१५. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देसो
८५. द्वाहं सक्कं अपुच्छिस्सं, [इच्चायस्मा मोघराजा]
न मे ब्याकासि चक्खुमा;
यावततियञ्च देवीसि [देविसि (स्या.)], ब्याकरोतीति मे सुतं.
द्वाहं सक्कं अपुच्छिस्सन्ति सो ब्राह्मणो द्विक्खत्तुं बुद्धं भगवन्तं पञ्हं अपुच्छि. तस्स भगवा पञ्हं पुट्ठो न ब्याकासि – ‘‘तदन्तरा [चक्खुसमनन्तरा (स्या.)] इमस्स ब्राह्मणस्स इन्द्रियपरिपाको भविस्सती’’ति. सक्कन्ति सक्को. भगवा सक्यकुला पब्बजितोतिपि सक्को. अथ वा, अड्ढो महद्धनो धनवातिपि सक्को. तस्सिमानि धनानि, सेय्यथिदं – सद्धाधनं सीलधनं हिरिधनं ओत्तप्पधनं सुतधनं चागधनं पञ्ञाधनं सतिपट्ठानधनं सम्मप्पधानधनं इद्धिपादधनं इन्द्रियधनं बलधनं बोज्झङ्गधनं मग्गधनं फलधनं निब्बानधनं. इमेहि अनेकविधेहि धनरतनेहि अड्ढो महद्धनो धनवातिपि सक्को. अथ वा, सक्को पहु विसवी अलमत्तो सूरो वीरो विक्कन्तो अभीरू अच्छम्भी अनुत्रासी अपलायी पहीनभयभेरवो विगतलोमहंसोतिपि सक्को. द्वाहं सक्कं अपुच्छिस्सन्ति द्वाहं सक्कं अपुच्छिस्सं अयाचिस्सं अज्झेसिस्सं पसादयिस्सन्ति – द्वाहं सक्कं अपुच्छिस्सं.
इच्चायस्मा मोघराजाति. इच्चाति पदसन्धि…पे… आयस्माति पियवचनं…पे… मोघराजाति तस्स ब्राह्मणस्स नामं…पे… अभिलापोति – इच्चायस्मा मोघराजा.
न मे ब्याकासि चक्खुमाति. न मे ब्याकासीति न मे ब्याकासि न आचिक्खि न देसेसि न पञ्ञपेसि न पट्ठपेसि न विवरि न विभजि न उत्तानीअकासि न पकासेसि. चक्खुमाति भगवा पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा – मंसचक्खुनापि चक्खुमा, दिब्बचक्खुनापि [दिब्बेन चक्खुनापि (क.)] चक्खुमा, पञ्ञाचक्खुनापि चक्खुमा, बुद्धचक्खुनापि चक्खुमा, समन्तचक्खुनापि चक्खुमा.
कथं भगवा मंसचक्खुनापि चक्खुमा? मंसचक्खुम्हि भगवतो पञ्च वण्णा संविज्जन्ति – नीलो च वण्णो, पीतको च वण्णो, लोहितको च वण्णो, कण्हो च वण्णो, ओदातो च वण्णो. यत्थ च अक्खिलोमानि पतिट्ठितानि तं नीलं होति सुनीलं पासादिकं दस्सनेय्यं उमापुप्फसमानं [उम्मारपुप्फसमानं (स्या.) महानि. १५६]. तस्स परतो पीतकं होति सुपीतकं सुवण्णवण्णं पासादिकं दस्सनेय्यं कणिकारपुप्फसमानं. उभतो च अक्खिकूटानि भगवतो लोहितकानि होन्ति सुलोहितकानि पासादिकानि दस्सनेय्यानि इन्दगोपकसमानानि. मज्झे कण्हं होति सुकण्हं अलूखं सिनिद्धं पासादिकं दस्सनेय्यं अद्दारिट्ठकसमानं [अळारिट्ठकसमानं (स्या.)]