३४. निरोधसमापत्तिञाणनिद्देसो
८३. कथं द्वीहि बलेहि समन्नागतत्ता तयो च सङ्खारानं पटिप्पस्सद्धिया सोळसहि ञाणचरियाहि नवहि समाधिचरियाहि वसिभावता पञ्ञा निरोधसमापत्तिया ञाणं?
द्वीहि बलेहीति द्वे बलानि – समथबलं, विपस्सनाबलं. कतमं समथबलं? नेक्खम्मवसेन चित्तस्सेकग्गता अविक्खेपो समथबलं. अब्यापादवसेन चित्तस्सेकग्गता अविक्खेपो समथबलं. आलोकसञ्ञावसेन चित्तस्सेकग्गता अविक्खेपो समथबलं. अविक्खेपवसेन चित्तस्सेकग्गता अविक्खेपो समथबलं…पे… पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासवसेन चित्तस्सेकग्गता अविक्खेपो समथबलं. पटिनिस्सग्गानुपस्सी पस्सासवसेन चित्तस्सेकग्गता अविक्खेपो समथबलं.
समथबलन्ति केनट्ठेन समथबलं? पठमेन झानेन नीवरणे न कम्पतीति – समथबलं. दुतियेन झानेन वितक्कविचारे न कम्पतीति – समथबलं. ततियेन झानेन पीतिया न कम्पतीति – समथबलं. चतुत्थेन झानेन सुखदुक्खे न कम्पतीति – समथबलं. आकासानञ्चायतनसमापत्तिया रूपसञ्ञाय पटिघसञ्ञाय नानत्तसञ्ञाय न कम्पतीति – समथबलं. विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिया आकासानञ्चायतनसञ्ञाय न कम्पतीति – समथबलं. आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिया विञ्ञाणञ्चायतनसञ्ञाय न कम्पतीति – समथबलं. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिया आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञाय न कम्पतीति – समथबलं. उद्धच्चे च उद्धच्चसहगतकिलेसे च खन्धे च न कम्पति न चलति न वेधतीति – समथबलं. इदं समथबलं.
कतमं विपस्सनाबलं? अनिच्चानुपस्सना विपस्सनाबलं. दुक्खानुपस्सना विपस्सनाबलं. अनत्तानुपस्सना विपस्सनाबलं. निब्बिदानुपस्सना विपस्सनाबलं. विरागानुपस्सना विपस्सनाबलं. निरोधानुपस्सना विपस्सनाबलं. पटिनिस्सग्गानुपस्सना विपस्सनाबलं. रूपे अनिच्चानुपस्सना विपस्सनाबलं …पे… रूपे पटिनिस्सग्गानुपस्सना विपस्सनाबलं. वेदनाय…पे… सञ्ञाय… सङ्खारेसु… विञ्ञाणे… चक्खुस्मिं…पे… जरामरणे अनिच्चानुपस्सना विपस्सनाबलं…पे… जरामरणे पटिनिस्सग्गानुपस्सना विपस्सनाबलं.
विपस्सनाबलन्ति केनट्ठेन विपस्सनाबलं? अनिच्चानुपस्सनाय निच्चसञ्ञाय न कम्पतीति – विपस्सनाबलं. दुक्खानुपस्सनाय सुखसञ्ञाय न कम्पतीति – विपस्सनाबलं. अनत्तानुपस्सनाय अत्तसञ्ञाय न कम्पतीति – विपस्सनाबलं. निब्बिदानुपस्सनाय नन्दिया न कम्पतीति – विपस्सनाबलं. विरागानुपस्सनाय रागे न कम्पतीति – विपस्सनाबलं. निरोधानुपस्सनाय समुदये न कम्पतीति – विपस्सनाबलं. पटिनिस्सग्गानुपस्सनाय आदाने न कम्पतीति – विपस्सनाबलं. अविज्जाय च अविज्जा सहगतकिलेसे च खन्धे च न कम्पति न चलति न वेधतीति – विपस्सनाबलं. इदं विपस्सनाबलं.
