७. नन्दमाणवपुच्छानिद्देसो

४६. सन्ति लोके मुनयो, [इच्चायस्मा नन्दो]

जना वदन्ति तयिदं कथंसु;

ञाणूपपन्नं मुनि नो वदन्ति, उदाहु वे जीवितेनूपपन्नं [जीविकेनूपपन्नं (स्या.)] .

सन्ति लोके मुनयोति. सन्तीति सन्ति संविज्जन्ति अत्थि उपलब्भन्ति. लोकेति अपायलोके…पे… आयतनलोके. मुनयोति मुनिनामका आजीवका निगण्ठा जटिला तापसा. (देवा लोके मुनयोति सञ्जानन्ति, न च ते मुनयो) [( ) एत्थन्तरे पाठो नत्थि स्या. पोत्थके] ति. सन्ति लोके मुनयो. इच्चायस्मा नन्दोति. इच्चाति पदसन्धि…पे…. आयस्माति पियवचनं…पे…. नन्दोति तस्स ब्राह्मणस्स नामं…पे… अभिलापोति – इच्चायस्मा नन्दो.

जना वदन्ति तयिदं कथंसूति. जनाति खत्तिया च ब्राह्मणा च वेस्सा च सुद्दा च गहट्ठा च पब्बजिता च देवा च मनुस्सा च. वदन्तीति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्ति. तयिदं कथंसूति संसयपुच्छा विमतिपुच्छा द्वेळ्हकपुच्छा अनेकंसपुच्छा ‘‘एवं नु खो, न नु खो, किं नु खो, कथं नु खो’’ति – जना वदन्ति तयिदं कथंसु.

ञाणूपपन्नं मुनि नो वदन्तीति. अट्ठ समापत्तिञाणेन वा पञ्चाभिञ्ञाञाणेन वा उपेतं समुपेतं उपागतं समुपागतं उपपन्नं समुपपन्नं समन्नागतं मुनिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्तीति – ञाणूपपन्नं मुनि नो वदन्ति.

उदाहु वे जीवितेनूपपन्नन्ति उदाहु अनेकविविधअतिपरमदुक्करकारिकलूखजीवितानुयोगेन उपेतं समुपेतं उपागतं समुपागतं उपपन्नं समुपपन्नं समन्नागतं मुनिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्तीति – उदाहु वे जीवितेनूपपन्नं. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘सन्ति लोके मुनयो, [इच्चायस्मा नन्दो]

जना वदन्ति तयिदं कथंसु;

ञाणूपपन्नं मुनि नो वदन्ति, उदाहु वे जीवितेनूपपन्न’’न्ति.

४७. न दिट्ठिया न सुतिया न ञाणेन,

मुनीध नन्द कुसला वदन्ति;

विसेनिकत्वा [विसेनिंकत्वा (क.) महानि. ६८] अनीघा निरासा, चरन्ति ये ते मुनयोति ब्रूमि.

न दिट्ठिया न सुतिया न ञाणेनाति. न दिट्ठियाति न दिट्ठसुद्धिया. न सुतियाति न सुतसुद्धिया. न ञाणेनाति नपि अट्ठसमापत्तिञाणेन नपि पञ्चाभिञ्ञाञाणेन नपि मिच्छाञाणेनाति – न दिट्ठिया न सुतिया न ञाणेन.

मुनीध नन्द कुसला वदन्तीति. कुसलाति ये ते खन्धकुसला धातुकुसला आयतनकुसला पटिच्चसमुप्पादकुसला सतिपट्ठानकुसला सम्मप्पधानकुसला इद्धिपादकुसला इन्द्रियकुसला बलकुसला बोज्झङ्गकुसला मग्गकुसला फलकुसला निब्बानकुसला दिट्ठसुद्धिया वा सुतसुद्धिया वा अट्ठसमापत्तिञाणेन वा पञ्चाभिञ्ञाञाणेन वा मिच्छाञाणेन वा दिट्ठेन वा सुतेन वा उपेतं समुपेतं उपागतं समुपागतं उपपन्नं समुपपन्नं समन्नागतं मुनिं न वदन्ति न कथेन्ति न भणन्ति न दीपयन्ति न वोहरन्तीति – मुनीध नन्द कुसला वदन्ति.