. तस्स परतो ओदातं होति सुओदातं सेतं पण्डरं पासादिकं दस्सनेय्यं ओसधितारकसमानं. तेन भगवा पाकतिकेन मंसचक्खुना अत्तभावपरियापन्नेन पुरिमसुचरितकम्माभिनिब्बत्तेन समन्ता योजनं पस्सति दिवा चेव रत्तिञ्च. यदा हि चतुरङ्गसमन्नागतो अन्धकारो होति सूरियो च अत्थङ्गतो [अत्थङ्गमितो (स्या. क.)] होति; काळपक्खो च उपोसथो होति, तिब्बो च वनसण्डो होति, महा च काळमेघो [अकालमेघो (स्या. क.) पस्स महानि. १५६] अब्भुट्ठितो होति. एवरूपे चतुरङ्गसमन्नागते अन्धकारे समन्ता योजनं पस्सति. नत्थि सो कुट्टो वा कवाटं वा पाकारो वा पब्बतो वा गच्छो वा लता वा आवरणं रूपानं दस्सनाय. एकं चे तिलफलं निमित्तं कत्वा तिलवाहे पक्खिपेय्य, तंयेव तिलफलं उद्धरेय्य. एवं परिसुद्धं भगवतो पाकतिकं मंसचक्खु. एवं भगवा मंसचक्खुनापि चक्खुमा.
कथं भगवा दिब्बेन चक्खुनापि चक्खुमा? भगवा दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन सत्ते पस्सति चवमाने उपपज्जमाने हीने पणीते सुवण्णे दुब्बण्णे; सुगते दुग्गते यथाकम्मूपगे सत्ते पजानाति – ‘‘इमे वत भोन्तो सत्ता कायदुच्चरितेन समन्नागता वचीदुच्चरितेन समन्नागता मनोदुच्चरितेन समन्नागता अरियानं उपवादका मिच्छादिट्ठिका मिच्छादिट्ठिकम्मसमादाना, ते कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपन्ना; इमे वा पन भोन्तो सत्ता कायसुचरितेन समन्नागता वचीसुचरितेन समन्नागता मनोसुचरितेन समन्नागता अरियानं अनुपवादका सम्मादिट्ठिका सम्मादिट्ठिकम्मसमादाना, ते कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपन्ना’’ति. इति दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन सत्ते पस्सति चवमाने उपपज्जमाने हीने पणीते सुवण्णे दुब्बण्णे सुगते दुग्गते, यथाकम्मूपगे सत्ते पजानाति. आकङ्खमानो च भगवा एकम्पि लोकधातुं पस्सेय्य, द्वेपि लोकधातुयो पस्सेय्य, तिस्सोपि लोकधातुयो पस्सेय्य, चतस्सोपि लोकधातुयो पस्सेय्य, पञ्चपि लोकधातुयो पस्सेय्य, दसपि लोकधातुयो पस्सेय्य, वीसम्पि लोकधातुयो पस्सेय्य, तिंसम्पि लोकधातुयो पस्सेय्य, चत्तालीसम्पि लोकधातुयो पस्सेय्य, पञ्ञासम्पि लोकधातुयो पस्सेय्य, सतम्पि लोकधातुयो पस्सेय्य, सहस्सिम्पि चूळनिकं लोकधातुं पस्सेय्य, द्विसहस्सिम्पि मज्झिमिकं लोकधातुं पस्सेय्य, तिसहस्सिम्पि लोकधातुं पस्सेय्य, महासहस्सिम्पि [तिसहस्सिं महासहस्सम्पि (क.)] लोकधातुं पस्सेय्य, यावतकं वा [यावता (सी. क.)] पन आकङ्खेय्य तावतकं पस्सेय्य. एवं परिसुद्धं भगवतो दिब्बचक्खु. एवं भगवा दिब्बेन चक्खुनापि चक्खुमा.
