खग्गविसाणसुत्तनिद्देसो
पठमवग्गो
१२१. सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डं,अविहेठयं अञ्ञतरम्पि तेसं;
न पुत्तमिच्छेय्य कुतो सहायं, एको चरे खग्गविसाणकप्पो.
सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डन्ति. सब्बेसूति सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं असेसं निस्सेसं परियादियनवचनमेतं – सब्बेसूति. भूतेसूति भूता वुच्चन्ति तसा च थावरा च. तसाति येसं तसिततण्हा अप्पहीना, येसञ्च भयभेरवा अप्पहीना. किंकारणा वुच्चन्ति तसा? ते तसन्ति उत्तसन्ति परितसन्ति भासन्ति सन्तासं आपज्जन्ति, तंकारणा वुच्चन्ति तसा. थावराति येसं तसिततण्हा पहीना, येसञ्च भयभेरवा पहीना. किंकारणा वुच्चन्ति थावरा? ते न तसन्ति न उत्तसन्ति न परितसन्ति न भायन्ति न सन्तासं आपज्जन्ति, तंकारणा वुच्चन्ति थावरा. दण्डन्ति तयो दण्डा – कायदण्डो वचीदण्डो मनोदण्डो. तिविधं कायदुच्चरितं कायदण्डो, चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं वचीदण्डो, तिविधं मनोदुच्चरितं मनोदण्डो. सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डन्ति सब्बेसु भूतेसु दण्डं निधाय निदहित्वा.
अविहेठयं अञ्ञतरम्पि तेसन्ति एकमेकम्पि सत्तं पाणिना वा लेड्डुना वा दण्डेन वा सत्थेन वा अन्दुया [अरुया (स्या.), अद्दुया (क.)] वा रज्जुया वा अविहेठयन्तो, सब्बेपि सत्ते पाणिना वा लेड्डुना वा दण्डेन वा सत्थेन वा अन्दुया वा रज्जुया वा अविहेठयन्तोति – अविहेठयं अञ्ञतरम्पि तेसं.
न पुत्तमिच्छेय्य कुतो सहायन्ति. नाति पटिक्खेपो; पुत्ताति चत्तारो पुत्ता – अत्रजो पुत्तो, खेत्तजो पुत्तो, दिन्नको पुत्तो, अन्तेवासिको पुत्तो. सहायन्ति सहाया वुच्चन्ति येहि सह आगमनं फासु, गमनं फासु, गमनागमनं फासु, ठानं फासु, निसज्जनं फासु, सयनं [निपज्जनं (स्या.)] फासु, आलपनं फासु, सल्लपनं फासु, उल्लपनं फासु, समुल्लपनं फासु. न पुत्तमिच्छेय्य कुतो सहायन्ति पुत्तम्पि न इच्छेय्य न सादियेय्य न पत्थयेय्य न पिहयेय्य नाभिजप्पेय्य, कुतो मित्तं वा सन्दिट्ठं वा सम्भत्तं वा सहायं वा इच्छेय्य [इच्छिस्सति (स्या.) एवमीदिसेसु पदेसु अनागतविभत्तिया] सादियेय्य पत्थयेय्य पिहयेय्य अभिजप्पेय्याति – न पुत्तमिच्छेय्य कुतो सहायं.
एको चरे खग्गविसाणकप्पोति. एकोति सो पच्चेकसम्बुद्धो पब्बज्जासङ्खातेन एको, अदुतियट्ठेन एको, तण्हाय पहानट्ठेन [तण्हापहानट्ठेन (स्या.) महानि. १९१] एको, एकन्तवीतरागोति एको, एकन्तवीतदोसोति एको, एकन्तवीतमोहोति एको, एकन्तनिक्किलेसोति एको, एकायनमग्गं गतोति एको, एको अनुत्तरं पच्चेकसम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति एको.
कथं सो पच्चेकसम्बुद्धो पब्बज्जासङ्खातेन एको? सो पच्चेकसम्बुद्धो सब्बं घरावासपलिबोधं छिन्दित्वा पुत्तदारपलिबोधं छिन्दित्वा ञातिपलिबोधं छिन्दित्वा सन्निधिपलिबोधं छिन्दित्वा केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पब्बजित्वा अकिञ्चनभावं उपगन्त्वा एको चरति विहरति इरियति वत्तेति पालेति यपेति यापेतीति – एवं सो पच्चेकसम्बुद्धो पब्बज्जासङ्खातेन एको.
कथं सो पच्चेकसम्बुद्धो अदुतियट्ठेन एको? सो एवं पब्बजितो समानो एको अरञ्ञवनपत्थानि पन्तानि सेनासनानि पटिसेवति अप्पसद्दानि अप्पनिग्घोसानि विजनवातानि मनुस्सराहस्सेय्यकानि पटिसल्लानसारुप्पानि. सो एको गच्छति, एको तिट्ठति, एको निसीदति, एको सेय्यं कप्पेति, एको गामं पिण्डाय पविसति, एको अभिक्कमति, एको पटिक्कमति, एको रहो निसीदति, एको चङ्कमं अधिट्ठाति, एको चरति विहरति इरियति वत्तेति पालेति यपेति यापेतीति – एवं सो पच्चेकसम्बुद्धो अदुतियट्ठेन एको.
कथं सो पच्चेकसम्बुद्धो तण्हाय पहानट्ठेन एको? सो एवं एको अदुतियो अप्पमत्तो आतापी पहितत्तो विहरन्तो महापधानं पदहन्तो मारं ससेनकं नमुचिं कण्हं पमत्तबन्धुं विधमेत्वा च तण्हाजालिनिं विसरितं विसत्तिकं पजहि विनोदेसि ब्यन्तीअकासि अनभावंगमेसि.
‘‘तण्हादुतियो पुरिसो, दीघमद्धान संसरं;
इत्थभावञ्ञथाभावं, संसारं नातिवत्तति.
‘‘एतमादीनवं ञत्वा, तण्हं दुक्खस्स सम्भवं;
वीततण्हो अनादानो, सतो भिक्खु परिब्बजे’’ति.
एवं सो पच्चेकसम्बुद्धो तण्हाय पहानट्ठेन एको.
कथं सो पच्चेकसम्बुद्धो एकन्तवीतरागोति एको? रागस्स पहीनत्ता एकन्तवीतरागोति एको, दोसस्स पहीनत्ता एकन्तवीतदोसोति एको, मोहस्स पहीनत्ता एकन्तवीतमोहोति एको, किलेसानं पहीनत्ता एकन्तनिक्किलेसोति एको. एवं सो पच्चेकसम्बुद्धो एकन्तवीतरागोति एको.
कथं सो पच्चेकसम्बुद्धो एकायनमग्गं गतोति एको? एकायनमग्गो वुच्चति चत्तारो सतिपट्ठाना, चत्तारो सम्मप्पधाना, चत्तारो इद्धिपादा, पञ्चिन्द्रियानि, पञ्च बलानि, सत्त बोज्झङ्गा अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो.
‘‘एकायनं जातिखयन्तदस्सी, मग्गं पजानाति हितानुकम्पी;
एतेन मग्गेन तरिंसु पुब्बे, तरिस्सन्ति ये च तरन्ति ओघ’’न्ति.
एवं सो पच्चेकसम्बुद्धो एकायनमग्गं गतोति एको.
