२. तिस्समेत्तेय्यमाणवपुच्छानिद्देसो
९. कोध सन्तुसितो लोके, [इच्चायस्मा तिस्समेत्तेय्यो]
कस्स नो सन्ति इञ्जिता;
को उभन्तमभिञ्ञाय, मज्झे मन्ता न लिप्पति;
कं ब्रूसि महापुरिसोति, को इध सिब्बिनिमच्चगा.
कोध सन्तुसितो लोकेति को लोके तुट्ठो सन्तुट्ठो अत्तमनो परिपुण्णसङ्कप्पोति – कोध सन्तुसितो लोके.
इच्चायस्मा तिस्समेत्तेय्योति. इच्चाति पदसन्धि पदसंसग्गो पदपारिपूरी अक्खरसमवायो ब्यञ्जनसिलिट्ठता पदानुपुब्बतापेतं – इच्चाति. आयस्माति पियवचनं गरुवचनं सगारवसप्पतिस्साधिवचनमेतं – आयस्माति. तिस्सोति तस्स ब्राह्मणस्स नामं सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नामं नामकम्मं नामधेय्यं निरुत्ति ब्यञ्जनं अभिलापो. मेत्तेय्योति तस्स ब्राह्मणस्स गोत्तं सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारोति – इच्चायस्मा तिस्समेत्तेय्यो.
कस्स नो सन्ति इञ्जिताति तण्हिञ्जितं दिट्ठिञ्जितं मानिञ्जितं किलेसिञ्जितं कामिञ्जितं. कस्सिमे इञ्जिता नत्थि न सन्ति न संविज्जन्ति नुपलब्भन्ति पहीना समुच्छिन्ना वूपसन्ता पटिपस्सद्धा अभब्बुप्पत्तिका ञाणग्गिना दड्ढाति – कस्स नो सन्ति इञ्जिता.
को उभन्तमभिञ्ञायाति को उभो अन्ते अभिञ्ञाय जानित्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वाति – को उभन्तमभिञ्ञाय.
मज्झे मन्ता न लिप्पतीति मज्झे मन्ताय न लिप्पति, अलित्तो अनुपलित्तो निक्खन्तो निस्सटो विप्पमुत्तो विसञ्ञुत्तो विमरियादिकतेन चेतसा विहरतीति – मज्झे मन्ता न लिप्पति.
कं ब्रूसि महापुरिसोति महापुरिसो अग्गपुरिसो सेट्ठपुरिसो विसेट्ठपुरिसो पामोक्खपुरिसो उत्तमपुरिसो पधानपुरिसो पवरपुरिसोति. कं ब्रूसि कं कथेसि कं मञ्ञसि कं भणसि कं पस्सति कं वोहरसीति – कं ब्रूसि महापुरिसोति.
को इध सिब्बिनिमच्चगाति को इध सिब्बिनिं तण्हं अज्झगा उपच्चगा अतिक्कन्तो समतिक्कन्तो वीतिवत्तोति – को इध सिब्बिनिमच्चगा. तेनाह सो ब्राह्मणो –
‘‘कोध सन्तुसितो लोके, [इच्चायस्मा तिस्समेत्तेय्यो]
कस्स नो सन्ति इञ्जिता;
को उभन्तमभिञ्ञाय, मज्झे मन्ता न लिप्पति;
कं ब्रूसि महापुरिसोति, को इध सिब्बिनिमच्चगा’’ति.
१०. कामेसु ब्रह्मचरियवा, [मेत्तेय्याति भगवा]
वीततण्हो सदा सतो;
सङ्खाय निब्बुतो भिक्खु, तस्स नो सन्ति इञ्जिता.