कथं भगवा पञ्ञाचक्खुनापि चक्खुमा? भगवा महापञ्ञो पुथुपञ्ञो जवनपञ्ञो हासपञ्ञो तिक्खपञ्ञो निब्बेधिकपञ्ञो पञ्ञापभेदकुसलो पभिन्नञाणो अधिगतपटिसम्भिदप्पत्तो चतुवेसारज्जप्पत्तो दसबलधारी पुरिसासभो पुरिससीहो पुरिसनागो पुरिसाजञ्ञो पुरिसधोरय्हो अनन्तञाणो अनन्ततेजो अनन्तयसो अड्ढो महद्धनो धनवा नेता विनेता अनुनेता पञ्ञापेता निज्झापेता पेक्खेता पसादेता. सो हि भगवा अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता असञ्जातस्स मग्गस्स सञ्जनेता अनक्खातस्स मग्गस्स अक्खाता, मग्गञ्ञू मग्गविदू मग्गकोविदो मग्गानुगा च पन एतरहि सावका विहरन्ति पच्छा समन्नागता.
सो हि भगवा जानं जानाति, पस्सं पस्सति, चक्खुभूतो ञाणभूतो धम्मभूतो ब्रह्मभूतो वत्ता पवत्ता अत्थस्स निन्नेता अमतस्स दाता धम्मस्सामी [धम्मसामि (स्या. क.)] तथागतो. नत्थि तस्स भगवतो अञ्ञातं अदिट्ठं अविदितं असच्छिकतं अफस्सितं [अफुसितं (स्या. क.)] पञ्ञाय. अतीतं अनागतं पच्चुप्पन्नं [अतीतानागतपच्चुप्पन्नं (स्या.)] उपादाय सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथं आगच्छन्ति. यं किञ्चि नेय्यं नाम अत्थि जानितब्बं [अत्थि धम्मं जानितब्बं (क.)] अत्तत्थो वा परत्थो वा उभयत्थो वा दिट्ठधम्मिको वा अत्थो सम्परायिको वा अत्थो उत्तानो वा अत्थो गम्भीरो वा अत्थो गूळ्हो वा अत्थो पटिच्छन्नो वा अत्थो नेय्यो वा अत्थो नीतो वा अत्थो अनवज्जो वा अत्थो निक्किलेसो वा अत्थो वोदानो वा अत्थो परमत्थो वा [परमत्थो वा अत्थो (क.)], सब्बं तं अन्तो बुद्धञाणे परिवत्तति.
सब्बं कायकम्मं बुद्धस्स भगवतो ञाणानुपरिवत्ति, सब्बं वचीकम्मं ञाणानुपरिवत्ति, सब्बं मनोकम्मं ञाणानुपरिवत्ति. अतीते बुद्धस्स भगवतो अप्पटिहतं ञाणं, अनागते अप्पटिहतं ञाणं, पच्चुप्पन्ने अप्पटिहतं ञाणं, यावतकं नेय्यं तावतकं ञाणं, यावतकं ञाणं तावतकं नेय्यं. नेय्यपरियन्तिकं ञाणं, ञाणपरियन्तिकं नेय्यं, नेय्यं अतिक्कमित्वा ञाणं नप्पवत्तति, ञाणं अतिक्कमित्वा नेय्यपथो नत्थि. अञ्ञमञ्ञपरियन्तट्ठायिनो ते धम्मा. यथा द्विन्नं समुग्गपटलानं सम्माफुसितानं हेट्ठिमं समुग्गपटलं उपरिमं नातिवत्तति, उपरिमं समुग्गपटलं हेट्ठिमं नातिवत्तति, अञ्ञमञ्ञपरियन्तट्ठायिनो; एवमेव बुद्धस्स भगवतो नेय्यञ्च ञाणञ्च अञ्ञमञ्ञपरियन्तट्ठायिनो. यावतकं नेय्यं तावतकं ञाणं, यावतकं ञाणं तावतकं नेय्यं, नेय्यपरियन्तिकं ञाणं, ञाणपरियन्तिकं नेय्यं. नेय्यं अतिक्कमित्वा ञाणं नप्पवत्तति, ञाणं अतिक्कमित्वा नेय्यपथो नत्थि. अञ्ञमञ्ञपरियन्तट्ठायिनो ते धम्मा.
