४४-४९. छविवट्टञाणनिद्देसो

९५. कथं अधिपतत्ता पञ्ञा सञ्ञाविवट्टे ञाणं? नेक्खम्माधिपतत्ता पञ्ञा कामच्छन्दतो सञ्ञाय विवट्टतीति – अधिपतत्ता पञ्ञा सञ्ञाविवट्टे ञाणं. अब्यापादाधिपतत्ता पञ्ञा ब्यापादतो सञ्ञाय विवट्टतीति – अधिपतत्ता पञ्ञा सञ्ञाविवट्टे ञाणं. आलोकसञ्ञाधिपतत्ता पञ्ञा थिनमिद्धतो सञ्ञाय विवट्टतीति – अधिपतत्ता पञ्ञा सञ्ञाविवट्टे ञाणं. अविक्खेपाधिपतत्ता पञ्ञा उद्धच्चतो सञ्ञाय विवट्टतीति – अधिपतत्ता पञ्ञा सञ्ञाविवट्टे ञाणं. धम्मववत्थानाधिपतत्ता पञ्ञा विचिकिच्छाय सञ्ञाय विवट्टतीति – अधिपतत्ता पञ्ञा सञ्ञाविवट्टे ञाणं. ञाणाधिपतत्ता पञ्ञा अविज्जाय सञ्ञाय विवट्टतीति – अधिपतत्ता पञ्ञा सञ्ञाविवट्टे ञाणं. पामोज्जाधिपतत्ता पञ्ञा अरतिया सञ्ञाय विवट्टतीति – अधिपतत्ता पञ्ञा सञ्ञाविवट्टे ञाणं. पठमज्झानाधिपतत्ता पञ्ञा नीवरणेहि सञ्ञाय विवट्टतीति – अधिपतत्ता पञ्ञा सञ्ञाविवट्टे ञाणं…पे… अरहत्तमग्गाधिपतत्ता पञ्ञा सब्बकिलेसेहि सञ्ञाय विवट्टतीति – अधिपतत्ता पञ्ञा सञ्ञाविवट्टे ञाणं. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘अधिपतत्ता पञ्ञा सञ्ञाविवट्टे ञाणं’’.

९६. कथं नानत्ते पञ्ञा चेतोविवट्टे ञाणं? कामच्छन्दो नानत्तं, नेक्खम्मं एकत्तं. नेक्खम्मेकत्तं चेतयतो कामच्छन्दतो चित्तं विवट्टतीति – नानत्ते पञ्ञा चेतोविवट्टे ञाणं. ब्यापादो नानत्तं, अब्यापादो एकत्तं. अब्यापादेकत्तं चेतयतो ब्यापादतो चित्तं विवट्टतीति – नानत्ते पञ्ञा चेतोविवट्टे ञाणं. थिनमिद्धं नानत्तं, आलोकसञ्ञा एकत्तं. आलोकसञ्ञेकत्तं चेतयतो थिनमिद्धतो चित्तं विवट्टतीति – नानत्ते पञ्ञा चेतोविवट्टे ञाणं…पे… सब्बकिलेसा नानत्तं, अरहत्तमग्गो एकत्तं. अरहत्तमग्गेकत्तं चेतयतो सब्बकिलेसेहि चित्तं विवट्टतीति – नानत्ते पञ्ञा चेतोविवट्टे ञाणं. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘नानत्ते पञ्ञा चेतोविवट्टे ञाणं’’.

९७. कथं अधिट्ठाने पञ्ञा चित्तविवट्टे ञाणं? कामच्छन्दं पजहन्तो नेक्खम्मवसेन चित्तं अधिट्ठातीति – अधिट्ठाने पञ्ञा चित्तविवट्टे ञाणं. ब्यापादं पजहन्तो अब्यापादवसेन चित्तं अधिट्ठातीति – अधिट्ठाने पञ्ञा चित्तविवट्टे ञाणं. थिनमिद्धं पजहन्तो आलोकसञ्ञावसेन चित्तं अधिट्ठातीति – अधिट्ठाने पञ्ञा चित्तविवट्टे ञाणं…पे… सब्बकिलेसे पजहन्तो अरहत्तमग्गवसेन चित्तं अधिट्ठातीति – अधिट्ठाने पञ्ञा चित्तविवट्टे ञाणं. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘अधिट्ठाने पञ्ञा चित्तविवट्टे ञाणं’’.