कथं सो पच्चेकसम्बुद्धो एको अनुत्तरं पच्चेकसम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति एको? बोधि वुच्चति चतूसु मग्गेसु ञाणं. पञ्ञा पञ्ञिन्द्रियं पञ्ञाबलं धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो वीमंसा विपस्सना सम्मादिट्ठि. सो पच्चेकसम्बुद्धो मग्गपच्चेकसम्बुद्धो ञाणपच्चेकसम्बुद्धो ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति बुज्झि, ‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति बुज्झि, ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति बुज्झि, ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति बुज्झि, ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति बुज्झि, ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति बुज्झि, ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्ति बुज्झि, ‘‘सळायतनपच्चया फस्सो’’ति बुज्झि, ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’ति बुज्झि, ‘‘वेदनापच्चया तण्हा’’ति बुज्झि, ‘‘तण्हापच्चया उपादान’’न्ति बुज्झि, ‘‘उपादानपच्चया भवो’’ति बुज्झि, ‘‘भवपच्चया जाती’’ति बुज्झि, ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति बुज्झि; ‘‘अविज्जानिरोधा सङ्खारनिरोधो’’ति बुज्झि, ‘‘सङ्खारनिरोधा विञ्ञाणनिरोधो’’ति बुज्झि, ‘‘विञ्ञाणनिरोधा नामरूपनिरोधो’’ति बुज्झि, ‘‘नामरूपनिरोधा सळायतननिरोधो’’ति बुज्झि, ‘‘सळायतननिरोधा फस्सनिरोधो’’ति बुज्झि, ‘‘फस्सनिरोधा वेदनानिरोधो’’ति बुज्झि, ‘‘वेदनानिरोधा तण्हानिरोधो’’ति बुज्झि, ‘‘तण्हानिरोधा उपादाननिरोधो’’ति बुज्झि, ‘‘उपादाननिरोधा भवनिरोधो’’ति बुज्झि, ‘‘भवनिरोधा जातिनिरोधो’’ति बुज्झि, ‘‘जातिनिरोधा जरामरणनिरोधो’’ति बुज्झि; ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति बुज्झि, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति बुज्झि, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति बुज्झि, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति बुज्झि; ‘‘इमे आसवा’’ति बुज्झि, ‘‘अयं आसवसमुदयो’’ति बुज्झि…पे… ‘‘अयं आसवनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति बुज्झि; ‘‘इमे धम्मा अभिञ्ञेय्या’’ति बुज्झि, ‘‘इमे धम्मा पहातब्बा’’ति बुज्झि, ‘‘इमे धम्मा सच्छिकातब्बा’’ति बुज्झि, ‘‘इमे धम्मा भावेतब्बा’’ति बुज्झि; छन्नं फस्सायतनानं समुदयञ्च अत्थङ्गमञ्च अस्सादञ्च आदीनवञ्च निस्सरणञ्च बुज्झि, पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं समुदयञ्च…पे… निस्सरणञ्च बुज्झि, चतुन्नं महाभूतानं समुदयञ्च अत्थङ्गमञ्च अस्सादञ्च आदीनवञ्च निस्सरणञ्च बुज्झि, ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति बुज्झि.
अथ वा, यं बुज्झितब्बं अनुबुज्झितब्बं पटिबुज्झितब्बं सम्बुज्झितब्बं अधिगन्तब्बं फस्सितब्बं सच्छिकातब्बं, सब्बं तं तेन पच्चेकबोधिञाणेन बुज्झि अनुबुज्झि पटिबुज्झि सम्बुज्झि अधिगच्छि फस्सेसि सच्छाकासीति एवं सो पच्चेकसम्बुद्धो एको अनुत्तरं पच्चेकसम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति – एको.
चरेति अट्ठ चरियायो – इरियापथचरिया, आयतनचरिया, सतिचरिया, समाधिचरिया, ञाणचरिया, मग्गचरिया, पत्तिचरिया, लोकत्थचरिया. इरियापथचरियाति चतूसु इरियापथेसु. आयतनचरियाति छसु अज्झत्तिकबाहिरेसु आयतनेसु. सतिचरियाति चतूसु सतिपट्ठानेसु. समाधिचरियाति चतूसु झानेसु. ञाणचरियाति चतूसु अरियसच्चेसु. मग्गचरियाति चतूसु अरियमग्गेसु. पत्तिचरियाति चतूसु सामञ्ञफलेसु. लोकत्थचरियाति तथागतेसु अरहन्तेसु सम्मासम्बुद्धेसु पदेसतो पच्चेकसम्बुद्धेसु पदेसतो सावकेसु. इरियापथचरिया च पणिधिसम्पन्नानं, आयतनचरिया च इन्द्रियेसु गुत्तद्वारानं, सतिचरिया च अप्पमादविहारीनं, समाधिचरिया च अधिचित्तमनुयुत्तानं, ञाणचरिया च बुद्धिसम्पन्नानं, मग्गचरिया च सम्मापटिपन्नानं, पत्तिचरिया च अधिगतफलानं, लोकत्थचरिया च तथागतानं अरहन्तानं सम्मासम्बुद्धानं पदेसतो पच्चेकबुद्धानं पदेसतो सावकानं. इमा अट्ठ चरियायो. अपरापि अट्ठ चरियायो – अधिमुच्चन्तो सद्धाय चरति, पग्गण्हन्तो वीरियेन चरति, उपट्ठपेन्तो सतिया चरति, अविक्खेपं करोन्तो समाधिना चरति, पजानन्तो पञ्ञाय चरति, विजानन्तो विञ्ञाणचरियाय चरति. एवं पटिपन्नस्स कुसला धम्मा आयापेन्तीति – आयतनचरियाय चरति. एवं पटिपन्नो विसेसमधिगच्छतीति – विसेसचरियाय चरति. इमा अट्ठ चरियायो.
अपरापि अट्ठ चरियायो – दस्सनचरिया च सम्मादिट्ठिया, अभिरोपनचरिया च सम्मासङ्कप्पस्स, परिग्गहचरिया च सम्मावाचाय, समुट्ठानचरिया च सम्माकम्मन्तस्स, वोदानचरिया च सम्माआजीवस्स, पग्गहचरिया च सम्मावायामस्स, उपट्ठानचरिया च सम्मासतिया, अविक्खेपचरिया च सम्मासमाधिस्स. इमा अट्ठ चरियायो.
खग्गविसाणकप्पोति यथा खग्गस्स नाम विसाणं एकं होति अदुतियं, एवमेव सो पच्चेकसम्बुद्धो तक्कप्पो तस्सदिसो तप्पटिभागो. यथा अतिलोणं वुच्चति लोणकप्पो, अतितित्तकं वुच्चति तित्तकप्पो, अतिमधुरं वुच्चति मधुरकप्पो, अतिउण्हं वुच्चति अग्गिकप्पो, अतिसीतलं वुच्चति हिमकप्पो, महाउदकक्खन्धो वुच्चति समुद्दकप्पो, महाभिञ्ञाबलप्पत्तो सावको वुच्चति सत्थुकप्पोति; एवमेव सो पच्चेकसम्बुद्धो तत्थ तक्कप्पो तस्सदिसो तप्पटिभागो एको अदुतियो मुत्तबन्धनो सम्मा लोके चरति विहरति इरियति वत्तेति पालेति यपेति यापेतीति – एको चरे खग्गविसाणकप्पो. तेनाह सो पच्चेकसम्बुद्धो –
‘‘सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डं, अविहेठयं अञ्ञतरम्पि तेसं;
न पुत्तमिच्छेय्य कुतो सहायं, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.
१२२. संसग्गजातस्स भवन्ति स्नेहा,स्नेहन्वयं दुक्खमिदं पहोति;
आदीनवं स्नेहजं पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो.
संसग्गजातस्स भवन्ति स्नेहाति. संसग्गाति द्वे संसग्गा – दस्सनसंसग्गो च सवनसंसग्गो च. कतमो दस्सनसंसग्गो? इधेकच्चो पस्सति इत्थिं वा कुमारिं वा अभिरूपं दस्सनीयं पासादिकं परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागतं. दिस्वा पस्सित्वा अनुब्यञ्जनसो निमित्तं गण्हाति – केसा वा सोभना [सोभणा (स्या.)] मुखं वा सोभनं अक्खी वा सोभना कण्णा वा सोभना नासा वा सोभना ओट्ठा वा सोभना दन्ता वा सोभना मुखं वा सोभनं गीवा वा सोभना थना वा सोभना उरं वा सोभनं उदरं वा सोभनं कटि वा सोभना ऊरू वा सोभना जङ्घा वा सोभना हत्था वा सोभना पादा वा सोभना अङ्गुलियो वा सोभना नखा वा सोभनाति. दिस्वा पस्सित्वा अभिनन्दति अभिवदति अभिपत्थेति अनुप्पादेति [अनुस्सरति (क.)] अनुबन्धति रागबन्धनं – अयं दस्सनसंसग्गो.