सब्बधम्मेसु बुद्धस्स भगवतो ञाणं पवत्तति. सब्बे धम्मा बुद्धस्स भगवतो आवज्जनपटिबद्धा आकङ्खपटिबद्धा मनसिकारपटिबद्धा चित्तुप्पादपटिबद्धा. सब्बसत्तेसु बुद्धस्स भगवतो ञाणं पवत्तति. सब्बेसञ्च सत्तानं भगवा आसयं जानाति, अनुसयं जानाति, चरितं जानाति, अधिमुत्तिं जानाति, अप्परजक्खे महारजक्खे तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये स्वाकारे द्वाकारे सुविञ्ञापये दुविञ्ञापये भब्बाभब्बे सत्ते जानाति. सदेवको लोको समारको सब्रह्मको सस्समणब्राह्मणी पजा सदेवमनुस्सा अन्तोबुद्धञाणे परिवत्तति.
यथा ये केचि मच्छकच्छपा अन्तमसो तिमितिमिङ्गलं [तिमितिपिङ्गलं (क.)] उपादाय अन्तोमहासमुद्दे परिवत्तन्ति, एवमेव सदेवको लोको समारको लोको सब्रह्मको लोको सस्समणब्राह्मणी पजा सदेवमनुस्सा अन्तोबुद्धञाणे परिवत्तति. यथा ये केचि पक्खी अन्तमसो गरुळं वेनतेय्यं उपादाय आकासस्स पदेसे परिवत्तन्ति, एवमेव येपि ते सारिपुत्तसमा पञ्ञाय समन्नागता तेपि बुद्धञाणस्स पदेसे परिवत्तन्ति; बुद्धञाणं देवमनुस्सानं पञ्ञं फरित्वा अभिभवित्वा तिट्ठति.
येपि ते खत्तियपण्डिता ब्राह्मणपण्डिता गहपतिपण्डिता समणपण्डिता निपुणा कतपरप्पवादा वालवेधिरूपा वोभिन्दन्ता [ते भिन्दन्ता (स्या. क.)] मञ्ञे चरन्ति पञ्ञागतेन दिट्ठिगतानि, ते पञ्हे अभिसङ्खरित्वा अभिसङ्खरित्वा तथागतं उपसङ्कमित्वा पुच्छन्ति गूळ्हानि च पटिच्छन्नानि. कथिता विसज्जिता च ते पञ्हा भगवता [भगवतो (क.)] होन्ति निद्दिट्ठकारणा. उपक्खित्तका च ते भगवतो सम्पज्जन्ति. अथ खो भगवाव तत्थ अतिरोचति – यदिदं पञ्ञायाति. एवं भगवा पञ्ञाचक्खुनापि चक्खुमा.
कथं भगवा बुद्धचक्खुनापि चक्खुमा? भगवा बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो [ओलोकेन्तो (क.)] अद्दस सत्ते अप्परजक्खे महारजक्खे तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये स्वाकारे द्वाकारे सुविञ्ञापये दुविञ्ञापये अप्पेकच्चे परलोकवज्जभयदस्साविनो [पर … दस्साविने (क.)] विहरन्ते. सेय्यथापि नाम उप्पलिनियं वा पदुमिनियं वा पुण्डरीकिनियं वा अप्पेकच्चानि उप्पलानि वा पदुमानि वा पुण्डरीकानि वा उदके जातानि उदके संवड्ढानि उदकानुग्गतानि अन्तोनिमुग्गपोसीनि [अन्तोनिम्मुग्गपोसीनि (क.)], अप्पेकच्चानि उप्पलानि वा पदुमानि वा पुण्डरीकानि