विञ्ञाणं… रूपं… वेदनं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमाय सञ्ञाय सञ्ञावा’’ति. सञ्ञावन्तं अत्तानं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं दुतिया सञ्ञावत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं सञ्ञावन्तं अत्तानं समनुपस्सति.
कथं अत्तनि सञ्ञं समनुपस्सति? इधेकच्चो सङ्खारे…पे… विञ्ञाणं… रूपं… वेदनं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. इमस्मिञ्च पन अत्तनि अयं सञ्ञा’’ति. अत्तनि सञ्ञं समनुपस्सति. सेय्यथापि पुप्फं गन्धसम्पन्नं अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘इदं पुप्फं, अयं गन्धो. अञ्ञं पुप्फं, अञ्ञो गन्धो. सो खो पनायं गन्धो इमस्मिं पुप्फे’’ति. पुप्फस्मिं गन्धं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो सङ्खारे… विञ्ञाणं… रूपं… वेदनं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. इमस्मिञ्च पन अत्तनि अयं सञ्ञा’’ति. अत्तनि सञ्ञं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं ततिया सञ्ञावत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं अत्तनि सञ्ञं समनुपस्सति.
कथं सञ्ञाय अत्तानं समनुपस्सति? इधेकच्चो सङ्खारे …पे… विञ्ञाणं… रूपं… वेदनं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमाय सञ्ञाया’’ति. सञ्ञाय अत्तानं समनुपस्सति. सेय्यथापि मणि करण्डके पक्खित्तो अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘अयं मणि, अयं करण्डको. अञ्ञो मणि, अञ्ञो करण्डको. सो खो पनायं मणि इमस्मिं करण्डके’’ति. करण्डकस्मिं मणिं समनुपस्सति. एवमेव इधेकच्चो सङ्खारे… विञ्ञाणं… रूपं… वेदनं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमाय सञ्ञाया’’ति. सञ्ञाय अत्तानं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं चतुत्था सञ्ञावत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि न च दिट्ठियो. एवं सञ्ञाय अत्तानं समनुपस्सति.
१३४. कथं सङ्खारे अत्ततो समनुपस्सति? इधेकच्चो चक्खुसम्फस्सजं चेतनं सोतसम्फस्सजं चेतनं घानसम्फस्सजं चेतनं जिव्हासम्फस्सजं चेतनं कायसम्फस्सजं चेतनं मनोसम्फस्सजं चेतनं अत्ततो समनुपस्सति. ‘‘या मनोसम्फस्सजा चेतना, सो अहं; यो अहं सा मनोसम्फस्सजा चेतना’’ति – मनोसम्फस्सजं चेतनञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. सेय्यथापि तेलप्पदीपस्स झायतो ‘‘या अच्चि सो वण्णो, यो वण्णो सा अच्ची’’ति – अच्चिञ्च वण्णञ्च अद्वयं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो मनोसम्फस्सजं चेतनं अत्ततो समनुपस्सति. ‘‘या मनोसम्फस्सजा चेतना सो अहं, यो अहं सा मनोसम्फस्सजा चेतना’’ति – मनोसम्फस्सजं चेतनञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा सङ्खारवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं सङ्खारे अत्ततो समनुपस्सति.
कथं सङ्खारवन्तं अत्तानं समनुपस्सति? इधेकच्चो विञ्ञाणं… रूपं… वेदनं… सञ्ञं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमेहि सङ्खारेहि सङ्खारवा’’ति. सङ्खारवन्तं अत्तानं समनुपस्सति. सेय्यथापि रुक्खो छायासम्पन्नो अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘अयं रुक्खो, अयं छाया. अञ्ञो रुक्खो, अञ्ञा छाया. सो खो पनायं रुक्खो इमाय छायाय छायावा’’ति. छायावन्तं रुक्खं समनुपस्सति. एवमेव इधेकच्चो विञ्ञाणं… रूपं… वेदनं… सञ्ञं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता. इमेहि सङ्खारेहि सङ्खारवा’’ति. सङ्खारवन्तं अत्तानं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं दुतिया सङ्खारवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं सङ्खारवन्तं अत्तानं समनुपस्सति.
कथं अत्तनि सङ्खारे समनुपस्सति? इधेकच्चो विञ्ञाणं… रूपं… वेदनं… सञ्ञं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. इमस्मिञ्च पन अत्तनि इमे सङ्खारा’’ति. अत्तनि सङ्खारे समनुपस्सति. सेय्यथापि पुप्फं गन्धसम्पन्नं अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘इदं पुप्फं, अयं गन्धो; अञ्ञं पुप्फं, अञ्ञो गन्धो. सो खो पनायं गन्धो इमस्मिं पुप्फे’’ति. पुप्फस्मिं गन्धं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो विञ्ञाणं… रूपं… वेदनं… सञ्ञं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. इमस्मिञ्च पन अत्तनि इमे सङ्खारा’’ति. अत्तनि सङ्खारे समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं ततिया सङ्खारवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं अत्तनि सङ्खारे समनुपस्सति.