कतमो सवनसंसग्गो? इधेकच्चो सुणाति – ‘‘असुकस्मिं नाम गामे वा निगमे वा इत्थी वा कुमारी वा अभिरूपा दस्सनीया पासादिका परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागता’’ति. सुत्वा सुणित्वा अभिनन्दति अभिवदति अभिपत्थेति अनुप्पादेति अनुबन्धति रागबन्धनं – अयं सवनसंसग्गो.
स्नेहाति द्वे स्नेहा – तण्हास्नेहो च दिट्ठिस्नेहो च. कतमो तण्हास्नेहो? यावता तण्हासङ्खातेन सीमकतं [सीमकतं मरियादिकतं (स्या.)] ओधिकतं परियन्तिकतं परिग्गहितं ममायितं – ‘‘इदं मम, एतं मम, एत्तकं मम, एत्तावता मम’’. रूपा सद्दा गन्धा रसा फोट्ठब्बा अत्थरणा पावुरणा दासिदासा अजेळका कुक्कुटसूकरा हत्थिगवास्सवळवा खेत्तं वत्थु हिरञ्ञं सुवण्णं गामनिगमराजधानियो रट्ठञ्च जनपदो च कोसो च कोट्ठागारञ्च, केवलम्पि महापथविं तण्हावसेन ममायति, यावता अट्ठसततण्हाविचरितं – अयं तण्हास्नेहो.
कतमो दिट्ठिस्नेहो? वीसतिवत्थुका सक्कायदिट्ठि, दसवत्थुका मिच्छादिट्ठि, दसवत्थुका अन्तग्गाहिकादिट्ठि. या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं दिट्ठिगहनं दिट्ठिकन्तारो दिट्ठिविसूकायिकं दिट्ठिविप्फन्दितं दिट्ठिसंयोजनं गाहो पटिग्गाहो [पतिट्ठाहो (क.)] अभिनिवेसो परामासो कुम्मग्गो मिच्छापथो मिच्छत्तं तित्थायतनं विपरियासग्गाहो विपरीतग्गाहो विपल्लासग्गाहो मिच्छागाहो अयाथावकस्मिं याथावकन्ति गाहो, यावता द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि – अयं दिट्ठिस्नेहो.
संसग्गजातस्स भवन्ति स्नेहाति दस्सनसंसग्गपच्चया च सवनसंसग्गपच्चया च तण्हास्नेहो च दिट्ठिस्नेहो च भवन्ति सम्भवन्ति जायन्ति सञ्जायन्ति निब्बत्तन्ति अभिनिब्बत्तन्ति पातुभवन्तीति – संसग्गजातस्स भवन्ति स्नेहा.
स्नेहन्वयं दुक्खमिदं पहोतीति. स्नेहोति द्वे स्नेहा – तण्हास्नेहो च दिट्ठिस्नेहो च…पे… अयं तण्हास्नेहो…पे… अयं दिट्ठिस्नेहो. दुक्खमिदं पहोतीति इधेकच्चो कायेन दुच्चरितं चरति, वाचाय दुच्चरितं चरति, मनसा दुच्चरितं चरति, पाणम्पि हनति, अदिन्नम्पि आदियति, सन्धिम्पि छिन्दति, निल्लोपम्पि [विलोपम्पि (स्या.) पस्स महानि. १७०] हरति, एकागारिकम्पि करोति, परिपन्थेपि तिट्ठति, परदारम्पि गच्छति, मुसापि भणति. तमेनं गहेत्वा रञ्ञो दस्सेन्ति – ‘‘अयं, देव, चोरो आगुचारी. इमस्स यं इच्छसि तं दण्डं पणेही’’ति. तमेनं राजा तं परिभासति. सो परिभासपच्चयापि दुक्खं दोमनस्सं [दुक्खदोमनस्सं (स्या.)] पटिसंवेदेति. एतं भयं दुक्खं दोमनस्सं कुतो जातं? तस्स स्नेहपच्चया च नन्दिपच्चया च रागपच्चया च नन्दिरागपच्चया च जातं.
एत्तकेनपि राजा न तुस्सति. तमेनं राजा बन्धापेति – अन्दुबन्धनेन वा रज्जुबन्धनेन वा सङ्खलिकबन्धनेन वा वेत्तबन्धनेन वा लताबन्धनेन वा पक्खेपबन्धनेन वा परिक्खेपबन्धनेन वा गामबन्धनेन वा निगमबन्धनेन वा रट्ठबन्धनेन वा जनपदबन्धनेन वा, अन्तमसो सवचनीयम्पि करोति – ‘‘न ते लब्भा इतो पक्कमितु’’न्ति. सो बन्धनपच्चयापि दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति. एतं भयं दुक्खं दोमनस्सं कुतो जातं? तस्स स्नेहपच्चया च नन्दिपच्चया च रागपच्चया च नन्दिरागपच्चया च जातं.
एत्तकेनपि राजा न तुस्सति. तमेनं राजा तस्सेव [तस्स (स्या.)] धनं आहरापेति – सतं वा सहस्सं वा सतसहस्सं वा. सो धनजानिपच्चयापि दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति. एतं भयं दुक्खं दोमनस्सं कुतो जातं? तस्स स्नेहपच्चया च नन्दिपच्चया च रागपच्चया च नन्दिरागपच्चया च जातं.
एत्तकेनपि राजा न तुस्सति. तमेनं राजा विविधा कम्मकारणा [विविधानि कम्मकरणानि (क.)] कारापेति – कसाहिपि ताळेति, वेत्तेहिपि ताळेति, अड्ढदण्डेहिपि ताळेति, हत्थम्पि छिन्दति, पादम्पि छिन्दति, हत्थपादम्पि छिन्दति, कण्णम्पि छिन्दति, नासम्पि छिन्दति, कण्णनासम्पि छिन्दति, बिलङ्गथालिकम्पि करोति, सङ्खमुण्डिकम्पि करोति, राहुमुखम्पि करोति, जोतिमालिकम्पि करोति, हत्थपज्जोतिकम्पि करोति, एरकवत्तिकम्पि [एरकवट्टिकम्पि (स्या. क.) पस्स म. नि. १.१६९] करोति, चीरकवासिकम्पि करोति, एणेय्यकम्पि करोति, बळिसमंसिकम्पि करोति, कहापणिकम्पि करोति, खारापतच्छिकम्पि [खारापटिच्छिकम्पि (क.)] करोति, पलिघपरिवत्तिकम्पि करोति, पलालपीठकम्पि करोति, तत्तेनपि तेलेन ओसिञ्चति, सुनखेहिपि खादापेति, जीवन्तम्पि सूले उत्तासेति, असिनापि सीसं छिन्दति. सो कम्मकारणपच्चयापि दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति. एतं भयं दुक्खं दोमनस्सं कुतो जातं? तस्स स्नेहपच्चया च नन्दिपच्चया च रागपच्चया च नन्दिरागपच्चया च जातं. राजा इमेसं चतुन्नं दण्डानं इस्सरो.
सो सकेन कम्मेन कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जति. तमेनं निरयपाला पञ्चविधबन्धनं नाम कम्मकारणं करोन्ति [कारेन्ति (स्या. क.) पस्स म. नि. ३.२६७] – तत्तं अयोखिलं हत्थे गमेन्ति, तत्तं अयोखिलं दुतिये हत्थे गमेन्ति, तत्तं अयोखिलं पादे गमेन्ति, तत्तं अयोखिलं दुतिये पादे गमेन्ति, तत्तं अयोखिलं मज्झे उरस्मिं गमेन्ति. सो तत्थ दुक्खा तिब्बा [तिप्पा (स्या.)] खरा कटुका वेदना वेदेति; न च ताव कालं करोति याव न तं पापकम्मं ब्यन्तीहोति. एतं भयं दुक्खं दोमनस्सं कुतो जातं? तस्स स्नेहपच्चया च नन्दिपच्चया च रागपच्चया च नन्दिरागपच्चया च जातं.