विसेनिकत्वा अनीघा निरासा, चरन्ति ये ते मुनयोति ब्रूमीति सेना वुच्चति मारसेना, कायदुच्चरितं मारसेना, वचीदुच्चरितं मारसेना, मनोदुच्चरितं मारसेना, रागो मारसेना, दोसो मारसेना, मोहो मारसेना, कोधो…पे… उपनाहो… मक्खो… पळासो… इस्सा… मच्छरियं… माया… साठेय्यं… थम्भो… सारम्भो… मानो… अतिमानो… मदो… पमादो… सब्बे किलेसा सब्बे दुच्चरिता सब्बे दरथा सब्बे परिळाहा सब्बे सन्तापा सब्बाकुसलाभिसङ्खारा मारसेना. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘कामा ते पठमा सेना, दुतिया अरति वुच्चति;

ततिया खुप्पिपासा ते, चतुत्थी तण्हा पवुच्चति.

‘‘पञ्चमं थिनमिद्धं ते, छट्ठा भीरू पवुच्चति;

सत्तमी विचिकिच्छा ते, मक्खो थम्भो ते अट्ठमो;

लाभो सिलोको सक्कारो, मिच्छालद्धो च यो यसो.

‘‘यो चत्तानं समुक्कंसे, परे च अवजानाति;

एसा नमुचि ते सेना [एसा ते नमुचि सेना (स्या. क.) सु. नि. ४४१], कण्हस्साभिप्पहारिनी;

न नं असूरो जिनाति, जेत्वा च लभते सुख’’न्ति.

यतो चतूहि अरियमग्गेहि सब्बा च मारसेना सब्बे च पटिसेनिकरा [विसेनिंकत्वा (क.) महानि. ६८] किलेसा जिता च पराजिता च भग्गा विप्पलुग्गा [विप्पलुग्गता (स्या.) पस्स महानि. २८] परम्मुखा, तेन वुच्चन्ति विसेनिकत्वा. अनीघाति रागो नीघो, दोसो नीघो, मोहो नीघो, कोधो नीघो, उपनाहो नीघो…पे… सब्बाकुसलाभिसङ्खारा नीघा. येसं एते नीघा पहीना समुच्छिन्ना वूपसन्ता पटिप्पस्सद्धा अभब्बुप्पत्तिका ञाणग्गिना दड्ढा ते वुच्चन्ति अनीघा. निरासाति आसा वुच्चति तण्हा. यो रागो सारागो…पे… अविज्जा लोभो अकुसलमूलं. येसं एसा आसा तण्हा पहीना समुच्छिन्ना वूपसन्ता पटिप्पस्सद्धा अभब्बुप्पत्तिका ञाणग्गिना दड्ढा, ते वुच्चन्ति निरासा अरहन्तो खीणासवा. विसेनिकत्वा अनीघा निरासा, चरन्ति ये ते मुनयोति ब्रूमीति ये ते विसेनिकत्वाव अनीघा च निरासा च चरन्ति विहरन्ति इरियन्ति वत्तेन्ति पालेन्ति यपेन्ति यापेन्ति, ते लोके मुनयोति ब्रूमि आचिक्खामि देसेमि पञ्ञपेमि पट्ठपेमि विवरामि विभजामि उत्तानीकरोमि पकासेमीति – विसेनिकत्वा अनीघा निरासा, चरन्ति ये ते मुनयोति ब्रूमि. तेनाह भगवा –

‘‘न दिट्ठिया न सुतिया न ञाणेन, मुनीध नन्द कुसला वदन्ति;

विसेनिकत्वा अनीघा निरासा, चरन्ति ये ते मुनयोति ब्रूमी’’ति.

४८. ये केचिमे समणब्राह्मणासे, [इच्चायस्मा नन्दो]

दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिं;

सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिं, अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं.

कच्चिस्सु ते भगवा तत्थ यता चरन्ता, अतारु जातिञ्च जरञ्च मारिस;

पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं.

ये केचिमे समणब्राह्मणासेति. ये केचीति सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं असेसं निस्सेसं परियादियनवचनमेतं – ये केचीति. समणाति ये केचि इतो बहिद्धा पब्बज्जूपगता परिब्बाजकसमापन्ना. ब्राह्मणाति ये केचि भोवादिकाति – ये केचिमे समणब्राह्मणासे. इच्चायस्मा नन्दोति. इच्चाति पदसन्धि…पे…. आयस्माति पियवचनं…पे…. नन्दोति. तस्स ब्राह्मणस्स नामं…पे… अभिलापोति – इच्चायस्मा नन्दो.

दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिन्ति दिट्ठेनपि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्ति; सुतेनपि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्ति; दिट्ठस्सुतेनपि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्तीति – दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिं.

सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिन्ति सीलेनपि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्ति; वतेनपि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्ति; सीलब्बतेनापि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्तीति – सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिं.

अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिन्ति अनेकविधकोतूहलमङ्गलेन [अनेकविधवत्त कुतूहलमङ्गलेन (स्या.)] सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्तीति – अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं.

कच्चिसु ते भगवा तत्थ यता चरन्ताति. कच्चिस्सूति संसयपुच्छा विमतिपुच्छा द्वेळ्हकपुच्छा अनेकंसपुच्छा, ‘‘एवं नु खो, न नु खो, किं नु खो, कथं नु खो’’ति – कच्चिस्सु. तेति दिट्ठिगतिका. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति – कच्चिस्सु ते भगवा. तत्थ यता चरन्ताति. तत्थाति सकाय दिट्ठिया सकाय खन्तिया सकाय रुचिया सकाय लद्धिया. यताति यत्ता पटियत्ता [यता पटियता (स्या.)] गुत्ता गोपिता रक्खिता संवुता. चरन्ताति चरन्ता विहरन्ता इरियन्ता वत्तेन्ता पालेन्ता यपेन्ता यापेन्ताति – कच्चिस्सु ते भगवा तत्थ यता चरन्ता.

अतारु जातिञ्च जरञ्च मारिसाति जातिजरामरणं अतरिंसु उत्तरिंसु पतरिंसु समतिक्कमिंसु वीतिवत्तिंसु. मारिसाति पियवचनं गरुवचनं सगारवसप्पतिस्साधिवचनमेतं – मारिसाति – अतारु जातिञ्च जरञ्च मारिस.

पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतन्ति. पुच्छामि तन्ति पुच्छामि तं याचामि तं अज्झेसामि तं, कथयस्सु मेति पुच्छामि तं. भगवाति…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति. ब्रूहि मेतन्ति ब्रूहि आचिक्खाहि देसेहि पञ्ञपेहि पट्ठपेहि विवराहि विभजाहि उत्तानीकरोहि पकासेहीति – पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘ये केचिमे समणब्राह्मणासे, [इच्चायस्मा नन्दो]

दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिं;

सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिं, अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं.

‘‘कच्चिस्सु ते भगवा तत्थ यता चरन्ता,

अतारु जातिञ्च जरञ्च मारिस;

पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेत’’न्ति.

४९. ये केचिमे समणब्राह्मणासे, [नन्दाति भगवा]

दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिं;

सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिं, अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं;

किञ्चापि ते तत्थ यता चरन्ति, नातरिंसु जातिजरन्ति ब्रूमि.

ये केचिमे समणब्राह्मणासेति. ये केचीति सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं असेसं निस्सेसं परियादियनवचनमेतं – ये केचीति. समणाति ये केचि इतो बहिद्धा पब्बज्जूपगता परिब्बाजकसमापन्ना. ब्राह्मणाति ये केचि भोवादिकाति – ये केचिमे समणब्राह्मणासे. नन्दाति भगवाति. नन्दाति भगवा तं ब्राह्मणं नामेन आलपति. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति – नन्दाति भगवा.

दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिन्ति दिट्ठेनपि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्ति; सुतेनपि सुद्धिं…पे… दिट्ठस्सुतेनपि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्तीति – दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिं.

सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिन्ति सीलेनपि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्ति; वतेनपि सुद्धिं…पे… वोहरन्ति; सीलब्बतेनापि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्तीति – सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिं.

अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिन्ति अनेकविधकोतूहलमङ्गलेन सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्तीति – अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं.