कथं सङ्खारेसु अत्तानं समनुपस्सति? इधेकच्चो विञ्ञाणं… रूपं… वेदनं… सञ्ञं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमेसु सङ्खारेसू’’ति. सङ्खारेसु अत्तानं समनुपस्सति. सेय्यथापि मणि करण्डके पक्खित्तो अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘अयं मणि, अयं करण्डको. अञ्ञो मणि, अञ्ञो करण्डको. सो खो पनायं मणि इमस्मिं करण्डके’’ति. करण्डकस्मिं मणिं समनुपस्सति. एवमेव इधेकच्चो विञ्ञाणं… रूपं… वेदनं… सञ्ञं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमेसु सङ्खारेसू’’ति. सङ्खारेसु अत्तानं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं चतुत्था सङ्खारवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं सङ्खारेसु अत्तानं समनुपस्सति.
१३५. कथं विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति? इधेकच्चो चक्खुविञ्ञाणं… सोतविञ्ञाणं… घानविञ्ञाणं… जिव्हाविञ्ञाणं कायविञ्ञाणं… मनोविञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति. ‘‘यं मनोविञ्ञाणं, सो अहं; यो अहं, तं मनोविञ्ञाण’’न्ति – मनोविञ्ञाणञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. सेय्यथापि तेलप्पदीपस्स झायतो ‘‘या अच्चि सो वण्णो, यो वण्णो सा अच्ची’’ति – अच्चिञ्च वण्णञ्च अद्वयं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो मनोविञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति. ‘‘यं मनोविञ्ञाणं, सो अहं; यो अहं तं मनोविञ्ञाण’’न्ति – मनोविञ्ञाणञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा विञ्ञाणवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति.
कथं विञ्ञाणवन्तं अत्तानं समनुपस्सति? इधेकच्चो रूपं… वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमिना विञ्ञाणेन विञ्ञाणवा’’ति. विञ्ञाणवन्तं अत्तानं समनुपस्सति. सेय्यथापि रुक्खो छायासम्पन्नो अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘अयं रुक्खो, अयं छाया. अञ्ञो रुक्खो, अञ्ञा छाया. सो खो पनायं रुक्खो इमाय छायाय छायावा’’ति. छायावन्तं रुक्खं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो रूपं… वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमिना विञ्ञाणेन विञ्ञाणवा’’ति. विञ्ञाणवन्तं अत्तानं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं दुतिया विञ्ञाणवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं विञ्ञाणवन्तं अत्तानं समनुपस्सति.
कथं अत्तनि विञ्ञाणं समनुपस्सति? इधेकच्चो रूपं… वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. इमस्मिञ्च पन अत्तनि इदं विञ्ञाण’’न्ति. अत्तनि विञ्ञाणं समनुपस्सति. सेय्यथापि पुप्फं गन्धसम्पन्नं अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘इदं पुप्फं, अयं गन्धो; अञ्ञं पुप्फं, अञ्ञो गन्धो. सो खो पनायं गन्धो इमस्मिं पुप्फे’’ति. पुप्फस्मिं गन्धं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो रूपं… वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. इमस्मिञ्च पन अत्तनि इदं विञ्ञाण’’न्ति. अत्तनि विञ्ञाणं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं ततिया विञ्ञाणवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं अत्तनि विञ्ञाणं समनुपस्सति.
कथं विञ्ञाणस्मिं अत्तानं समनुपस्सति? इधेकच्चो रूपं… वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमस्मिं विञ्ञाणे’’ति. विञ्ञाणस्मिं अत्तानं समनुपस्सति. सेय्यथापि मणि करण्डके पक्खित्तो अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘अयं मणि, अयं करण्डको. अञ्ञो मणि, अञ्ञो करण्डको. सो खो पनायं मणि इमस्मिं करण्डके’’ति. करण्डकस्मिं मणिं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो रूपं… वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमस्मिं विञ्ञाणे’’ति. विञ्ञाणस्मिं अत्तानं समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं चतुत्था विञ्ञाणवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं विञ्ञाणस्मिं अत्तानं समनुपस्सति. अत्तानुदिट्ठिया इमेहि वीसतिया आकारेहि अभिनिवेसो होति.
अत्तानुदिट्ठिनिद्देसो दुतियो.
३. मिच्छादिट्ठिनिद्देसो
१३६. मिच्छादिट्ठिया कतमेहि दसहाकारेहि अभिनिवेसो होति? ‘‘नत्थि दिन्न’’न्ति – वत्थु [वत्थुं (स्या.) एवमुपरिपि]. एवंवादो मिच्छाभिनिवेसपरामासो [मिच्छादिट्ठाभिनिवेसपरामासो (स्या.)] दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा मिच्छावत्थुका मिच्छादिट्ठि. मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. ‘‘नत्थि यिट्ठ’’न्ति – वत्थु…पे… ‘‘नत्थि हुत’’न्ति – वत्थु… ‘‘नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको’’ति – वत्थु… ‘‘नत्थि अयं लोको’’ति – वत्थु… ‘‘नत्थि परो लोको’’ति – वत्थु… ‘‘नत्थि माता’’ति – वत्थु… ‘‘नत्थि पिता’’ति – वत्थु… ‘‘नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति – वत्थु… ‘‘नत्थि लोके समणब्राह्मणा सम्मग्गता [समग्गता (क.)] सम्मापटिपन्ना, ये इमञ्च लोकं, परञ्च लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेन्ती’’ति – वत्थु. एवंवादो मिच्छाभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं दसमा मिच्छावत्थुका मिच्छादिट्ठि. मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति…पे… मिच्छादिट्ठिकस्स पुरिसपुग्गलस्स द्वेव गतियो…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. मिच्छादिट्ठिया इमेहि दसहाकारेहि अभिनिवेसो होति.