तमेनं निरयपाला संवेसेत्वा [संवेसित्वा (स्या. क.) पस्स म. नि. ३.२६७] कुठारीहि [कुधारीहि (स्या. क.)] तच्छन्ति…पे… तमेनं निरयपाला उद्धंपादं अधोसिरं गहेत्वा वासीहि तच्छन्ति. तमेनं निरयपाला रथे योजेत्वा आदित्ताय पथविया सम्पज्जलिताय सजोतिभूताय [सञ्जोतिभूताय (स्या.)] सारेन्तिपि पच्चासारेन्तिपि. तमेनं निरयपाला महन्तं अङ्गारपब्बतं आदित्तं सम्पज्जलितं सजोतिभूतं आरोपेन्तिपि ओरोपेन्तिपि. तमेनं निरयपाला उद्धंपादं अधोसिरं गहेत्वा तत्ताय लोहकुम्भिया पक्खिपन्ति आदित्ताय सम्पज्जलिताय सजोतिभूताय. सो तत्थ फेणुद्देहकं पच्चति. सो तत्थ फेणुद्देहकं पच्चमानो सकिम्पि उद्धं गच्छति, सकिम्पि अधो गच्छति, सकिम्पि तिरियं गच्छति. सो तत्थ दुक्खा तिब्बा खरा कटुका वेदना वेदेति; न च ताव कालङ्करोति याव न तं पापकम्मं ब्यन्तीहोति. एतं भयं दुक्खं दोमनस्सं कुतो जातं? तस्स स्नेहपच्चया च नन्दिपच्चया च रागपच्चया च नन्दिरागपच्चया च जातं.
तमेनं निरयपाला महानिरये पक्खिपन्ति. सो खो पन महानिरयो –
चतुक्कण्णो चतुद्वारो, विभत्तो भागसो मितो;
अयोपाकारपरियन्तो, अयसा पटिकुज्जितो.
तस्स अयोमया भूमि, जलिता तेजसा युता;
समन्ता योजनसतं, फरित्वा तिट्ठति सब्बदा.
कदरियातपना [कदरिया तापना (क.) महानि. १७०] घोरा, अच्चिमन्तो दुरासदा;
लोमहंसनरूपा च, भेस्मा पटिभया दुखा.
पुरत्थिमाय च भित्तिया, अच्चिक्खन्धो समुट्ठितो;
डहन्तो पापकम्मन्ते, पच्छिमाय पटिहञ्ञति.
पच्छिमाय च भित्तिया, अच्चिक्खन्धो समुट्ठितो;
डहन्तो पापकम्मन्ते, पुरिमाय पटिहञ्ञति.
दक्खिणाय च भित्तिया, अच्चिक्खन्धो समुट्ठितो;
डहन्तो पापकम्मन्ते, उत्तराय पटिहञ्ञति.
उत्तराय च भित्तिया, अच्चिक्खन्धो समुट्ठितो;
डहन्तो पापकम्मन्ते, दक्खिणाय पटिहञ्ञति.
हेट्ठतो च समुट्ठाय, अच्चिक्खन्धो भयानको;
डहन्तो पापकम्मन्ते, छदनस्मिं पटिहञ्ञति.
छदनम्हा समुट्ठाय, अच्चिक्खन्धो भयानको;
डहन्तो पापकम्मन्ते, भूमियं पटिहञ्ञति.
अयोकपालमादित्तं, सन्तत्तं जलितं यथा;
एवं अवीचिनिरयो, हेट्ठा उपरि पस्सतो.
तत्थ सत्ता महालुद्दा, महाकिब्बिसकारिनो;
अच्चन्तपापकम्मन्ता, पच्चन्ति न च मिय्यरे [मीयरे (क.)].
जातवेदसमो कायो, तेसं निरयवासिनं;
पस्स कम्मानं दळ्हत्तं, न भस्मा होति नपि मसि.
पुरत्थिमेनपि धावन्ति, ततो धावन्ति पच्छिमं;
उत्तरेनपि धावन्ति, ततो धावन्ति दक्खिणं.
यं यं दिसं पधावन्ति, तं तं द्वारं पिधीयति;
अभिनिक्खमितासा ते, सत्ता मोक्खगवेसिनो.
न ते ततो निक्खमितुं, लभन्ति कम्मपच्चया;
तेसञ्च पापकम्मन्तं, अविपक्कं कतं बहुन्ति.
एतं भयं दुक्खं दोमनस्सं कुतो जातं? तस्स स्नेहपच्चया च नन्दिपच्चया च रागपच्चया च नन्दिरागपच्चया च जातं.
यानि च नेरयिकानि दुक्खानि यानि च तिरच्छानयोनिकानि दुक्खानि यानि च पेत्तिविसयिकानि दुक्खानि यानि च मानुसिकानि दुक्खानि, तानि कुतो जातानि कुतो सञ्जातानि कुतो निब्बत्तानि कुतो अभिनिब्बत्तानि कुतो पातुभूतानि? तस्स स्नेहपच्चया च नन्दिपच्चया च रागपच्चया च नन्दिरागपच्चया च भवन्ति सम्भवन्ति जायन्ति सञ्जायन्ति निब्बत्तन्ति अभिनिब्बत्तन्ति पातुभवन्तीति – स्नेहन्वयं दुक्खमिदं पहोति.
आदीनवं स्नेहजं पेक्खमानोति. स्नेहोति द्वे स्नेहा – तण्हास्नेहो च दिट्ठिस्नेहो च…पे… अयं तण्हास्नेहो…पे… अयं दिट्ठिस्नेहो. आदीनवं स्नेहजं पेक्खमानोति तण्हास्नेहो च दिट्ठिस्नेहो च आदीनवं स्नेहजं पेक्खमानो दक्खमानो ओलोकयमानो निज्झायमानो उपपरिक्खमानोति – आदीनवं स्नेहजं पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो. तेनाह सो पच्चेकसम्बुद्धो –
‘‘संसग्गजातस्स भवन्ति स्नेहा, स्नेहन्वयं दुक्खमिदं पहोति;
आदीनवं स्नेहजं पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.
१२३. मित्ते सुहज्जे अनुकम्पमानो, हापेति अत्थं पटिबद्धचित्तो [पटिबन्धचित्तो (क.)] ;
एतं भयं सन्थवे [सन्धवे (क.)] पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो.
मित्ते सुहज्जे अनुकम्पमानो, हापेति अत्थं पटिबद्धचित्तोति. मित्ताति द्वे मित्ता – अगारिकमित्तो च अनागारिकमित्तो [पब्बजितमित्तो (क.) एवमुपरिपि] च. कतमो अगारिकमित्तो? इधेकच्चो दुद्ददं ददाति, दुच्चजं चजति, दुक्करं करोति, दुक्खमं खमति, गुय्हमस्स आचिक्खति, गुय्हमस्स परिगूहति [परिगुय्हति (स्या. क.)], आपदासु न विजहति, जीवितम्पिस्स अत्थाय परिच्चत्तं होति, खीणे नातिमञ्ञति – अयं अगारिकमित्तो.
कतमो अनागारिकमित्तो? इध भिक्खु पियो च होति मनापो च गरु च भावनीयो च वत्ता च वचनक्खमो च गम्भीरञ्च कथं कत्ता, नो च अट्ठाने नियोजेति अधिसीले समादपेति, चतुन्नं सतिपट्ठानानं भावनानुयोगे समादपेति, चतुन्नं सम्मप्पधानानं…पे… चतुन्नं इद्धिपादानं… पञ्चन्नं इन्द्रियानं… पञ्चन्नं बलानं… सत्तन्नं बोज्झङ्गानं… अरियस्स अट्ठङ्गिकस्स मग्गस्स भावनानुयोगे समादपेति – अयं अनागारिकमित्तो.
सुहज्जा वुच्चन्ति येहि सह आगमनं फासु गमनं फासु ठानं फासु निसज्जनं [निसज्जा (क.)] फासु सयनं फासु आलपनं फासु सल्लपनं फासु उल्लपनं फासु समुल्लपनं फासु. मित्ते सुहज्जे अनुकम्पमानो हापेति अत्थन्ति मित्ते च सुहज्जे च सन्दिट्ठे च सम्भत्ते च सहाये च अनुकम्पमानो अनुपेक्खमानो अनुगण्हमानो अत्तत्थम्पि परत्थम्पि उभयत्थम्पि हापेति, दिट्ठधम्मिकम्पि अत्थं हापेति, सम्परायिकम्पि अत्थं हापेति, परमत्थम्पि हापेति पहापेति परिहापेति परिधंसेति परिवज्जेति [परिसज्जेति (स्या.)] अन्तरधापेतीति – मित्ते सुहज्जे अनुकम्पमानो हापेति अत्थं.