कामेसु ब्रह्मचरियवाति. कामाति उद्दानतो द्वे कामा – वत्थुकामा च किलेसकामा च…पे… इमे वुच्चन्ति वत्थुकामा…पे… इमे वुच्चन्ति किलेसकामा. ब्रह्मचरियं वुच्चति असद्धम्मसमापत्तिया आरति विरति पटिविरति वेरमणी अकिरिया अकरणं अनज्झापत्ति वेलाअनतिक्कमो. अपि च, निप्परियायेन ब्रह्मचरियं वुच्चति अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि, सम्मासङ्कप्पो, सम्मावाचा, सम्माकम्मन्तो, सम्माआजीवो, सम्मावायामो, सम्मासति, सम्मासमाधि. यो इमिना अरियेन अट्ठङ्गिकेन मग्गेन उपेतो समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो समुपपन्नो समन्नागतो, सो वुच्चति ब्रह्मचरियवा. यथा च धनेन धनवाति वुच्चति, भोगेन भोगवाति वुच्चति, यसेन यसवाति वुच्चति, सिप्पेन सिप्पवाति वुच्चति, सीलेन सीलवाति वुच्चति, वीरियेन वीरियवाति वुच्चति, पञ्ञाय पञ्ञवाति वुच्चति, विज्जाय विज्जवाति वुच्चति – एवमेव यो इमिना अरियेन अट्ठङ्गिकेन मग्गेन उपेतो समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो समुपपन्नो समन्नागतो, सो वुच्चति ब्रह्मचरियवाति – कामेसु ब्रह्मचरियवा.
मेत्तेय्याति भगवा तं ब्राह्मणं गोत्तेन आलपति. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति – मेत्तेय्याति भगवा.
वीततण्हो सदा सतोति. तण्हाति रूपतण्हा…पे… धम्मतण्हा. यस्सेसा तण्हा पहीना समुच्छिन्ना वूपसन्ता पटिपस्सद्धा अभब्बुप्पत्तिका ञाणग्गिना दड्ढा, सो वुच्चति वीततण्हो चत्ततण्हो वन्ततण्हो मुत्ततण्हो पहीनतण्हो पटिनिस्सट्ठतण्हो वीतरागो चत्तरागो वन्तरागो मुत्तरागो पहीनरागो पटिनिस्सट्ठरागो निच्छातो निब्बुतो सीतिभूतो सुखप्पटिसंवेदी ब्रह्मभूतेन अत्तना विहरति. सदाति सदा सब्बदा सब्बकालं निच्चकालं धुवकालं सततं समितं अब्बोकिण्णं पोङ्खानुपोङ्खं [पोखानुपोखं (स्या.)] उदकूमिकजातं अवीचिसन्ततिसहितं [अवीचि समङ्गिसहितं (स्या.)] फस्सितं [फुसितं (स्या.)] पुरेभत्तं पच्छाभत्तं पुरिमयामं मज्झिमयामं पच्छिमयामं काळे जुण्हे वस्से हेमन्ते गिम्हे पुरिमे वयोखन्धे मज्झिमे वयोखन्धे पच्छिमे वयोखन्धे. सतोति चतूहि कारणेहि सतो – काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानं भावेन्तो सतो, वेदनासु वेदनानुपस्सनासतिपट्ठानं भावेन्तो सतो, चित्ते चित्तानुपस्सनासतिपट्ठानं भावेन्तो सतो, धम्मेसु धम्मानुपस्सनासतिपट्ठानं भावेन्तो सतो…पे… सो वुच्चति सतोति – वीततण्हो सदा सतो.
सङ्खाय निब्बुतो भिक्खूति सङ्खा वुच्चति ञाणं. या पञ्ञा पजानना विचयो पविचयो…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि. सङ्खायाति सङ्खाय जानित्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा, ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति सङ्खाय जानित्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा, ‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति…पे… ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति… ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति… ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति सङ्खाय जानित्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा.
अथ वा, अनिच्चतो सङ्खाय जानित्वा…पे… दुक्खतो… रोगतो… गण्डतो… सल्लतो…पे… निस्सरणतो सङ्खाय जानित्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा. निब्बुतोति रागस्स निब्बापितत्ता निब्बुतो, दोसस्स निब्बापितत्ता निब्बुतो, मोहस्स निब्बापितत्ता निब्बुतो, कोधस्स… उपनाहस्स… मक्खस्स… पळासस्स… इस्साय… मच्छरियस्स… मायाय… साठेय्यस्स… थम्भस्स… सारम्भस्स… मानस्स… अतिमानस्स… मदस्स… पमादस्स… सब्बकिलेसानं… सब्बदुच्चरितानं… सब्बदरथानं … सब्बपरिळाहानं… सब्बसन्तापानं… सब्बाकुसलाभिसङ्खारानं निब्बापितत्ता निब्बुतो. भिक्खूति सत्तन्नं धम्मानं भिन्नत्ता भिक्खु…पे… वुसितवा खीणपुनब्भवो स भिक्खूति – सङ्खाय निब्बुतो भिक्खु.