किञ्चापि ते तत्थ यता चरन्तीति. किञ्चापीति पदसन्धि पदसंसग्गो पदपारिपूरी अक्खरसमवायो ब्यञ्जनसिलिट्ठता पदानुपुब्बतापेतं – किञ्चापीति. तेति दिट्ठिगतिका. तत्थाति सकाय दिट्ठिया सकाय खन्तिया सकाय रुचिया सकाय लद्धिया. यताति यत्ता पटियत्ता गुत्ता गोपिता रक्खिता संवुता. चरन्तीति चरन्ति विहरन्ति इरियन्ति वत्तेन्ति पालेन्ति यपेन्ति यापेन्तीति – किञ्चापि ते तत्थ यता चरन्ति.

नातरिंसु जातिजरन्ति ब्रूमीति जातिजरामरणं न तरिंसु न उत्तरिंसु न पतरिंसु न समतिक्कमिंसु न वीतिवत्तिंसु, जातिजरामरणा अनिक्खन्ता अनिस्सटा अनतिक्कन्ता असमतिक्कन्ता अवीतिवत्ता, अन्तोजातिजरामरणे परिवत्तेन्ति, अन्तोसंसारपथे परिवत्तेन्ति, जातिया अनुगता, जराय अनुसटा, ब्याधिना अभिभूता, मरणेन अब्भाहता अताणा अलेणा असरणा असरणीभूताति ब्रूमि आचिक्खामि देसेमि पञ्ञपेमि पट्ठपेमि विवरामि विभजामि उत्तानीकरोमि पकासेमीति – नातरिंसु जातिजरन्ति ब्रूमि. तेनाह भगवा –

‘‘ये केचिमे समणब्राह्मणासे, [नन्दाति भगवा]

दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिं;

सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिं, अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं;

किञ्चापि ते तत्थ यता चरन्ति, नातरिंसु जातिजरन्ति ब्रूमी’’ति.

५०. ये केचिमे समणब्राह्मणासे, [इच्चायस्मा नन्दो]

दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिं;

सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिं, अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं.

ते चे मुनी ब्रूसि अनोघतिण्णे, अथ को चरहि देवमनुस्सलोके;

अतारि जातिञ्च जरञ्च मारिस, पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं.

ये केचिमे समणब्राह्मणासेति. ये केचीति सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं असेसं निस्सेसं परियादियनवचनमेतं – ये केचीति. समणाति ये केचि इतो बहिद्धा पब्बज्जूपगता परिब्बाजकसमापन्ना. ब्राह्मणाति ये केचि भोवादिकाति – ये केचिमे समणब्राह्मणासे. इच्चायस्मा नन्दोति. इच्चाति पदसन्धि…पे… इच्चायस्मा नन्दो.

दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिन्ति दिट्ठेनपि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्ति; सुतेनापि सुद्धिं…पे… दिट्ठस्सुतेनापि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्तीति – दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिं.

सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिन्ति सीलेनापि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्ति; वतेनापि सुद्धिं…पे… वोहरन्ति; सीलब्बतेनापि सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्तीति – सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिं.

अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिन्ति अनेकविधकोतूहलमङ्गलेन सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं वदन्ति कथेन्ति भणन्ति दीपयन्ति वोहरन्तीति – अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं.

ते चे मुनी ब्रूसि अनोघतिण्णेति. ते चेति दिट्ठिगतिके. मुनीति मोनं वुच्चति ञाणं…पे… सङ्गजालमतिच्च सो मुनि. ब्रूसि अनोघतिण्णेति कामोघं भवोघं दिट्ठोघं अविज्जोघं अतिण्णे अनतिक्कन्ते असमतिक्कन्ते अवीतिवत्ते अन्तोजातिजरामरणे परिवत्तेन्ते अन्तोसंसारपथे परिवत्तेन्ते जातिया अनुगते जराय अनुसटे ब्याधिना अभिभूते मरणेन अब्भाहते अताणे अलेणे असरणे असरणीभूते. ब्रूसीति ब्रूसि आचिक्खसि देसेसि पञ्ञपेसि पट्ठपेसि विवरसि विभजसि उत्तानीकरोसि पकासेसीति – ते चे मुनी ब्रूसि अनोघतिण्णे.

अथ को चरहि देवमनुस्सलोके, अतारि जातिञ्च जरञ्च मारिसाति अथ को एसो सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय जातिजरामरणं अतरि उत्तरि पतरि समतिक्कमि वीतिवत्तयि. मारिसाति पियवचनं गरुवचनं सगारवसप्पतिस्साधिवचनमेतं मारिसाति – अथ को चरहि देवमनुस्सलोके, अतारि जातिञ्च जरञ्च मारिस.

पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतन्ति. पुच्छामि तन्ति पुच्छामि तं याचामि तं अज्झेसामि तं पसादेमि तं. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति. ब्रूहि मेतन्ति ब्रूहि आचिक्खाहि देसेहि पञ्ञपेहि पट्ठपेहि विवराहि विभजाहि उत्तानीकरोहि पकासेहीति – पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘ये केचिमे समणब्राह्मणासे, [इच्चायस्मा नन्दो]

दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिं;

सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिं, अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं.

ते चे मुनी ब्रूसि अनोघतिण्णे, अथ को चरहि देवमनुस्सलोके;

अतारि जातिञ्च जरञ्च मारिस, पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेत’’न्ति.

५१. नाहं सब्बे समणब्राह्मणासे, [नन्दाति भगवा]

जातिजराय निवुताति ब्रूमि;

ये सीध दिट्ठं व सुतं मुतं वा, सीलब्बतं वापि पहाय सब्बं.

अनेकरूपम्पि पहाय सब्बं, तण्हं परिञ्ञाय अनासवासे [अनासवा ये (स्या. क.)] ;

ते वे नरा ओघतिण्णाति ब्रूमि.

नाहं सब्बे समणब्राह्मणासे, नन्दाति भगवा जातिजराय निवुताति ब्रूमीति नाहं, नन्द, सब्बे समणब्राह्मणा जातिजराय आवुता निवुता ओवुता पिहिता पटिच्छन्ना पटिकुज्जिताति वदामि. अत्थि ते समणब्राह्मणा येसं जाति च जरामरणञ्च पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्माति ब्रूमि आचिक्खामि देसेमि पञ्ञपेमि पट्ठपेमि विवरामि विभजामि उत्तानीकरोमि पकासेमीति – नाहं सब्बे समणब्राह्मणासे नन्दाति भगवा जातिजराय निवुताति ब्रूमि.

ये सीध दिट्ठं व सुतं मुतं वा, सीलब्बतं वापि पहाय सब्बन्ति ये सब्बा दिट्ठसुद्धियो पहाय जहित्वा पजहित्वा विनोदेत्वा ब्यन्तीकरित्वा अनभावं गमेत्वा. ये सब्बा सुतसुद्धियो पहाय…पे… ये सब्बा मुतसुद्धियो पहाय, ये सब्बा दिट्ठसुतमुतसुद्धियो पहाय ये सब्बा सीलसुद्धियो पहाय, ये सब्बा वतसुद्धियो पहाय, ये सब्बा सीलब्बतसुद्धियो पहाय जहित्वा पजहित्वा विनोदेत्वा ब्यन्तीकरित्वा अनभावं गमेत्वाति – ये सीध दिट्ठंव सुतं मुतं वा, सीलब्बतं वापि पहाय सब्बं.

अनेकरूपम्पि पहाय सब्बन्ति अनेकविधकोतूहलमङ्गलेन सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं पहाय जहित्वा पजहित्वा विनोदेत्वा ब्यन्तीकरित्वा अनभावं गमेत्वाति – अनेकरूपम्पि पहाय सब्बं.

तण्हं परिञ्ञाय अनासवा से, ते वे नरा ओघतिण्णाति ब्रूमीति. तण्हाति रूपतण्हा सद्दतण्हा गन्धतण्हा रसतण्हा फोट्ठब्बतण्हा धम्मतण्हा. तण्हं परिञ्ञायाति तण्हं तीहि परिञ्ञाहि परिजानित्वा – ञातपरिञ्ञाय, तीरणपरिञ्ञाय, पहानपरिञ्ञाय. कतमा ञातपरिञ्ञा? तण्हं जानाति [पजानाति (स्या.) परिजानाति (क.) महानि. १३] ‘‘अयं रूपतण्हा, अयं सद्दतण्हा, अयं गन्धतण्हा, अयं रसतण्हा, अयं फोट्ठब्बतण्हा, अयं धम्मतण्हा’’ति जानाति पस्सति – अयं ञातपरिञ्ञा.