मिच्छादिट्ठिनिद्देसो ततियो.
४. सक्कायदिट्ठिनिद्देसो
१३७. सक्कायदिट्ठिया कतमेहि वीसतिया आकारेहि अभिनिवेसो होति? इध अस्सुतवा पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी अरियधम्मस्स अकोविदो अरियधम्मे अविनीतो, सप्पुरिसानं अदस्सावी सप्पुरिसधम्मस्स अकोविदो सप्पुरिसधम्मे अविनीतो रूपं अत्ततो समनुपस्सति रूपवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा रूपं रूपस्मिं वा अत्तानं. वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति विञ्ञाणवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा विञ्ञाणं विञ्ञाणस्मिं वा अत्तानं.
कथं रूपं अत्ततो समनुपस्सति? इधेकच्चो पथवीकसिणं…पे… ओदातकसिणं अत्ततो समनुपस्सति. ‘‘यं ओदातकसिणं, सो अहं; यो अहं, तं ओदातकसिण’’न्ति – ओदातकसिणञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. सेय्यथापि तेलप्पदीपस्स झायतो…पे… एवमेवं इधेकच्चो ओदातकसिणं अत्ततो समनुपस्सति. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि…पे… अयं पठमा रूपवत्थुका सक्कायदिट्ठि. सक्कायदिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं रूपं अत्ततो समनुपस्सति…पे… सक्कायदिट्ठिया इमेहि वीसतिया आकारेहि अभिनिवेसो होति.
सक्कायदिट्ठिनिद्देसो चतुत्थो.
५. सस्सतदिट्ठिनिद्देसो
१३८. सक्कायवत्थुकाय सस्सतदिट्ठिया कतमेहि पन्नरसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति? इध अस्सुतवा पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी अरियधम्मस्स अकोविदो अरियधम्मे अविनीतो सप्पुरिसानं अदस्सावी सप्पुरिसधम्मस्स अकोविदो सप्पुरिसधम्मे अविनीतो रूपवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा रूपं रूपस्मिं वा अत्तानं. वेदनावन्तं वा अत्तानं…पे… सञ्ञावन्तं वा अत्तानं… सङ्खारवन्तं वा अत्तानं… विञ्ञाणवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा विञ्ञाणं विञ्ञाणस्मिं वा अत्तानं.
कथं रूपवन्तं अत्तानं समनुपस्सति? इधेकच्चो वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति. तस्स एवं होति – ‘‘अयं खो मे अत्ता. सो खो पन मे अयं अत्ता इमिना रूपेन रूपवा’’ति. रूपवन्तं अत्तानं समनुपस्सति. सेय्यथापि रुक्खो छायासम्पन्नो अस्स. तमेनं पुरिसो एवं वदेय्य – ‘‘अयं रुक्खो, अयं छाया; अञ्ञो रुक्खो, अञ्ञा छाया. सो खो पनायं रुक्खो इमाय छायाय छायावा’’ति. छायावन्तं रुक्खं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो वेदनं…पे… अयं पठमा सक्कायवत्थुका सस्सतदिट्ठि. सस्सतदिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं रूपवन्तं अत्तानं समनुपस्सति…पे… सक्कायवत्थुकाय सस्सतदिट्ठिया इमेहि पन्नरसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति.
सस्सतदिट्ठिनिद्देसो पञ्चमो.
६. उच्छेददिट्ठिनिद्देसो
१३९. सक्कायवत्थुकाय उच्छेददिट्ठिया कतमेहि पञ्चहि आकारेहि अभिनिवेसो होति? इध अस्सुतवा पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी अरियधम्मस्स अकोविदो अरियधम्मे अविनीतो सप्पुरिसानं अदस्सावी सप्पुरिसधम्मस्स अकोविदो सप्पुरिसधम्मे अविनीतो रूपं अत्ततो समनुपस्सति, वेदनं अत्ततो समनुपस्सति, सञ्ञं अत्ततो समनुपस्सति, सङ्खारे अत्ततो समनुपस्सति, विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति.
कथं रूपं अत्ततो समनुपस्सति? इधेकच्चो पथवीकसिणं…पे… ओदातकसिणं अत्ततो समनुपस्सति. ‘‘यं ओदातकसिणं, सो अहं; यो अहं, तं ओदातकसिण’’न्ति – ओदातकसिणञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. सेय्यथापि तेलप्पदीपस्स झायतो…पे… अयं पठमा सक्कायवत्थुका उच्छेददिट्ठि. उच्छेददिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं रूपं अत्ततो समनुपस्सति…पे… सक्कायवत्थुकाय उच्छेददिट्ठिया इमेहि पञ्चहि आकारेहि अभिनिवेसो होति.
उच्छेददिट्ठिनिद्देसो छट्ठो.
७. अन्तग्गाहिकादिट्ठिनिद्देसो
१४०. अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतमेहि पञ्ञासाय आकारेहि अभिनिवेसो होति? ‘‘सस्सतो लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? ‘‘असस्सतो लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति? ‘‘अन्तवा लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया… ‘‘अनन्तवा लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया… ‘‘तं जीवं तं सरीर’’न्ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया… ‘‘अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीर’’न्ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया… ‘‘होति तथागतो परं मरणा’’ति…पे… न होति तथागतो परं मरणा’’ति… ‘‘होति च न च होति तथागतो परं मरणा’’ति… ‘‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होति?