वा उदके जातानि उदके संवड्ढानि समोदकं ठितानि, अप्पेकच्चानि उप्पलानि वा पदुमानि वा पुण्डरीकानि वा उदके जातानि उदके संवड्ढानि उदका अच्चुग्गम्म तिट्ठन्ति अनुपलित्तानि उदकेन; एवमेवं भगवा बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो अद्दस सत्ते अप्परजक्खे महारजक्खे तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये स्वाकारे द्वाकारे सुविञ्ञापये दुविञ्ञापये अप्पेकच्चे परलोकवज्जभयदस्साविनो विहरन्ते. जानाति भगवा – ‘‘अयं पुग्गलो रागचरितो, अयं दोसचरितो, अयं मोहचरितो, अयं वितक्कचरितो, अयं सद्धाचरितो, अयं ञाणचरितो’’ति. रागचरितस्स भगवा पुग्गलस्स असुभकथं कथेति; दोसचरितस्स भगवा पुग्गलस्स मेत्ताभावनं आचिक्खति; मोहचरितस्स भगवा पुग्गलस्स उद्देसे परिपुच्छाय कालेन धम्मस्सवने कालेन धम्मसाकच्छाय गरुसंवासे निवेसेति; वितक्कचरितस्स भगवा पुग्गलस्स आनापानस्सतिं आचिक्खति; सद्धाचरितस्स भगवा पुग्गलस्स पसादनीयं निमित्तं आचिक्खति बुद्धसुबोधिं [बुद्धसुबुद्धतं (क.)] धम्मसुधम्मतं सङ्घसुप्पटिपत्तिं सीलानि च; अत्तनो ञाणचरितस्स भगवा पुग्गलस्स विपस्सनानिमित्तं आचिक्खति अनिच्चाकारं दुक्खाकारं अनत्ताकारं.
‘‘सेले यथा पब्बतमुद्धनिट्ठितो, यथापि पस्से जनतं समन्ततो;
तथूपमं धम्ममयं सुमेध, पासादमारुय्ह समन्तचक्खु;
सोकावतिण्णं [सोकावकिण्णं (स्या.)] जनतमपेतसोको, अवेक्खस्सु जातिजराभिभूत’’न्ति.
एवं भगवा बुद्धचक्खुनापि चक्खुमा.
कथं भगवा समन्तचक्खुनापि चक्खुमा? समन्तचक्खु वुच्चति सब्बञ्ञुतञाणं. भगवा सब्बञ्ञुतञाणेन उपेतो समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो समुपपन्नो समन्नागतो.
‘‘न तस्स अद्दिट्ठमिधत्थि किञ्चि, अथो अविञ्ञातमजानितब्बं;
सब्बं अभिञ्ञासि यदत्थि नेय्यं, तथागतो तेन समन्तचक्खू’’ति.
एवं भगवा समन्तचक्खुनापि चक्खुमाति – न मे ब्याकासि चक्खुमा.
यावततियञ्च देवीसि, ब्याकरोतीति मे सुतन्ति यावततियं बुद्धो सहधम्मिकं पञ्हं पुट्ठो ब्याकरोति नो संसारेतीति [सम्पायतीति (स्या.)] – एवं मया उग्गहितं, एवं मया उपधारितं, एवं मया उपलक्खितं. देवीसीति भगवा चेव इसि चाति – देवीसि. यथा राजा पब्बजिता वुच्चन्ति राजिसयो, ब्राह्मणा पब्बजिता वुच्चन्ति ब्राह्मणिसयो, एवमेव भगवा देवो चेव इसि चाति – देवीसि.