९८. कथं सुञ्ञते पञ्ञा ञाणविवट्टे ञाणं? ‘‘चक्खु सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा निच्चेन वा धुवेन वा सस्सतेन वा अविपरिणामधम्मेन वा’’ति यथाभूतं जानतो [पजानतो (स्या.)] पस्सतो चक्खाभिनिवेसतो [कामाभिनिवेसतो (स्या.) अट्ठकथा ओलोकेतब्बा] ञाणं विवट्टतीति – सुञ्ञते पञ्ञा ञाणविवट्टे ञाणं. ‘‘सोतं सुञ्ञं…पे… घानं सुञ्ञं… जिव्हा सुञ्ञा… कायो सुञ्ञो… मनो सुञ्ञो अत्तेन वा अत्तनियेन वा निच्चेन वा धुवेन वा सस्सतेन वा अविपरिणामधम्मेन वा’’ति यथाभूतं जानतो पस्सतो मनाभिनिवेसतो ञाणं विवट्टतीति – सुञ्ञते पञ्ञा ञाणविवट्टे ञाणं. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘सुञ्ञते पञ्ञा ञाणविवट्टे ञाणं’’.

९९. कथं वोसग्गे पञ्ञा विमोक्खविवट्टे ञाणं? नेक्खम्मेन कामच्छन्दं वोसज्जतीति – वोसग्गे पञ्ञा विमोक्खविवट्टे ञाणं. अब्यापादेन ब्यापादं वोसज्जतीति – वोसग्गे पञ्ञा विमोक्खविवट्टे ञाणं. आलोकसञ्ञाय थिनमिद्धं वोसज्जतीति – वोसग्गे पञ्ञा विमोक्खविवट्टे ञाणं. अविक्खेपेन उद्धच्चं वोसज्जतीति – वोसग्गे पञ्ञा विमोक्खविवट्टे ञाणं. धम्मववत्थानेन विचिकिच्छं वोसज्जतीति – वोसग्गे पञ्ञा विमोक्खविवट्टे ञाणं…पे… अरहत्तमग्गेन सब्बकिलेसे वोसज्जतीति – वोसग्गे पञ्ञा विमोक्खविवट्टे ञाणं. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘वोसग्गे पञ्ञा विमोक्खविवट्टे ञाणं’’.

१००. कथं तथट्ठे पञ्ञा सच्चविवट्टे ञाणं? दुक्खस्स पीळनट्ठं सङ्खतट्ठं सन्तापट्ठं विपरिणामट्ठं परिजानन्तो विवट्टतीति – तथट्ठे पञ्ञा सच्चविवट्टे ञाणं. समुदयस्स आयूहनट्ठं निदानट्ठं सञ्ञोगट्ठं पलिबोधट्ठं पजहन्तो विवट्टतीति – तथट्ठे पञ्ञा सच्चविवट्टे ञाणं. निरोधस्स निस्सरणट्ठं विवेकट्ठं असङ्खतट्ठं अमतट्ठं सच्छिकरोन्तो विवट्टतीति – तथट्ठे पञ्ञा सच्चविवट्टे ञाणं. मग्गस्स निय्यानट्ठं हेतुट्ठं दस्सनट्ठं आधिपतेय्यट्ठं भावेन्तो विवट्टतीति – तथट्ठे पञ्ञा सच्चविवट्टे ञाणं.

सञ्ञाविवट्टो, चेतोविवट्टो, चित्तविवट्टो, ञाणविवट्टो, विमोक्खविवट्टो, सच्चविवट्टो. सञ्जानन्तो विवट्टतीति – सञ्ञाविवट्टो. चेतयन्तो विवट्टतीति – चेतोविवट्टो. विजानन्तो विवट्टतीति – चित्तविवट्टो. ञाणं करोन्तो विवट्टतीति – ञाणविवट्टो. वोसज्जन्तो विवट्टतीति – विमोक्खविवट्टो. तथट्ठे विवट्टतीति – सच्चविवट्टो.

यत्थ सञ्ञाविवट्टो, तत्थ चेतोविवट्टो. यत्थ चेतोविवट्टो, तत्थ सञ्ञाविवट्टो. यत्थ सञ्ञाविवट्टो चेतोविवट्टो तत्थ चित्तविवट्टो. यत्थ चित्तविवट्टो, तत्थ सञ्ञाविवट्टो चेतोविवट्टो. यत्थ सञ्ञाविवट्टो चेतोविवट्टो चित्तविवट्टो, तत्थ ञाणविवट्टो. यत्थ ञाणविवट्टो, तत्थ सञ्ञाविवट्टो चेतोविवट्टो चित्तविवट्टो. यत्थ सञ्ञाविवट्टो चेतोविवट्टो चित्तविवट्टो ञाणविवट्टो, तत्थ विमोक्खविवट्टो. यत्थ विमोक्खविवट्टो, तत्थ सञ्ञाविवट्टो चेतोविवट्टो चित्तविवट्टो ञाणविवट्टो. यत्थ सञ्ञाविवट्टो चेतोविवट्टो चित्तविवट्टो ञाणविवट्टो विमोक्खविवट्टो, तत्थ सच्चविवट्टो. यत्थ सच्चविवट्टो, तत्थ सञ्ञाविवट्टो चेतोविवट्टो चित्तविवट्टो ञाणविवट्टो विमोक्खविवट्टो. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘तथट्ठे पञ्ञा सच्चविवट्टे ञाणं’’.

छविवट्टञाणनिद्देसो नवचत्तालीसमो.