पटिबद्धचित्तोति द्वीहि कारणेहि पटिबद्धचित्तो होति – अत्तानं वा नीचं ठपेन्तो परं उच्चं ठपेन्तो पटिबद्धचित्तो होति, अत्तानं वा उच्चं ठपेन्तो परं नीचं ठपेन्तो पटिबद्धचित्तो होति. कथं अत्तानं नीचं ठपेन्तो परं उच्चं ठपेन्तो पटिबद्धचित्तो होति? तुम्हे मे बहूपकारा, अहं तुम्हे निस्साय लभामि चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं. यम्पि [येपि (क.) एवं चूळनि. खग्गविसाणसुत्तनिद्देस १५१] मे अञ्ञे दातुं वा कातुं वा मञ्ञन्ति तुम्हे निस्साय तुम्हे सम्पस्सन्ता. यम्पि मे पोराणं मातापेत्तिकं नामगोत्तं, तम्पि मे अन्तरहितं. तुम्हेहि अहं ञायामि – असुकस्स कुलुपको, असुकाय कुलुपकोति. एवं अत्तानं नीचं ठपेन्तो परं उच्चं ठपेन्तो पटिबद्धचित्तो होति.
कथं अत्तानं उच्चं ठपेन्तो परं नीचं ठपेन्तो पटिबद्धचित्तो होति? अहं तुम्हाकं बहूपकारो, तुम्हे मं आगम्म बुद्धं सरणं गता, धम्मं सरणं गता, सङ्घं सरणं गता, पाणातिपाता पटिविरता, अदिन्नादाना पटिविरता, कामेसुमिच्छाचारा पटिविरता, मुसावादा पटिविरता, सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना पटिविरता; अहं तुम्हाकं उद्देसं देमि, परिपुच्छं देमि, उपोसथं आचिक्खामि, नवकम्मं अधिट्ठामि. अथ पन तुम्हे मं उज्झित्वा [परिच्चजित्वा (स्या.)] अञ्ञे सक्करोथ गरुं करोथ मानेथ पूजेथाति. एवं अत्तानं उच्चं ठपेन्तो परं नीचं ठपेन्तो पटिबद्धचित्तो होतीति – मित्ते सुहज्जे अनुकम्पमानो, हापेति अत्थं पटिबद्धचित्तो.
एतं भयं सन्थवे पेक्खमानोति. भयन्ति जातिभयं जराभयं ब्याधिभयं मरणभयं राजभयं चोरभयं अग्गिभयं उदकभयं अत्तानुवादभयं परानुवादभयं दण्डभयं दुग्गतिभयं ऊमिभयं कुम्भिलभयं आवट्टभयं सुसुमारभयं [सुंसुमारभयं (स्या.)] आजीविकभयं असिलोकभयं परिससारज्जभयं मदनभयं भयानकं छम्भितत्तं लोमहंसो चेतसो उब्बेगो उत्रासो. सन्थवेति द्वे सन्थवा – तण्हासन्थवो च दिट्ठिसन्थवो च…पे… अयं तण्हासन्थवो…पे… अयं दिट्ठिसन्थवो. एतं भयं सन्थवे पेक्खमानोति एतं भयं सन्थवे पेक्खमानो दक्खमानो ओलोकयमानो निज्झायमानो उपपरिक्खमानोति – एतं भयं सन्थवे पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो. तेनाह सो पच्चेकसम्बुद्धो –
‘‘मित्ते सुहज्जे अनुकम्पमानो, हापेति अत्थं पटिबद्धचित्तो;
एतं भयं सन्थवे पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.
१२४. वंसो विसालोव यथा विसत्तो,पुत्तेसु दारेसु च या अपेक्खा;
वंसक्कळीरोव [वंसे कळीरोव (क.)] असज्जमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो.
वंसो विसालोव यथा विसत्तोति वंसो वुच्चति वेळुगुम्बो. यथा वेळुगुम्बस्मिं पोराणका वंसा सत्ता [वेळुगुम्बस्मिं कण्टका जटिता संसिब्बिता (स्या.)] विसत्ता आसत्ता लग्गा लग्गिता पलिबुद्धा, एवमेव विसत्तिका वुच्चति तण्हा. यो रागो सारागो अनुनयो अनुरोधो नन्दी नन्दिरागो चित्तस्स सारागो इच्छा मुच्छा अज्झोसानं गेधो पलिगेधो सङ्गो पङ्को एजा माया जनिका सञ्जननी सिब्बिनी जालिनी सरिता विसत्तिका सुत्तं विसटा आयूहनी दुतिया पणिधि भवनेत्ति वनं वनथो सन्थवो सिनेहो अपेक्खा पटिबन्धु आसा आसीसना आसीसितत्तं रूपासा सद्दासा गन्धासा रसासा फोट्ठब्बासा लाभासा धनासा पुत्तासा जीवितासा जप्पा पजप्पा अभिजप्पा जप्पना जप्पितत्तं लोलुप्पं लोलुप्पायना लोलुप्पायितत्तं पुच्छञ्जिकता साधुकम्यता अधम्मरागो विसमलोभो निकन्ति निकामना पत्थना पिहना सम्पत्थना कामतण्हा भवतण्हा विभवतण्हा रूपतण्हा अरूपतण्हा निरोधतण्हा रूपतण्हा सद्दतण्हा गन्धतण्हा रसतण्हा फोट्ठब्बतण्हा धम्मतण्हा ओघो योगो गन्थो उपादानं आवरणं नीवरणं छदनं बन्धनं उपक्किलेसो अनुसयो परियुट्ठानं लता वेविच्छं दुक्खमूलं दुक्खनिदानं दुक्खप्पभवो मारपासो मारबळिसं मारविसयो मारनिवासो मारबन्धनं तण्हानदी तण्हाजालं तण्हागद्दुलं तण्हासमुद्दो अभिज्झा लोभो अकुसलमूलं.
विसत्तिकाति केनट्ठेन विसत्तिका? विसालाति विसत्तिका विसताति विसत्तिका, विसटाति विसत्तिका, विसमाति विसत्तिका, विसक्कतीति विसत्तिका, विसंहरतीति विसत्तिका, विसंवादिकाति विसत्तिका, विसमूलाति विसत्तिका, विसफलाति विसत्तिका, विसपरिभोगाति विसत्तिका. विसाला वा पन तण्हा रूपे सद्दे गन्धे रसे फोट्ठब्बे कुले गणे आवासे लाभे यसे पसंसाय सुखे चीवरे पिण्डपाते सेनासने गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारे कामधातुया रूपधातुया अरूपधातुया कामभवे रूपभवे अरूपभवे सञ्ञाभवे असञ्ञाभवे नेवसञ्ञानासञ्ञाभवे एकवोकारभवे चतुवोकारभवे पञ्चवोकारभवे अतीते अनागते पच्चुप्पन्ने दिट्ठसुतमुतविञ्ञातब्बेसु धम्मेसु विसता वित्थताति – विसत्तिकाति – वंसो विसालोव यथा विसत्तो.
पुत्तेसु दारेसु च या अपेक्खाति. पुत्ताति चत्तारो पुत्ता – अत्रजो पुत्तो, खेत्तजो पुत्तो, दिन्नको पुत्तो, अन्तेवासिको पुत्तो. दारा वुच्चन्ति भरियायो. अपेक्खा वुच्चन्ति तण्हा. यो रागो सारागो…पे… अभिज्झा लोभो अकुसलमूलन्ति – पुत्तेसु दारेसु च या अपेक्खा.