अथ वा, भगवा पब्बजितोतिपि इसि. महन्तं सीलक्खन्धं एसी गवेसी परियेसीतिपि इसि. महन्तं समाधिक्खन्धं…पे… महन्तं पञ्ञाक्खन्धं… महन्तं विमुत्तिक्खन्धं… महन्तं विमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धं एसी गवेसी परियेसीतिपि इसि. महतो तमोकायस्स पदालनं एसी गवेसी परियेसीतिपि इसि. महतो विपल्लासस्स पभेदनं एसी गवेसी परियेसीतिपि इसि. महतो तण्हासल्लस्स अब्बहनं… महतो दिट्ठिसङ्घाटस्स विनिवेठनं… महतो मानद्धजस्स पपातनं… महतो अभिसङ्खारस्स वूपसमं… महतो ओघस्स नित्थरणं… महतो भारस्स निक्खेपनं… महतो संसारवट्टस्स उपच्छेदं… महतो सन्तापस्स निब्बापनं… महतो परिळाहस्स पटिप्पस्सद्धिं… महतो धम्मद्धजस्स उस्सापनं एसी गवेसी परियेसीतिपि इसि. महन्ते सतिपट्ठाने… महन्ते सम्मप्पधाने… महन्तानि इन्द्रियानि… महन्तानि बलानि… महन्ते बोज्झङ्गे… महन्तं अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं… महन्तं परमत्थं अमतं निब्बानं एसी गवेसी परियेसीतिपि इसि. महेसक्खेहि वा सत्तेहि एसितो गवेसितो परियेसितो – ‘‘कहं बुद्धो, कहं भगवा, कहं देवदेवो, कहं नरासभो’’तिपि इसीति – यावततियञ्च देवीसि ब्याकरोतीति मे सुतं. तेनाह सो ब्राह्मणो –
‘‘द्वाहं सक्कं अपुच्छिस्सं, [इच्चायस्मा मोघराजा]
न मे ब्याकासि चक्खुमा;
यावततियञ्च देवीसि, ब्याकरोतीति मे सुत’’न्ति.
८६. अयं लोको परो लोको, ब्रह्मलोको सदेवको;
दिट्ठिं ते नाभिजानाति, गोतमस्स यसस्सिनो.
अयं लोको परो लोकोति. अयं लोकोति मनुस्सलोको. परो लोकोति मनुस्सलोकं ठपेत्वा सब्बो परो लोकोति – अयं लोको परो लोको.
ब्रह्मलोको सदेवकोति सदेवको लोको समारको सब्रह्मको सस्समणब्राह्मणी पजा सदेवमनुस्साति – ब्रह्मलोको सदेवको.
दिट्ठिं ते नाभिजानातीति तुय्हं दिट्ठिं खन्तिं रुचिं लद्धिं अज्झासयं अधिप्पायं लोको न जानाति – ‘‘अयं एवंदिट्ठिको एवंखन्तिको एवंरुचिको एवंलद्धिको एवंअज्झासयो एवंअधिप्पायो’’ति न जानाति न पस्सति न दक्खति नाधिगच्छति न विन्दति न पटिलभतीति – दिट्ठिं ते नाभिजानाति.
गोतमस्स यसस्सिनोति भगवा यसप्पत्तोति यसस्सी. अथ वा, भगवा सक्कतो गरुकतो मानितो पूजितो अपचितो लाभी चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारानन्तिपि यसस्सीति – गोतमस्स यस्सिनो. तेनाह सो ब्राह्मणो –
‘‘अयं लोको परो लोको, ब्रह्मलोको सदेवको;
दिट्ठिं ते नाभिजानाति, गोतमस्स यसस्सिनो’’ति.
८७. एवं अभिक्कन्तदस्साविं, अत्थि पञ्हेन आगमं;
कथं लोकं अवेक्खन्तं, मच्चुराजा न पस्सति.
एवं अभिक्कन्तदस्साविन्ति एवं अभिक्कन्तदस्साविं अग्गदस्साविं सेट्ठदस्साविं विसेट्ठदस्साविं पामोक्खदस्साविं उत्तमदस्साविं परमदस्साविन्ति – एवं अभिक्कन्तदस्साविं.
अत्थि पञ्हेन आगमन्ति पञ्हेन अत्थिको आगतोम्हि…पे… वहस्सेतं भारन्ति, एवम्पि अत्थि पञ्हेन आगमं.
कथं लोकं अवेक्खन्तन्ति कथं लोकं अवेक्खन्तं पच्चवेक्खन्तं तुलयन्तं तीरयन्तं विभावयन्तं विभूतं करोन्तन्ति – कथं लोकं अवेक्खन्तं.