कतमा तीरणपरिञ्ञा? एवं ञातं कत्वा तण्हं तीरेति अनिच्चतो दुक्खतो रोगतो गण्डतो…पे… निस्सरणतो तीरेति – अयं तीरणपरिञ्ञा.

कतमा पहानपरिञ्ञा? एवं तीरयित्वा तण्हं पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोति अनभावं गमेति. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘यो, भिक्खवे, तण्हाय छन्दरागो तं पजहथ. एवं सा तण्हा पहीना भविस्सति उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा’’. अयं पहानपरिञ्ञा. तण्हं परिञ्ञायाति तण्हं इमाहि तीहि परिञ्ञाहि परिजानित्वा. अनासवाति चत्तारो आसवा – कामासवो, भवासवो, दिट्ठासवो, अविज्जासवो. येसं इमे आसवा पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा, ते वुच्चन्ति अनासवा अरहन्तो खीणासवा – तण्हं परिञ्ञाय अनासवा.

ते वे नरा ओघतिण्णाति ब्रूमीति ये तण्हं परिञ्ञाय अनासवा, ते कामोघं तिण्णा भवोघं तिण्णा दिट्ठोघं तिण्णा अविज्जोघं तिण्णा सब्बसंसारपथं तिण्णा उत्तिण्णा नित्तिण्णा अतिक्कन्ता समतिक्कन्ता वीतिवत्ताति ब्रूमि आचिक्खामि देसेमि पञ्ञपेमि पट्ठपेमि विवरामि विभजामि उत्तानीकरोमि पकासेमीति – तण्हं परिञ्ञाय अनासवासे ते वे नरा ओघतिण्णाति ब्रूमि. तेनाह भगवा –

‘‘नाहं सब्बे समणब्राह्मणासे, [नन्दाति भगवा]

जातिजराय निवुताति ब्रूमि;

ये सीध दिट्ठं व सुतं मुतं वा, सीलब्बतं वापि पहाय सब्बं.

अनेकरूपम्पि पहाय सब्बं, तण्हं परिञ्ञाय अनासवासे;

ते वे नरा ओघतिण्णाति ब्रूमी’’ति.

५२. एताभिनन्दामि वचो महेसिनो, सुकित्तितं गोतमनूपधीकं;

ये सीध दिट्ठं व सुतं मुतं वा, सीलब्बतं वापि पहाय सब्बं.

अनेकरूपम्पि पहाय सब्बं, तण्हं परिञ्ञाय अनासवासे;

अहम्पि ते ओघतिण्णाति ब्रूमि.

एताभिनन्दामि वचो महेसिनोति. एतन्ति तुय्हं वचनं ब्यप्पथं देसनं अनुसासनं अनुसिट्ठं नन्दामि अभिनन्दामि मोदामि अनुमोदामि इच्छामि सादियामि पत्थयामि पिहयामि अभिजप्पामि. महेसिनोति किं महेसि भगवा? महन्तं सीलक्खन्धं एसी गवेसी परियेसीति महेसि…पे… कहं नरासभोति महेसीति – एताभिनन्दामि वचो महेसिनो.

सुकित्तितं गोतमनूपधीकन्ति. सुकित्तितन्ति सुकित्तितं सुआचिक्खितं [स्वाचिक्खितं (क.)] सुदेसितं सुपञ्ञपितं सुपट्ठपितं सुविवटं सुविभत्तं सुउत्तानीकतं सुपकासितं. गोतमनूपधीकन्ति उपधी वुच्चन्ति किलेसा च खन्धा च अभिसङ्खारा च. उपधिप्पहानं उपधिवूपसमं उपधिनिस्सग्गं उपधिपटिप्पस्सद्धं अमतं निब्बानन्ति – सुकित्तितं गोतमनूपधीकं.

ये सीध दिट्ठं व सुतं मुतं वा, सीलब्बतं वापि पहाय सब्बन्ति ये सब्बा दिट्ठसुद्धियो पहाय जहित्वा पजहित्वा विनोदेत्वा ब्यन्तीकरित्वा अनभावं गमेत्वा. ये सब्बा सुतसुद्धियो…पे… ये सब्बा मुतसुद्धियो… ये सब्बा दिट्ठसुतमुतसुद्धियो… ये सब्बा सीलसुद्धियो… ये सब्बा वतसुद्धियो… ये सब्बा सीलब्बतसुद्धियो पहाय जहित्वा पजहित्वा विनोदेत्वा ब्यन्तीकरित्वा अनभावं गमेत्वाति – ये सीध दिट्ठं व सुतं मुतं वा, सीलब्बतं वापि पहाय सब्बं.