वंसक्कळीरोव असज्जमानोति वंसो वुच्चति वेळुगुम्बो. यथा वेळुगुम्बस्मिं तरुणका कळीरका [तरुणकळीरा (स्या.)] असत्ता अलग्गा अगधिता [अपलिवेट्ठिता (स्या.)] अपलिबुद्धा निक्खन्ता निस्सटा विप्पमुत्ता एवमेव. सज्जाति द्वे सज्जना – तण्हासज्जना च दिट्ठिसज्जना च…पे… अयं तण्हासज्जना…पे… अयं दिट्ठिसज्जना. तस्स पच्चेकसम्बुद्धस्स तण्हासज्जना पहीना, दिट्ठिसज्जना पटिनिस्सट्ठा. तण्हासज्जनाय पहीनत्ता दिट्ठिसज्जनाय पटिनिस्सट्ठत्ता सो पच्चेकसम्बुद्धो रूपे न सज्जति सद्दे न सज्जति गन्धे न सज्जति रसे न सज्जति फोट्ठब्बे न सज्जति कुले…पे… गणे… आवासे… लाभे… यसे… पसंसाय… सुखे… चीवरे… पिण्डपाते… सेनासने… गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारे… कामधातुया… रूपधातुया… अरूपधातुया… कामभवे… रूपभवे… अरूपभवे… सञ्ञाभवे… असञ्ञाभवे… नेवसञ्ञानासञ्ञाभवे… एकवोकारभवे… चतुवोकारभवे… पञ्चवोकारभवे… अतीते… अनागते… पच्चुप्पन्ने… दिट्ठसुतमुतविञ्ञातब्बेसु धम्मेसु न सज्जति न गण्हाति न बज्झति न पलिबज्झति न मुच्छति; निक्खन्तो निस्सटो विप्पमुत्तो विसञ्ञुत्तो विमरियादिकतेन चेतसा विहरतीति – वंसक्कळीरोव असज्जमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो. तेनाह सो पच्चेकसम्बुद्धो –
‘‘वंसो विसालोव यथा विसत्तो, पुत्तेसु दारेसु च या अपेक्खा;
वंसक्कळीरोव असज्जमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.
१२५. मिगो अरञ्ञम्हि यथा अबद्धो [अबन्धो (स्या. क.)], येनिच्छकं गच्छति गोचराय;
विञ्ञू नरो सेरितं पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो.
मिगो अरञ्ञम्हि यथा अबद्धो, येनिच्छकं गच्छति गोचरायाति. मिगोति द्वे मिगा – एणिमिगो च पसदमिगो च. यथा आरञ्ञिको [आरञ्ञको (स्या. क.)] मिगो अरञ्ञे पवने चरमानो [अरञ्ञे वसमानो (स्या.)] विस्सत्थो गच्छति विस्सत्थो तिट्ठति विस्सत्थो निसीदति विस्सत्थो सेय्यं कप्पेति.
वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, आरञ्ञिको मिगो अरञ्ञे पवने चरमानो विस्सत्थो गच्छति विस्सत्थो तिट्ठति विस्सत्थो निसीदति विस्सत्थो सेय्यं कप्पेति. तं किस्स हेतु? अनापाथगतो, भिक्खवे, लुद्दस्स. एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, ‘भिक्खु अन्धमकासि मारं, अपदं [परं (क.) म. नि. १.२७१] वधित्वा मारचक्खुं अदस्सनं गतो पापिमतो’.
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु वितक्कविचारानं वूपसमा अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं अवितक्कं अविचारं समाधिजं पीतिसुखं दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, ‘भिक्खु अन्धमकासि मारं, अपदं वधित्वा मारचक्खुं अदस्सनं गतो पापिमतो’.
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु पीतिया च विरागा उपेक्खको च विहरति सतो च सम्पजानो सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेति, यं तं अरिया आचिक्खन्ति ‘उपेक्खको सतिमा सुखविहारी’ति ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, ‘भिक्खु अन्धमकासि मारं, अपदं वधित्वा मारचक्खुं अदस्सनं गतो पापिमतो’.
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना पुब्बेव सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमा अदुक्खमसुखं उपेक्खासतिपारिसुद्धिं चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, ‘भिक्खु अन्धमकासि मारं, अपदं वधित्वा मारचक्खुं अदस्सनं गतो पापिमतो’.
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा ‘अनन्तो आकासो’ति आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, ‘भिक्खु अन्धमकासि मारं, अपदं वधित्वा मारचक्खुं अदस्सनं गतो पापिमतो’.
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु सब्बसो आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘अनन्तं विञ्ञाण’न्ति विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति…पे….
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, सब्बसो विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘नत्थि किञ्ची’ति आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति…पे….
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, सब्बसो आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्म नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति…पे….
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, सब्बसो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समतिक्कम्म सञ्ञावेदयितनिरोधं उपसम्पज्ज विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, ‘भिक्खु अन्धमकासि मारं, अपदं वधित्वा मारचक्खुं अदस्सनं गतो पापिमतो’, तिण्णो लोके विसत्तिकं. सो विस्सत्थो गच्छति विस्सत्थो तिट्ठति विस्सत्थो निसीदति विस्सत्थो सेय्यं कप्पेति. तं किस्स हेतु? अनापाथगतो, भिक्खवे, पापिमतो’’ति – मिगो अरञ्ञम्हि यथा अबद्धो, येनिच्छकं गच्छति गोचराय.
विञ्ञू नरो सेरितं पेक्खमानोति. विञ्ञूति पण्डितो पञ्ञवा बुद्धिमा ञाणी विभावी मेधावी. नरोति सत्तो माणवो पोसो पुग्गलो जीवो जागु जन्तु इन्दगु मनुजो. सेरीति द्वे सेरी – धम्मोपि सेरी पुग्गलोपि सेरी. कतमो धम्मो सेरी? चत्तारो सतिपट्ठाना चत्तारो सम्मप्पधाना चत्तारो इद्धिपादा पञ्चिन्द्रियानि पञ्च बलानि सत्त बोज्झङ्गा अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो – अयं धम्मो सेरी. कतमो पुग्गलो सेरी? यो इमिना सेरिना धम्मेन समन्नागतो, सो वुच्चति पुग्गलो सेरी. विञ्ञू नरो सेरितं पेक्खमानोति विञ्ञू नरो सेरितं धम्मं पेक्खमानो, दक्खमानो ओलोकयमानो निज्झायमानो उपपरिक्खमानोति – विञ्ञू नरो सेरितं पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो. तेनाह सो पच्चेकसम्बुद्धो –
‘‘मिगो अरञ्ञम्हि यथा अबद्धो, येनिच्छकं गच्छति गोचराय;
विञ्ञू नरो सेरितं पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.
१२६. आमन्तना होति सहायमज्झे,वासे ठाने गमने चारिकाय;
अनभिज्झितं सेरितं पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो.
आमन्तना होति सहायमज्झे, वासे ठाने गमने चारिकायाति सहाया वुच्चन्ति येहि सह आगमनं फासु गमनं फासु गमनागमनं फासु ठानं फासु निसज्जनं फासु सयनं फासु आलपनं फासु सल्लपनं फासु उल्लपनं फासु समुल्लपनं फासु. आमन्तना होति सहायमज्झे, वासे ठाने गमने चारिकायाति सहायमज्झे वासेपि ठानेपि गमनेपि चारिकायपि अत्तत्थमन्तना परत्थमन्तना उभयत्थमन्तना दिट्ठधम्मिकत्थमन्तना सम्परायिकत्थमन्तना परमत्थमन्तना [उभयत्थमन्तना (क.)] ति – आमन्तना होति सहायमज्झे, वासे ठाने गमने चारिकाय.
अनभिज्झितं सेरितं पेक्खमानोति अनभिज्झितं एतं वत्थु बालानं असप्पुरिसानं तित्थियानं तित्थयसावकानं, यदिदं – भण्डुकासायवत्थवसनता. अभिज्झितं एतं वत्थु पण्डितानं सप्पुरिसानं बुद्धसावकानं पच्चेकबुद्धानं, यदिदं – भण्डुकासायवत्थवसनता. सेरीति द्वे सेरी – धम्मोपि सेरी पुग्गलोपि सेरी. कतमो धम्मो सेरी? चत्तारो सतिपट्ठाना …पे… अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो – अयं धम्मो सेरी. कतमो पुग्गलो सेरी? यो इमिना सेरिना धम्मेन समन्नागतो, सो वुच्चति पुग्गलो सेरी. अनभिज्झितं सेरितं पेक्खमानोति सेरितं धम्मं पेक्खमानो दक्खमानो ओलोकयमानो निज्झायमानो उपपरिक्खमानोति – अनभिज्झितं सेरितं पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो. तेनाह सो पच्चेकसम्बुद्धो –
‘‘आमन्तना होति सहायमज्झे, वासे ठाने गमने चारिकाय;
अनभिज्झितं सेरितं पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.