‘‘सस्सतो लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति…पे… ‘‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति.
[क] ‘‘सस्सतो लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति? रूपं लोको चेव सस्सतं चाति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा ‘‘सस्सतो लोको’’ति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. अन्तग्गाहिका दिट्ठि मिच्छादिट्ठि …पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
वेदना लोको चेव सस्सता चाति…पे… सञ्ञा लोको चेव सस्सता चाति…पे… सङ्खारा लोको चेव सस्सता चाति…पे… विञ्ञाणं लोको चेव सस्सतञ्चाति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पञ्चमी सस्सतो लोकोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. अन्तग्गाहिका दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. ‘‘सस्सतो लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया इमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति.
[ख] ‘‘असस्सतो लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति? रूपं लोको चेव असस्सतञ्चाति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि…पे… अयं पठमा ‘‘असस्सतो लोको’’ति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. अन्तग्गाहिका दिट्ठि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
वेदना लोको चेव असस्सता चाति…पे… सञ्ञा लोको चेव असस्सता चाति…पे… सङ्खारा लोको चेव असस्सता चाति…पे… विञ्ञाणं लोको चेव असस्सतञ्चाति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. अन्तग्गाहिका दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. ‘‘असस्सतो लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया इमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति.
[ग] ‘‘अन्तवा लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति? इधेकच्चो परित्तं ओकासं नीलकतो फरति. तस्स एवं होति – ‘‘अन्तवा अयं लोको परिवटुमो’’ति. अन्तसञ्ञी होति. यं फरति, तं वत्थु चेव लोको च. येन फरति, सो अत्ता चेव लोको चाति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा ‘‘अन्तवा लोको’’ति अन्तग्गाहिका दिट्ठि. अन्तग्गाहिका दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
इधेकच्चो परित्तं ओकासं पीतकतो फरति… लोहितकतो फरति… ओदातकतो फरति… ओभासकतो फरति. तस्स एवं होति – ‘‘अन्तवा अयं लोको परिवटुमो’’ति. अन्तसञ्ञी होति. यं फरति तं वत्थु चेव लोको च. येन फरति सो अत्ता चेव लोको चाति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि…पे… अन्तवा लोकोति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया इमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति.
[घ] ‘‘अनन्तवा लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति? इधेकच्चो विपुलं ओकासं नीलकतो फरति. तस्स एवं होति – ‘‘अनन्तवा अयं लोको अपरियन्तो’’ति. अनन्तसञ्ञी होति. यं फरति तं वत्थु चेव लोको च; येन फरति सो अत्ता चेव लोको चाति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा ‘‘अनन्तवा लोको’’ति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. अन्तग्गाहिका दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
इधेकच्चो विपुलं ओकासं पीतकतो फरति… लोहितकतो फरति… ओदातकतो फरति… ओभासकतो फरति. तस्स एवं होति – ‘‘अनन्तवा अयं लोको अपरियन्तो’’ति. अनन्तसञ्ञी होति. यं फरति तं वत्थु चेव लोको च; येन फरति सो अत्ता चेव लोको चाति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि…पे… अनन्तवा लोकोति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया इमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति.
[ङ] ‘‘तं जीवं तं सरीर’’न्ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति? रूपं जीवञ्चेव सरीरञ्च; यं जीवं तं सरीरं, यं सरीरं तं जीवन्ति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा ‘‘तं जीवं तं सरीर’’न्ति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. अन्तग्गाहिका दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
वेदना जीवा चेव सरीरं च… सञ्ञा जीवा चेव सरीरं च… सङ्खारा जीवा चेव सरीरं च… विञ्ञाणं जीवञ्चेव सरीरञ्च; यं जीवं तं सरीरं, यं सरीरं तं जीवन्ति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि…पे… ‘‘तं जीवं तं सरीर’’न्ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया इमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति.
[च] ‘‘अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीर’’न्ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति? रूपं सरीरं, न जीवं; जीवं न सरीरं. अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरन्ति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा ‘‘अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीर’’न्ति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. अन्तग्गाहिका दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
वेदना सरीरं, न जीवं… सञ्ञा सरीरं, न जीवं… सङ्खारा सरीरं, न जीवं… विञ्ञाणं सरीरं, न जीवं; जीवं न सरीरं. अञ्ञं जीवं, अञ्ञं सरीरन्ति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि…पे… अञ्ञं जीवं, अञ्ञं सरीरन्ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया इमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति.
[छ] ‘‘होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति? रूपं इधेव मरणधम्मं. तथागतो कायस्स भेदा होतिपि तिट्ठतिपि उप्पज्जतिपि निब्बत्ततिपीति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा ‘‘होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. अन्तग्गाहिका दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
वेदना इधेव मरणधम्मा…पे… सञ्ञा इधेव मरणधम्मा… सङ्खारा इधेव मरणधम्मा… विञ्ञाणं इधेव मरणधम्मं. तथागतो कायस्स भेदा होतिपि तिट्ठतिपि उप्पज्जतिपि निब्बत्ततिपीति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि…पे… ‘‘होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया इमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति.