तयो च सङ्खारानं पटिप्पस्सद्धियाति कतमेसं तिण्णन्नं सङ्खारानं पटिप्पस्सद्धिया? दुतियं झानं समापन्नस्स वितक्कविचारा वचीसङ्खारा पटिप्पस्सद्धा होन्ति. चतुत्थं झानं समापन्नस्स अस्सासपस्सासा कायसङ्खारा पटिप्पस्सद्धा होन्ति. सञ्ञावेदयितनिरोधं समापन्नस्स सञ्ञा च वेदना च चित्तसङ्खारा पटिप्पस्सद्धा होन्ति. इमेसं तिण्णन्नं सङ्खारानं पटिप्पस्सद्धिया.
८४. सोळसहि ञाणचरियाहीति कतमाहि सोळसहि ञाणचरियाहि? अनिच्चानुपस्सना ञाणचरिया, दुक्खानुपस्सना ञाणचरिया, अनत्तानुपस्सना ञाणचरिया, निब्बिदानुपस्सना ञाणचरिया, विरागानुपस्सना ञाणचरिया, निरोधानुपस्सना ञाणचरिया, पटिनिस्सग्गानुपस्सना ञाणचरिया, विवट्टनानुपस्सना ञाणचरिया, सोतापत्तिमग्गो ञाणचरिया, सोतापत्तिफलसमापत्ति ञाणचरिया, सकदागामिमग्गो ञाणचरिया, सकदागामिफलसमापत्ति ञाणचरिया, अनागामिमग्गो ञाणचरिया, अनागामिफलसमापत्ति ञाणचरिया, अरहत्तमग्गो ञाणचरिया, अरहत्तफलसमापत्ति ञाणचरिया – इमाहि सोळसहि ञाणचरियाहि.
८५. नवहि समाधिचरियाहीति कतमाहि नवहि समाधिचरियाहि? पठमं झानं समाधिचरिया, दुतियं झानं समाधिचरिया, ततियं झानं समाधिचरिया, चतुत्थं झानं समाधिचरिया, आकासानञ्चायतनसमापत्ति…पे… विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्ति… आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्ति… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्ति समाधिचरिया. पठमं झानं पटिलाभत्थाय वितक्को च विचारो च पीति च सुखञ्च चित्तेकग्गता च…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिं पटिलाभत्थाय वितक्को च विचारो च पीति च सुखञ्च चित्तेकग्गता च – इमाहि नवहि समाधिचरियाहि.
वसीति पञ्च वसियो. आवज्जनवसी, समापज्जनवसी, अधिट्ठानवसी, वुट्ठानवसी, पच्चवेक्खणावसी. पठमं झानं यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं आवज्जति; आवज्जनाय दन्धायितत्तं नत्थीति – आवज्जनवसी. पठमं झानं यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जति; समापज्जनाय दन्धायितत्तं नत्थीति – समापज्जनवसी. पठमं झानं यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं अधिट्ठाति; अधिट्ठाने दन्धायितत्तं नत्थीति – अधिट्ठानवसी. पठमं झानं यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं वुट्ठाति; वुट्ठाने दन्धायितत्तं नत्थीति – वुट्ठानवसी. पठमं झानं यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं पच्चवेक्खति; पच्चवेक्खणाय दन्धायितत्तं नत्थीति – पच्चवेक्खणावसी.
दुतियं झानं…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिं यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं आवज्जति; आवज्जनाय दन्धायितत्तं नत्थीति – आवज्जनवसी. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिं यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जति…पे… अधिट्ठाति… वुट्ठाति… पच्चवेक्खति; पच्चवेक्खणाय दन्धायितत्तं नत्थीति – पच्चवेक्खणावसी. इमा पञ्च वसियो. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘द्वीहि बलेहि समन्नागतत्ता तयो च सङ्खारानं पटिपस्सद्धिया सोळसहि ञाणचरियाहि नवहि समाधिचरियाहि वसीभावता पञ्ञा निरोधसमापत्तिया ञाणं’’.
निरोधसमापत्तिञाणनिद्देसो चतुत्तिंसतिमो.