१२७. खिड्डा [खिट्टा (क.)] रती होति सहायमज्झे,पुत्तेसु च विपुलं होति पेमं;
पियविप्पयोगं [विप्पयोगम्पि (क.)] विजिगुच्छमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो.
खिड्डा रती होति सहायमज्झेति. खिड्डाति द्वे खिड्डा – कायिका च खिड्डा वाचसिका च खिड्डा. कतमा कायिका खिड्डा? हत्थीहिपि कीळन्ति, अस्सेहिपि कीळन्ति, रथेहिपि कीळन्ति, धनूहिपि कीळन्ति, थरूहिपि कीळन्ति, अट्ठपदेहिपि कीळन्ति, दसपदेहिपि कीळन्ति, आकासेपि कीळन्ति, परिहारपथेपि कीळन्ति, सन्तिकायपि कीळन्ति, खलिकायपि कीळन्ति, घटिकायपि कीळन्ति, सलाकहत्थेनपि कीळन्ति, अक्खेनपि कीळन्ति, पङ्गचीरेनपि कीळन्ति, वङ्ककेनपि कीळन्ति, मोक्खचिकायपि कीळन्ति, चिङ्गुलकेनपि कीळन्ति, पत्ताळ्हकेनपि कीळन्ति, रथकेनपि कीळन्ति, धनुकेनपि कीळन्ति, अक्खरिकायपि कीळन्ति, मनेसिकायपि कीळन्ति, यथावज्जेनपि कीळन्ति. अयं कायिका खिड्डा.
कतमा वाचसिका खिड्डा? मुखभेरिकं मुखालम्बरं मुखडिण्डिमकं [मुखदेण्डिमकं (स्या.), मुखदिन्दिमकं (क.)] मुखचलिमकं मुखकेरकं [मुखभेरुकं (स्या.)] मुखदद्दरिकं नाटकं लासं गीतं दवकम्मं. अयं वाचसिका खिड्डा.
रतीति अनुक्कण्ठिताधिवचनमेतं रतीति. सहाया वुच्चन्ति येहि सह आगमनं फासु गमनं फासु गमनागमनं फासु ठानं फासु निसज्जनं फासु सयनं फासु आलपनं फासु सल्लपनं फासु उल्लपनं फासु समुल्लपनं फासु. खिड्डा रती होति सहायमज्झेति खिड्डा च रति च सहायमज्झे होतीति – खिड्डा रती होति सहायमज्झे.
पुत्तेसु च विपुलं होति पेमन्ति. पुत्ताति चत्तारो पुत्ता – अत्रजो पुत्तो, खेत्तजो पुत्तो, दिन्नको पुत्तो, अन्तेवासिको पुत्तो. पुत्तेसु च विपुलं होतिं पेमन्ति पुत्तेसु च अधिमत्तं होति पेमन्ति – पुत्तेसु च विपुलं होति पेमं.
पियविप्पयोगं विजिगुच्छमानोति द्वे पिया – सत्ता वा सङ्खारा वा. कतमे सत्ता पिया? इध यस्स ते होन्ति अत्थकामा हितकामा फासुकामा योगक्खेमकामा माता वा पिता वा भाता वा भगिनी वा पुत्तो वा धीता वा मित्ता वा अमच्चा वा ञाती वा सालोहिता वा, इमे सत्ता पिया.
कतमे सङ्खारा पिया? मनापिका रूपा मनापिका सद्दा मनापिका गन्धा मनापिका रसा मनापिका फोट्ठब्बा, इमे सङ्खारा पिया. पियविप्पयोगं विजिगुच्छमानोति पियानं विप्पयोगं विजिगुच्छमानो अट्टियमानो हरायमानोति – पियविप्पयोगं विजिगुच्छमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो. तेनाह सो पच्चेकसम्बुद्धो –
‘‘खिड्डा रती होति सहायमज्झे, पुत्तेसु च विपुलं होति पेमं;
पियविप्पयोगं विजिगुच्छमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.
१२८. चातुद्दिसो अप्पटिघो च होति,सन्तुस्समानो इतरीतरेन;
परिस्सयानं सहिता अछम्भी, एको चरे खग्गविसाणकप्पो.
चातुद्दिसो अप्पटिघो च होतीति. चातुद्दिसोति सो पच्चेकसम्बुद्धो मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति, तथा दुतियं, तथा ततियं, तथा चतुत्थं. इति उद्धमधो तिरियं सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं मेत्तासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन [अब्यापज्झेन (स्या.) पस्स दी. नि. ३.३०८] फरित्वा विहरति. करुणासहगतेन…पे… मुदितासहगतेन…पे… उपेक्खासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति, तथा दुतियं, तथा ततियं…पे… अब्यापज्जेन फरित्वा विहरति. चातुद्दिसो अप्पटिघो च होतीति मेत्ताय भावितत्ता ये पुरत्थिमाय दिसाय सत्ता ते अप्पटिकूला [अप्पटिकुला (बहूसु)] होन्ति, ये दक्खिणाय दिसाय सत्ता ते अप्पटिकूला होन्ति, ये पच्छिमाय दिसाय सत्ता ते अप्पटिकूला होन्ति, ये उत्तराय दिसाय सत्ता ते अप्पटिकूला होन्ति, ये पुरत्थिमाय अनुदिसाय सत्ता ते अप्पटिकूला होन्ति, ये दक्खिणाय अनुदिसाय सत्ता ते अप्पटिकूला होन्ति, ये पच्छिमाय अनुदिसाय सत्ता ते अप्पटिकूला होन्ति, ये उत्तराय अनुदिसाय सत्ता ते अप्पटिकूला होन्ति, ये हेट्ठिमाय दिसाय सत्ता ते अप्पटिकूला होन्ति, ये उपरिमाय दिसाय सत्ता ते अप्पटिकूला होन्ति, ये दिसासु विदिसासु सत्ता ते अप्पटिकूला होन्ति; करुणाय भावितत्ता मुदिताय भावितत्ता उपेक्खाय भावितत्ता ये पुरत्थिमाय दिसाय सत्ता ते अप्पटिकूला होन्ति…पे… ये दिसासु विदिसासु सत्ता ते अप्पटिकूला होन्तीति – चातुद्दिसो अप्पटिघो च होति.
सन्तुस्समानो इतरीतरेनाति सो पच्चेकसम्बुद्धो सन्तुट्ठो होति इतरीतरेन चीवरेन, इतरीतरचीवरसन्तुट्ठिया च वण्णवादी, न च चीवरहेतु अनेसनं अप्पतिरूपं [अप्पटिरूपं (स्या.)] आपज्जति. अलद्धा च चीवरं न परितस्सति, लद्धा च चीवरं अगधितो अमुच्छितो अनज्झापसन्नो [अनज्झोपन्नो (स्या.)] आदीनवदस्सावी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जति. ताय च पन इतरीतरचीवरसन्तुट्ठिया नेवत्तानुक्कंसेति न परं वम्भेति. यो हि तत्थ दक्खो अनलसो सम्पजानो पतिस्सतो, अयं वुच्चति पच्चेकसम्बुद्धो पोराणे अग्गञ्ञे अरियवंसे ठितो. सन्तुट्ठो होति इतरीतरेन पिण्डपातेन…पे…
सन्तुट्ठो होति इतरीतरेन सेनासनेन…पे… सन्तुट्ठो होति इतरीतरेन गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारेन, इतरीतरगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारसन्तुट्ठिया च वण्णवादी, न च गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारहेतु अनेसनं अप्पतिरूपं आपज्जति. अलद्धा च गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारानं न परितस्सति. लद्धा च गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं अगधितो अमुच्छितो अनज्झापन्नो आदीनवदस्सावी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जति. ताय च इतरीतरगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारसन्तुट्ठिया नेवत्तानुक्कंसेति न परं वम्भेति. यो हि तत्थ दक्खो अनलसो सम्पजानो पतिस्सतो, अयं वुच्चति पच्चेकसम्बुद्धो पोराणे अग्गञ्ञे अरियवंसे ठितोति – सन्तुस्समानो इतरीतरेन.