तस्स नो सन्ति इञ्जिताति. तस्साति अरहतो खीणासवस्स. इञ्जिताति तण्हिञ्जितं दिट्ठिञ्जितं मानिञ्जितं किलेसिञ्जितं कामिञ्जितं. तस्सिमे इञ्जिता नत्थि न सन्ति न संविज्जन्ति नुपलब्भन्ति पहीना समुच्छिन्ना वूपसन्ता पटिपस्सद्धा अभब्बुप्पत्तिका ञाणग्गिना दड्ढाति – तस्स नो सन्ति इञ्जिता. तेनाह भगवा –
‘‘कामेसु ब्रह्मचरियवा, [मेत्तेय्याति भगवा]
वीततण्हो सदा सतो;
सङ्खाय निब्बुतो भिक्खु, तस्स नो सन्ति इञ्जिता’’ति.
११. सो उभन्तमभिञ्ञाय, मज्झे मन्ता न लिप्पति;
तं ब्रूमि महापुरिसोति, सो इध सिब्बिनिमच्चगा.
सो उभन्तमभिञ्ञाय, मज्झे मन्ता न लिप्पतीति. अन्ताति फस्सो एको अन्तो, फस्ससमुदयो दुतियो अन्तो, फस्सनिरोधो मज्झे; अतीतं एको अन्तो, अनागतं दुतियो अन्तो, पच्चुप्पन्नं मज्झे; सुखा वेदना एको अन्तो, दुक्खा वेदना दुतियो अन्तो, अदुक्खमसुखा वेदना मज्झे; नामं एको अन्तो, रूपं दुतियो अन्तो, विञ्ञाणं मज्झे; छ अज्झत्तिकानि आयतनानि एको अन्तो, छ बाहिरानि आयतनानि दुतियो अन्तो, विञ्ञाणं मज्झे; सक्कायो एको अन्तो, सक्कायसमुदयो दुतियो अन्तो, सक्कायनिरोधो मज्झे. मन्ता वुच्चति पञ्ञा, या पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि.
लेपाति द्वे लेपा – तण्हालेपो च दिट्ठिलेपो च. कतमो तण्हालेपो? यावता तण्हासङ्खातेन सीमकतं ओधिकतं [मरियादिकतं ओधिकतं (स्या.)] परियन्तकतं परिग्गहितं ममायितं – ‘‘इदं मम, एतं मम, एत्तकं मम, एत्तावता मम रूपा सद्दा गन्धा रसा फोट्ठब्बा अत्थरणा पावुरणा दासिदासा अजेळका कुक्कुटसूकरा हत्थिगवास्सवळवा खेत्तं वत्थु हिरञ्ञं सुवण्णं गामनिगमराजधानियो रट्ठञ्च जनपदो च कोसो च कोट्ठागारञ्च’’. केवलम्पि महापथविं तण्हावसेन ममायति. यावता अट्ठसततण्हाविचरितं – अयं तण्हालेपो.
कतमो दिट्ठिलेपो? वीसतिवत्थुका सक्कायदिट्ठि, दसवत्थुका मिच्छादिट्ठि, दसवत्थुका अन्तग्गाहिका दिट्ठि, या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं दिट्ठिगहनं दिट्ठिकन्तारो दिट्ठिविसूकायिकं दिट्ठिविप्फन्दितं दिट्ठिसंयोजनं गाहो पटिग्गाहो अभिनिवेसो परामासो कुम्मग्गो मिच्छापथो मिच्छत्तं तित्थायतनं विपरियेसग्गाहो [विपरियेसग्गाहो (बहूसु)] विपरीतग्गाहो विपल्लासग्गाहो मिच्छागाहो अयाथावकस्मिं याथावकन्ति गाहो, यावता द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि – अयं दिट्ठिलेपो.