[ज] ‘‘न होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति? रूपं इधेव मरणधम्मं. तथागतोपि कायस्स भेदा उच्छिज्जति विनस्सति; न होति तथागतो परं मरणाति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा ‘‘न होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. अन्तग्गाहिका दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
वेदना इधेव मरणधम्मा…पे… सञ्ञा इधेव मरणधम्मा… सङ्खारा इधेव मरणधम्मा… विञ्ञाणं इधेव मरणधम्मं. तथागतोपि कायस्स भेदा उच्छिज्जति विनस्सति. ‘‘न होति तथागतो परं मरणा’’ति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि…पे… ‘‘न होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया इमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति.
[झ] ‘‘होति च न च होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति? रूपं इधेव मरणधम्मं. तथागतो कायस्स भेदा होति च न च होतीति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा ‘‘होति च न च होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. अन्तग्गाहिका दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि न च दिट्ठियो.
वेदना इधेव मरणधम्मा…पे… सञ्ञा इधेव मरणधम्मा… सङ्खारा इधेव मरणधम्मा… विञ्ञाणं इधेव मरणधम्मं. तथागतो कायस्स भेदा होति च न च होतीति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि…पे… ‘‘होति च न च होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया इमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति.
[ञ] ‘‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया कतमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति? रूपं इधेव मरणधम्मं. तथागतो कायस्स भेदा परं मरणा नेव होति न न होतीति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि, अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा ‘‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. अन्तग्गाहिका दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
वेदना इधेव मरणधम्मा…पे… सञ्ञा इधेव मरणधम्मा… सङ्खारा इधेव मरणधम्मा… विञ्ञाणं इधेव मरणधम्मं. तथागतो कायस्स भेदा परं मरणा नेव होति न न होतीति – अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि. ताय दिट्ठिया सो अन्तो गहितोति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पञ्चमी ‘‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिका दिट्ठि. अन्तग्गाहिका दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. ‘‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया इमेहि पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो होति. अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया इमेहि पञ्ञासाय आकारेहि अभिनिवेसो होति.
अन्तग्गाहिकादिट्ठिनिद्देसो सत्तमो.
८. पुब्बन्तानुदिट्ठिनिद्देसो
१४१. पुब्बन्तानुदिट्ठिया कतमेहि अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति? चत्तारो सस्सतवादा, चत्तारो एकच्चसस्सतिका, चत्तारो अन्तानन्तिका, चत्तारो अमराविक्खेपिका, द्वे अधिच्चसमुप्पन्निका – पुब्बन्तानुदिट्ठिया इमेहि अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति.
पुब्बन्तानुदिट्ठिनिद्देसो अट्ठमो.
९. अपरन्तानुदिट्ठिनिद्देसो
१४२. अपरन्तानुदिट्ठिया कतमेहि चतुचत्तालीसाय आकारेहि अभिनिवेसो होति? सोळस सञ्ञीवादा, अट्ठ असञ्ञीवादा, अट्ठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा, सत्त उच्छेदवादा, पञ्च दिट्ठधम्मनिब्बानवादा – अपरन्तानुदिट्ठिया इमेहि चतुचत्तालीसाय आकारेहि अभिनिवेसो होति.
अपरन्तानुदिट्ठिनिद्देसो नवमो.
१०-१२. सञ्ञोजनिकादिदिट्ठिनिद्देसो
१४३. सञ्ञोजनिकाय दिट्ठिया कतमेहि अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति? या दिट्ठि दिट्ठिगतं दिट्ठिगहनं…पे… दिट्ठाभिनिवेसो दिट्ठिपरामासो – सञ्ञोजनिकाय दिट्ठिया इमेहि अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति.
१४४. ‘‘अह’’न्ति – मानविनिबन्धाय दिट्ठिया कतमेहि अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति? चक्खु अहन्ति – अभिनिवेसपरामासो. अहन्ति – मानविनिबन्धा दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा ‘‘अह’’न्ति – मानविनिबन्धा दिट्ठि. मानविनिबन्धा दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
सोतं अहन्ति…पे… घानं अहन्ति…पे… जिव्हा अहन्ति…पे… कायो अहन्ति…पे… मनो अहन्ति…पे… रूपा अहन्ति…पे… धम्मा अहन्ति… चक्खुविञ्ञाणं अहन्ति…पे… मनोविञ्ञाणं अहन्ति – अभिनिवेसपरामासो. अहन्ति – मानविनिबन्धा दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं अट्ठारसमी ‘‘अह’’न्ति – मानविनिबन्धा दिट्ठि. मानविनिबन्धा दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. ‘‘अह’’न्ति – मानविनिबन्धाय दिट्ठिया इमेहि अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति.
१४५. ‘‘मम’’न्ति – मानविनिबन्धाय दिट्ठिया कतमेहि अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति? चक्खु ममन्ति – अभिनिवेसपरामासो. ममन्ति – मानविनिबन्धा दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा ‘‘मम’’न्ति – मानविनिबन्धा दिट्ठि. मानविनिबन्धा दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
सोतं ममन्ति…पे… घानं ममन्ति…पे… जिव्हा ममन्ति…पे… कायो ममन्ति…पे… मनो ममन्ति…पे… रूपा ममन्ति…पे… धम्मा ममन्ति…पे… चक्खुविञ्ञाणं ममन्ति…पे… मनोविञ्ञाणं ममन्ति अभिनिवेसपरामासो. ममन्ति मानविनिबन्धा दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं अट्ठारसमी ‘‘मम’’न्ति – मानविनिबन्धा दिट्ठि. मानविनिबन्धा दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. ‘‘मम’’न्ति – मानविनिबन्धाय दिट्ठिया इमेहि अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो होति.