अनेकरूपम्पि पहाय सब्बन्ति अनेकविधकोतूहलमङ्गलेन सुद्धिं विसुद्धिं परिसुद्धिं मुत्तिं विमुत्तिं परिमुत्तिं पहाय जहित्वा पजहित्वा विनोदेत्वा ब्यन्तीकरित्वा अनभावं गमेत्वाति – अनेकरूपम्पि पहाय सब्बं.

तण्हं परिञ्ञाय अनासवासे, अहम्पि ते ओघतिण्णाति ब्रूमीति. तण्हाति रूपतण्हा सद्दतण्हा गन्धतण्हा रसतण्हा फोट्ठब्बतण्हा धम्मतण्हा. तण्हं परिञ्ञायाति तण्हं तीहि परिञ्ञाहि परिजानित्वा – ञातपरिञ्ञाय, तीरणपरिञ्ञाय [तिरणपरिञ्ञाय (स्या.)], पहानपरिञ्ञाय. कतमा ञातपरिञ्ञा? तण्हं जानाति – अयं रूपतण्हा, अयं सद्दतण्हा, अयं गन्धतण्हा, अयं रसतण्हा, अयं फोट्ठब्बतण्हा, अयं धम्मतण्हाति जानाति पस्सति – अयं ञातपरिञ्ञा.

कतमा तीरणपरिञ्ञा? एवं ञातं कत्वा तण्हं तीरेति [तिरेति (स्या.)] अनिच्चतो दुक्खतो रोगतो गण्डतो सल्लतो अघतो आबाधतो परतो पलोकतो ईतितो उपद्दवतो भयतो उपसग्गतो चलतो पभङ्गुतो अद्धुवतो अताणतो अलेणतो असरणतो असरणीभूततो रित्ततो तुच्छतो सुञ्ञतो अनत्ततो आदीनवतो विपरिणामधम्मतो असारकतो अघमूलतो वधकतो विभवतो सासवतो सङ्खततो मारामिसतो जातिधम्मतो जराधम्मतो ब्याधिधम्मतो मरणधम्मतो सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासधम्मतो संकिलेसधम्मतो समुदयतो अत्थङ्गमतो अस्सादतो आदीनवतो निस्सरणतो तीरेति – अयं तीरणपरिञ्ञा.

कतमा पहानपरिञ्ञा? एवं तीरयित्वा तण्हं पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोति अनभावं गमेति – अयं पहानपरिञ्ञा.

तण्हं परिञ्ञायाति तण्हं इमाहि तीहि परिञ्ञाहि परिजानित्वा. अनासवाति चत्तारो आसवा – कामासवो, भवासवो, दिट्ठासवो, अविज्जासवो. येसं इमे आसवा पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा, ते वुच्चन्ति अनासवा अरहन्तो खीणासवा. तण्हं परिञ्ञाय अनासवासे, अहम्पि ते ओघतिण्णाति. ब्रूमीति ये तण्हं परिञ्ञाय अनासवा, अहम्पि ते कामोघं तिण्णा भवोघं तिण्णा दिट्ठोघं तिण्णा अविज्जोघं तिण्णा सब्बसंसारपथं तिण्णा उत्तिण्णा नित्तिण्णा अतिक्कन्ता समतिक्कन्ता वीतिवत्ताति ब्रूमि वदामिति – तण्हं परिञ्ञाय अनासवासे, अहम्पि ते ओघतिण्णाति ब्रूमि. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘एताभिनन्दामि वचो महेसिनो, सुकित्तितं गोतमनूपधीकं;

ये सीध दिट्ठं व सुतं मुतं वा, सीलब्बतं वापि पहाय सब्बं.

अनेकरूपम्पि पहाय सब्बं, तण्हं परिञ्ञाय अनासवासे;

अहम्पि ते ओघतिण्णाति ब्रूमी’’ति.

नन्दमाणवपुच्छानिद्देसो सत्तमो.