सो उभन्तमभिञ्ञाय, मज्झे मन्ता न लिप्पतीति सो उभो च अन्ते मज्झञ्च मन्ताय अभिञ्ञाय जानित्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा न लिप्पति न पलिप्पति न उपलिप्पति, अलित्तो असंलित्तो अनुपलित्तो निक्खन्तो निस्सटो विप्पमुत्तो विसञ्ञुत्तो विमरियादिकतेन चेतसा विहरतीति – सो उभन्तमभिञ्ञाय मज्झे मन्ता न लिप्पति.
तं ब्रूमि महापुरिसोति महापुरिसो अग्गपुरिसो सेट्ठपुरिसो विसेट्ठपुरिसो पामोक्खपुरिसो उत्तमपुरिसो पवरपुरिसो, तं ब्रूमि तं कथेमि तं भणामि तं दीपेमि तं वोहरामि.
आयस्मा सारिपुत्तो [पस्स सं. नि. ५.३७७] भगवन्तं एतदवोच – ‘‘महापुरिसो महापुरिसो’ति, भन्ते, वुच्चति. कित्तावता नु खो, भन्ते, महापुरिसो होती’’ति? ‘‘विमुत्तचित्तत्ता ख्वाहं, सारिपुत्त, महापुरिसोति वदामि, अविमुत्तचित्तत्ता नो महापुरिसोति वदामि.
‘‘कथञ्च, सारिपुत्त, विमुत्तचित्तो होति? इध, सारिपुत्त, भिक्खु अज्झत्तं काये कायानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं. तस्स काये कायानुपस्सिनो विहरतो चित्तं विरज्जति विमुच्चति अनुपादाय आसवेहि. वेदनासु…पे… चित्ते… धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं. तस्स धम्मेसु धम्मानुपस्सिनो विहरतो चित्तं विरज्जति विमुच्चति अनुपादाय आसवेहि. एवं खो, सारिपुत्त, भिक्खु विमुत्तचित्तो होति. विमुत्तचित्तत्ता ख्वाहं, सारिपुत्त, महापुरिसोति वदामि, अविमुत्तचित्तत्ता नो महापुरिसोति वदामी’’ति – तं ब्रूमि महापुरिसोति.
सो इध सिब्बिनिमच्चगाति सिब्बिनी वुच्चति तण्हा. यो रागो सारागो…पे… अभिज्झा लोभो अकुसलमूलं, यस्सेसा सिब्बिनी तण्हा पहीना समुच्छिन्ना वूपसन्ता पटिपस्सद्धा अभब्बुप्पत्तिका ञाणग्गिना दड्ढा. सो सिब्बिनिं तण्हं अच्चगा उपच्चगा अतिक्कन्तो समतिक्कन्तो वीतिवत्तोति – सो इध सिब्बिनिमच्चगा. तेनाह भगवा –
‘‘सो उभन्तमभिञ्ञाय, मज्झे मन्ता न लिप्पति;
तं ब्रूमि महापुरिसोति, सो इध सिब्बिनिमच्चगा’’ति.
सह गाथापरियोसाना ये ते ब्राह्मणेन सद्धिं एकच्छन्दा एकपयोगा एकाधिप्पाया एकवासनवासिता, तेसं अनेकपाणसहस्सानं विरजं वीतमलं धम्मचक्खुं उदपादि – ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति. तस्स ब्राह्मणस्स अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चि. सह अरहत्तप्पत्ता अजिनजटावाकचीरतिदण्डकमण्डलुकेसा च मस्सू च अन्तरहिता. भण्डुकासायवत्थवसनो सङ्घाटिपत्तचीवरधरो अन्वत्थपटिपत्तिया पञ्जलिको भगवन्तं नमस्समानो निसिन्नो होति – ‘‘सत्था मे भन्ते भगवा, सावकोहमस्मी’’ति.
तिस्समेत्तेय्यमाणवपुच्छानिद्देसो दुतियो.