सञ्ञोजनिकादिदिट्ठिनिद्देसो द्वादसमो.
१३. अत्तवादपटिसंयुत्तदिट्ठिनिद्देसो
१४६. अत्तवादपटिसंयुत्ताय दिट्ठिया कतमेहि वीसतिया आकारेहि अभिनिवेसो होति? इध अस्सुतवा पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी अरियधम्मस्स अकोविदो अरियधम्मे अविनीतो सप्पुरिसानं अदस्सावी सप्पुरिसधम्मस्स अकोविदो सप्पुरिसधम्मे अविनीतो रूपं अत्ततो समनुपस्सति रूपवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा रूपं रूपस्मिं वा अत्तानं…पे… वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति विञ्ञाणवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा विञ्ञाणं विञ्ञाणस्मिं वा अत्तानं…पे….
कथं रूपं अत्ततो समनुपस्सति? इधेकच्चो पथवीकसिणं…पे… ओदातकसिणं अत्ततो समनुपस्सति. ‘‘यं ओदातकसिणं, सो अहं; यो अहं, तं ओदातकसिण’’न्ति – ओदातकसिणञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. सेय्यथापि तेलप्पदीपस्स झायतो ‘‘या अच्चि, सो वण्णो; यो वण्णो, सा अच्ची’’ति – अच्चिञ्च वण्णञ्च अद्वयं समनुपस्सति. एवमेवं इधेकच्चो ओदातकसिणं अत्ततो समनुपस्सति…पे… अयं पठमा रूपवत्थुका अत्तवादपटिसंयुत्ता दिट्ठि. अत्तवादपटिसंयुत्ता दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. एवं रूपं अत्ततो समनुपस्सति…पे… अत्तवादपटिसंयुत्ताय दिट्ठिया इमेहि वीसतिया आकारेहि अभिनिवेसो होति.
अत्तवादपटिसंयुत्तदिट्ठिनिद्देसो तेरसमो.
१४. लोकवादपटिसंयुत्तदिट्ठिनिद्देसो
१४७. लोकवादपटिसंयुत्ताय दिट्ठिया कतमेहि अट्ठहि आकारेहि अभिनिवेसो होति? सस्सतो अत्ता च लोको चाति – अभिनिवेसपरामासो लोकवादपटिसंयुत्ता दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा, दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं पठमा लोकवादपटिसंयुत्ता दिट्ठि. लोकवादपटिसंयुत्ता दिट्ठि मिच्छादिट्ठि…पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो.
असस्सतो अत्ता च लोको चाति…पे… सस्सतो च असस्सतो च अत्ता च लोको चाति…पे… नेव सस्सतो नासस्सतो अत्ता च लोको चाति… अन्तवा अत्ता च लोको चाति… अनन्तवा अत्ता च लोको चाति… अन्तवा च अनन्तवा च अत्ता च लोको चाति… नेव अन्तवा न अनन्तवा अत्ता च लोको चाति अभिनिवेसपरामासो लोकवादपटिसंयुत्ता दिट्ठि. दिट्ठि न वत्थु, वत्थु न दिट्ठि. अञ्ञा दिट्ठि, अञ्ञं वत्थु. या च दिट्ठि यञ्च वत्थु – अयं अट्ठमी लोकवादपटिसंयुत्ता दिट्ठि. लोकवादपटिसंयुत्ता दिट्ठि मिच्छादिट्ठि …पे… इमानि सञ्ञोजनानि, न च दिट्ठियो. लोकवादपटिसंयुत्ताय दिट्ठिया इमेहि अट्ठहि आकारेहि अभिनिवेसो होति.
लोकवादपटिसंयुत्तदिट्ठिनिद्देसो चुद्दसमो.
१५-१६. भव-विभवदिट्ठिनिद्देसो
१४८. ओलीयनाभिनिवेसो भवदिट्ठि. अतिधावनाभिनिवेसो विभवदिट्ठि. अस्साददिट्ठिया पञ्चतिंसाय आकारेहि अभिनिवेसो कति भवदिट्ठियो, कति विभवदिट्ठियो? अत्तानुदिट्ठिया वीसतिया आकारेहि अभिनिवेसो कति भवदिट्ठियो कति विभवदिट्ठियो…पे… लोकवादपटिसंयुत्ताय दिट्ठिया अट्ठहि आकारेहि अभिनिवेसो कति भवदिट्ठियो कति विभवदिट्ठियो?
अस्साददिट्ठिया पञ्चतिंसाय आकारेहि अभिनिवेसो सिया भवदिट्ठियो, सिया विभवदिट्ठियो. अत्तानुदिट्ठिया वीसतिया आकारेहि अभिनिवेसो पन्नरस भवदिट्ठियो, पञ्च विभवदिट्ठियो. मिच्छादिट्ठिया दसहि आकारेहि अभिनिवेसो सब्बाव ता विभवदिट्ठियो. सक्कायदिट्ठिया वीसतिया आकारेहि अभिनिवेसो पन्नरस भवदिट्ठियो, पञ्च विभवदिट्ठियो. सक्कायवत्थुकाय सस्सतदिट्ठिया पन्नरसहि आकारेहि अभिनिवेसो सब्बाव ता भवदिट्ठियो. सक्कायवत्थुकाय उच्छेददिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो सब्बाव ता विभवदिट्ठियो.