परिस्सयानं सहिता अछम्भीति. परिस्सयाति द्वे परिस्सया – पाकटपरिस्सया च पटिच्छन्नपरिस्सया च. कतमे पाकटपरिस्सया? सीहा ब्यग्घा दीपी अच्छा तरच्छा कोका महिंसा [गोमहिसा (स्या.) महानि. ५] हत्थी अही विच्छिका सतपदी, चोरा वा अस्सु मानवा वा कतकम्मा वा अकतकम्मा वा, चक्खुरोगो सोतरोगो घानरोगो जिव्हारोगो कायरोगो सीसरोगो कण्णरोगो मुखरोगो दन्तरोगो कासो सासो पिनासो डाहो जरो कुच्छिरोगो मुच्छा पक्खन्दिका सूला विसूचिका कुट्ठं गण्डो किलासो सोसो अपमारो दद्दु कण्डु कच्छु रखसा वितच्छिका लोहितपित्तं मधुमेहो अंसा पिळका भगन्दला, पित्तसमुट्ठाना आबाधा सेम्हसमुट्ठाना आबाधा वातसमुट्ठाना आबाधा सन्निपातिका आबाधा उतुपरिणामजा आबाधा विसमपरिहारजा आबाधा ओपक्कमिका आबाधा कम्मविपाकजा आबाधा, सीतं उण्हं जिघच्छा पिपासा उच्चारो पस्सावो डंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सा इति वा. इमे वुच्चन्ति पाकटपरिस्सया.
कतमे पटिच्छन्नपरिस्सया? कायदुच्चरितं वचीदुच्चरितं मनोदुच्चरितं कामच्छन्दनीवरणं ब्यापादनीवरणं थिनमिद्धनीवरणं उद्धच्चकुक्कुच्चनीवरणं विचिकिच्छानीवरणं रागो दोसो मोहो कोधो उपनाहो मक्खो पळासो इस्सा मच्छरियं माया साठेय्यं थम्भो सारम्भो मानो अतिमानो मदो पमादो, सब्बे किलेसा सब्बे दुच्चरिता सब्बे दरथा सब्बे परिळाहा सब्बे सन्तापा सब्बाकुसलाभिसङ्खारा. इमे वुच्चन्ति पटिच्छन्नपरिस्सया.
परिस्सयाति केनट्ठेन परिस्सया? परिसहन्तीति परिस्सया, परिहानाय संवत्तन्तीति परिस्सया, तत्रासयाति परिस्सया. कथं परिसहन्तीति परिस्सया? ते परिस्सया तं पुग्गलं सहन्ति परिसहन्ति अभिभवन्ति अज्झोत्थरन्ति परियादियन्ति मद्दन्ति. एवं परिसहन्तीति – परिस्सया.
कथं परिहानाय संवत्तन्तीति परिस्सया? ते परिस्सया कुसलानं धम्मानं अन्तरायाय परिहानाय संवत्तन्ति. कतमेसं कुसलानं धम्मानं? सम्मापटिपदाय अनुलोमपटिपदाय अपच्चनीकपटिपदाय अन्वत्थपटिपदाय धम्मानुधम्मपटिपदाय सीलेसु परिपूरकारिताय इन्द्रियेसु गुत्तद्वारताय भोजने मत्तञ्ञुताय जागरियानुयोगस्स सतिसम्पजञ्ञस्स चतुन्नं सतिपट्ठानानं भावनानुयोगस्स, चतुन्नं सम्मप्पधानानं… चतुन्नं इद्धिपादानं… पञ्चन्नं इन्द्रियानं… पञ्चन्नं बलानं… सत्तन्नं बोज्झङ्गानं… अरियस्स अट्ठङ्गिकस्स मग्गस्स भावनानुयोगस्स – इमेसं कुसलानं धम्मानं अन्तरायाय परिहानाय संवत्तन्ति. एवं परिहानाय संवत्तन्तीति – परिस्सया.
कथं तत्रासयाति परिस्सया? तत्थेते [तत्र ते (क.)] पापका अकुसला धम्मा उप्पज्जन्ति अत्तभावसन्निस्सया. यथा बिले बिलासया पाणा सयन्ति, दके दकासया [उदके उदकासया (स्या.)] पाणा सयन्ति, वने वनासया पाणा सयन्ति, रुक्खे रुक्खासया पाणा सयन्ति; एवमेव तत्थेते पापका अकुसला धम्मा उप्पज्जन्ति अत्तभावसन्निस्सयाति. एवम्पि तत्रासयाति – परिस्सया.
वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘सान्तेवासिको, भिक्खवे, भिक्खु साचरियको दुक्खं न फासु विहरति. कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खु सान्तेवासिको साचरियको दुक्खं न फासु विहरति? इध, भिक्खवे, भिक्खु चक्खुना रूपं दिस्वा उप्पज्जन्ति ये पापका अकुसला धम्मा, सरसङ्कप्पा संञ्ञोजनीया [सञ्ञोजनिका (क.)], त्यस्स अन्तो वसन्ति अन्वास्सवन्ति पापका अकुसला धम्माति. तस्मा सान्तेवासिको वुच्चति. तेन समुदाचरेन समुदाचरन्ति नं पापका अकुसला धम्माति. तस्मा साचरियकोति वुच्चति.
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खुनो सोतेन सद्दं सुत्वा…पे… घानेन गन्धं घायित्वा…पे… जिव्हाय रसं सायित्वा…पे… कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा…पे… मनसा धम्मं विञ्ञाय उप्पज्जन्ति ये पापका अकुसला धम्मा सरसङ्कप्पा संयोजनीया, त्यस्स अन्तो वसन्ति अन्वास्सवन्ति पापका अकुसला धम्माति. तस्मा सान्तेवासिकोति वुच्चति. तेन समुदाचरेन समुदाचरन्ति नं पापका अकुसला धम्माति. तस्मा साचरियकोति वुच्चति. एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु सान्तेवासिको साचरियको दुक्खं न फासु विहरती’’ति. एवम्पि, तत्रासयाति – परिस्सया.
वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘तयोमे, भिक्खवे, अन्तरामला अन्तराअमित्ता अन्तरासपत्ता अन्तरावधका अन्तरापच्चत्थिका. कतमे तयो? लोभो, भिक्खवे, अन्तरामलो [अन्तरामलं (स्या. क.) पस्स इतिवु. ८८] अन्तराअमित्तो अन्तरासपत्तो अन्तरावधको अन्तरापच्चत्थिको, दोसो, भिक्खवे…पे… मोहो, भिक्खवे, अन्तरामलो अन्तराअमित्तो अन्तरासपत्तो अन्तरावधको अन्तरापच्चत्थिको. इमे खो, भिक्खवे, तयो अन्तरामला अन्तराअमित्ता अन्तरासपत्ता अन्तरावधका अन्तरापच्चत्थिका’’ति.
अनत्थजननो लोभो, लोभो चित्तप्पकोपनो;
भयमन्तरतो जातं, तं जनो नावबुज्झति.
लुद्धो अत्थं न जानाति, लुद्धो धम्मं न पस्सति;
अन्धतमं तदा होति, यं लोभो सहते नरं.
अनत्थजननो दोसो, दोसो चित्तप्पकोपनो;
भयमन्तरतो जातं, तं जनो नावबुज्झति.
दुट्ठो अत्थं न जानाति, दुट्ठो धम्मं न पस्सति;
अन्धतमं तदा होति, यं दोसो सहते नरं.
अनत्थजननो मोहो, मोहो चित्तप्पकोपनो;
भयमन्तरतो जातं, तं जनो नावबुज्झति.
मूळ्हो अत्थं न जानाति, मूळ्हो धम्मं न पस्सति;