‘‘सस्सतो लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो सब्बाव ता भवदिट्ठियो. ‘‘असस्सतो लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो सब्बाव ता विभवदिट्ठियो. ‘‘अन्तवा लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो सिया भवदिट्ठियो, सिया विभवदिट्ठियो. ‘‘अनन्तवा लोको’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो सिया भवदिट्ठियो, सिया विभवदिट्ठियो. ‘‘तं जीवं तं सरीर’’न्ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो सब्बाव ता विभवदिट्ठियो. ‘‘अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीर’’न्ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो सब्बाव ता भवदिट्ठियो. ‘‘होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो सब्बाव ता भवदिट्ठियो. ‘‘न होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो सब्बाव ता विभवदिट्ठियो. ‘‘होति च न च होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो सिया भवदिट्ठियो, सिया विभवदिट्ठियो ‘‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा’’ति – अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया पञ्चहाकारेहि अभिनिवेसो सिया भवदिट्ठियो, सिया विभवदिट्ठियो.
पुब्बन्तानुदिट्ठिया अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो सिया भवदिट्ठियो, सिया विभवदिट्ठियो. अपरन्तानुदिट्ठिया चतुचत्तारीसाय आकारेहि अभिनिवेसो सिया भवदिट्ठियो, सिया विभवदिट्ठियो. सञ्ञोजनिकाय दिट्ठिया अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो सिया भवदिट्ठियो, सिया विभवदिट्ठियो. अहन्ति – मानविनिबन्धाय दिट्ठिया अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो सब्बाव ता विभवदिट्ठियो. ममन्ति – मानविनिबन्धाय दिट्ठिया अट्ठारसहि आकारेहि अभिनिवेसो सब्बाव ता भवदिट्ठियो. अत्तवादपटिसंयुत्ताय दिट्ठिया वीसतिया आकारेहि अभिनिवेसो पन्नरस भवदिट्ठियो, पञ्च विभवदिट्ठियो. लोकवादपटिसंयुत्ताय दिट्ठिया अट्ठहि आकारेहि अभिनिवेसो सिया भवदिट्ठियो, सिया विभवदिट्ठियो.
सब्बाव ता दिट्ठियो अस्साददिट्ठियो. सब्बाव ता दिट्ठियो अत्तानुदिट्ठियो. सब्बाव ता दिट्ठियो मिच्छादिट्ठियो. सब्बाव ता दिट्ठियो सक्कायदिट्ठियो. सब्बाव ता दिट्ठियो अन्तग्गाहिका दिट्ठियो. सब्बाव ता दिट्ठियो सञ्ञोजनिका दिट्ठियो. सब्बाव ता दिट्ठियो अत्तवादपटिसंयुत्ता दिट्ठियो.
भवञ्च दिट्ठिं विभवञ्च दिट्ठिं, एतं द्वयं तक्किका निस्सितासे;
तेसं निरोधम्हि न हत्थि ञाणं, यत्थायं लोको विपरीतसञ्ञीति.
१४९. ‘‘द्वीहि, भिक्खवे, दिट्ठिगतेहि परियुट्ठिता देवमनुस्सा ओलीयन्ति [ओलियन्ति (स्या. क.) इतिवु. ४९ पस्सितब्बा] एके, अतिधावन्ति एके; चक्खुमन्तो च पस्सन्ति. कथञ्च, भिक्खवे, ओलीयन्ति एके? भवारामा, भिक्खवे, देवमनुस्सा भवरता भवसम्मुदिता. तेसं भवनिरोधाय धम्मे देसियमाने चित्तं न पक्खन्दति न पसीदति न सन्तिट्ठति नाधिमुच्चति. एवं खो, भिक्खवे, ओलीयन्ति एके.
‘‘कथञ्च, भिक्खवे, अतिधावन्ति एके? भवेनेव खो पनेके अट्टीयमाना [अट्टियमाना (स्या. क.) इतिवु. ४९ पस्सितब्बा] हरायमाना जिगुच्छमाना विभवं अभिनन्दन्ति – ‘‘यतो किर, भो, अयं अत्ता कायस्स भेदा परं मरणा उच्छिज्जति विनस्सति न होति परं मरणा, एतं सन्तं एतं पणीतं एतं याथावन्ति. एवं खो, भिक्खवे, अतिधावन्ति एके.
‘‘कथञ्च, भिक्खवे, चक्खुमन्तो च पस्सन्ति? इध, भिक्खवे, भिक्खु भूतं भूततो पस्सति. भूतं भूततो दिस्वा भूतस्स निब्बिदाय विरागाय निरोधाय पटिपन्नो होति. एवं खो, भिक्खवे, चक्खुमन्तो च पस्सन्ति.
‘‘यो [अयं गाथा इतिवु. ४९ दिस्सति] भूतं भूततो दिस्वा, भूतस्स च अतिक्कमं;
यथाभूतेधिमुच्चति, भवतण्हा परिक्खया.
‘‘स वे भूतपरिञ्ञातो, वीततण्हो भवाभवे;
भूतस्स विभवा भिक्खु, नागच्छति पुनब्भव’’न्ति.
१५०. तयो पुग्गला विपन्नदिट्ठी, तयो पुग्गला सम्पन्नदिट्ठी. कतमे तयो पुग्गला विपन्नदिट्ठी? तित्थियो च, तित्थियसावको च, यो च मिच्छादिट्ठिको – इमे तयो पुग्गला विपन्नदिट्ठी.
कतमे तयो पुग्गला सम्पन्नदिट्ठी? तथागतो च, तथागतसावको च, यो च सम्मादिट्ठिको – इमे तयो पुग्गला सम्पन्नदिट्ठी.
‘‘कोधनो उपनाही च, पापमक्खी च यो नरो;
विपन्नदिट्ठि मायावी, तं जञ्ञा वसलो इति’’ [इमे (स्या.) सु. नि. ११६ पस्सितब्बा].
अक्कोधनो अनुपनाही, विसुद्धो [अमक्खी (स्या.) अट्ठकथा ओलोकेतब्बा] सुद्धतं गतो;
सम्पन्नदिट्ठि मेधावी, तं जञ्ञा अरियो इतीति.
तिस्सो विपन्नदिट्ठियो, तिस्सो सम्पन्नदिट्ठियो. कतमा तिस्सो विपन्नदिट्ठियो? एतं ममाति – विपन्नदिट्ठि. एसोहमस्मीति – विपन्नदिट्ठि. एसो मे अत्ताति – विपन्नदिट्ठि. इमा तिस्सो विपन्नदिट्ठियो.
कतमा तिस्सो सम्पन्नदिट्ठियो? नेतं ममाति – सम्पन्नदिट्ठि. नेसोहमस्मीति – सम्पन्नदिट्ठि. न मेसो अत्ताति – सम्पन्नदिट्ठि. इमा तिस्सो सम्पन्नदिट्ठियो.
एतं ममाति – का दिट्ठि, कति दिट्ठियो, कतमन्तानुग्गहिता ता दिट्ठियो? एसोहमस्मीति – का दिट्ठि, कति दिट्ठियो, कतमन्तानुग्गहिता ता दिट्ठियो? एसो मे अत्ताति – का दिट्ठि, कति दिट्ठियो, कतमन्तानुग्गहिता ता दिट्ठियो?
एतं ममाति – पुब्बन्तानुदिट्ठि. अट्ठारस दिट्ठियो. पुब्बन्तानुग्गहिता ता दिट्ठियो. एसोहमस्मीति – अपरन्तानुदिट्ठि. चतुचत्तारीसं दिट्ठियो. अपरन्तानुग्गहिता ता दिट्ठियो. एसो मे अत्ताति – वीसतिवत्थुका अत्तानुदिट्ठि. वीसतिवत्थुका सक्कायदिट्ठि. सक्कायदिट्ठिप्पमुखानि [सक्कायदिट्ठिप्पमुखेन (स्या.)] द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि. पुब्बन्तापरन्तानुग्गहिता ता दिट्ठियो.
१५१. ‘‘ये केचि, भिक्खवे, मयि निट्ठं गता, सब्बे ते दिट्ठिसम्पन्ना. तेसं दिट्ठिसम्पन्नानं पञ्चन्नं इध निट्ठा, पञ्चन्नं इध विहाय निट्ठा. कतमेसं पञ्चन्नं इध निट्ठा? सत्तक्खत्तुपरमस्स, कोलंकोलस्स, एकबीजिस्स, सकदागामिस्स, यो च दिट्ठेव धम्मे अरहा – इमेसं पञ्चन्नं इध निट्ठा.
‘‘कतमेसं पञ्चन्नं इध विहाय निट्ठा? अन्तरापरिनिब्बायिस्स, उपहच्चपरिनिब्बायिस्स, असङ्खारपरिनिब्बायिस्स, ससङ्खारपरिनिब्बायिस्स, उद्धंसोतस्स, अकनिट्ठगामिनो – इमेसं पञ्चन्नं इध विहाय निट्ठा.
‘‘ये केचि, भिक्खवे, मयि निट्ठं गता, सब्बे ते दिट्ठिसम्पन्ना. तेसं दिट्ठिसम्पन्नानं इमेसं पञ्चन्नं इध निट्ठा, इमेसं पञ्चन्नं इध विहाय निट्ठा.
‘‘ये केचि, भिक्खवे, मयि अवेच्चप्पसन्ना, सब्बे ते सोतापन्ना. तेसं सोतापन्नानं पञ्चन्नं इध निट्ठा, पञ्चन्नं इध विहाय निट्ठा. कतमेसं पञ्चन्नं इध निट्ठा? सत्तक्खत्तुपरमस्स, कोलंकोलस्स, एकबीजिस्स, सकदागामिस्स, यो च दिट्ठेव धम्मे अरहा – इमेसं पञ्चन्नं इध निट्ठा.
‘‘कतमेसं पञ्चन्नं इध विहाय निट्ठा? अन्तरापरिनिब्बायिस्स, उपहच्चपरिनिब्बायिस्स, असङ्खारपरिनिब्बायिस्स, ससङ्खारपरिनिब्बायिस्स, उद्धंसोतस्स, अकनिट्ठगामिनो – इमेसं पञ्चन्नं इध विहाय निट्ठा.
‘‘ये केचि, भिक्खवे, मयि अवेच्चप्पसन्ना, सब्बे ते सोतापन्ना. तेसं सोतापन्नानं इमेसं पञ्चन्नं इध निट्ठा. इमेसं पञ्चन्नं इध विहाय निट्ठाति’’.
भवविभवदिट्ठिनिद्देसो सोळसमो.
दिट्ठिकथा निट्ठिता.