मच्चुराजा न पस्सतीति मच्चुराजा न पस्सति न दक्खति नाधिगच्छति न विन्दति न पटिलभतीति – मच्चुराजा न पस्सति. तेनाह सो ब्राह्मणो –
‘‘एवं अभिक्कन्तदस्साविं, अत्थि पञ्हेन आगमं;
कथं लोकं अवेक्खन्तं, मच्चुराजा न पस्सती’’ति.
८८. सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु, मोघराज सदा सतो;
अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्च, एवं मच्चुतरो सिया;
एवं लोकं अवेक्खन्तं, मच्चुराजा न पस्सति.
सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सूति. लोकोति निरयलोको तिरच्छानलोको पेत्तिविसयलोको मनुस्सलोको देवलोको खन्धलोको धातुलोको आयतनलोको अयं लोको परो लोको ब्रह्मलोको सदेवको [सदेवको लोको (क.)]. अञ्ञतरो भिक्खु भगवन्तं एतदवोच – ‘‘लोको लोकोति, भन्ते, वुच्चति. कित्तावता नु खो, भन्ते, लोकोति वुच्चती’’ति? ‘‘लुज्जतीति खो, भिक्खु, तस्मा लोकोति वुच्चति. किञ्च लुज्जति? चक्खु खो भिक्खु लुज्जति, रूपा लुज्जन्ति, चक्खुविञाणं लुज्जति, चक्खुसम्फस्सो लुज्जति, यम्पिदं [यमिदं (क.) पस्स सं. नि. ४.८२] चक्खुसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा तम्पि लुज्जति; सोतं लुज्जति, गन्धा लुज्जन्ति…पे… कायो लुज्जति, फोट्ठब्बा लुज्जन्ति; मनो लुज्जति, धम्मा लुज्जन्ति, मनोविञ्ञाणं लुज्जति, मनोसम्फस्सो लुज्जति; यम्पिदं मनोसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा तम्पि लुज्जति. लुज्जतीति खो, भिक्खु, तस्मा लोकोति वुच्चति’’.
सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सूति द्वीहि कारणेहि सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति – अवसियपवत्तसल्लक्खणवसेन [अवस्सियपवत्त … (स्या.)] वा तुच्छसङ्खारसमनुपस्सनावसेन वा. कथं अवसियपवत्तसल्लक्खणवसेन सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति? रूपे वसो न लब्भति, वेदनाय वसो न लब्भति, सञ्ञाय वसो न लब्भति, सङ्खारेसु वसो न लब्भति, विञ्ञाणे वसो न लब्भति. वुत्तञ्हेतं भगवता [पस्स सं. नि. ३.५९] – ‘‘रूपं, भिक्खवे, अनत्ता. रूपञ्च हिदं, भिक्खवे, अत्ता अभविस्स, नयिदं रूपं आबाधाय संवत्तेय्य; लब्भेथ च रूपे – ‘एवं मे रूपं होतु, एवं मे रूपं मा अहोसी’ति. यस्मा च खो, भिक्खवे, रूपं अनत्ता, तस्मा रूपं आबाधाय संवत्तति न च लब्भति रूपे – ‘एवं मे रूपं होतु, एवं मे रूपं मा अहोसी’ति.
‘‘वेदना अनत्ता. वेदना च हिदं, भिक्खवे, अत्ता अभविस्स, नयिदं वेदना आबाधाय संवत्तेय्य; लब्भेथ च वेदनाय – ‘एवं मे वेदना होतु, एवं मे वेदना मा अहोसी’ति. यस्मा च खो, भिक्खवे, वेदना अनत्ता, तस्मा वेदना आबाधाय संवत्तति, न च लब्भति वेदनाय – ‘एवं मे वेदना होतु, एवं मे वेदना मा अहोसी’ति.
‘‘सञ्ञा अनत्ता. सञ्ञा च हिदं, भिक्खवे, अत्ता अभविस्स, नयिदं सञ्ञा आबाधाय संवत्तेय्य; लब्भेथ च सञ्ञाय – ‘एवं मे सञ्ञा होतु, एवं मे सञ्ञा मा अहोसी’ति. यस्मा च खो, भिक्खवे, सञ्ञा अनत्ता, तस्मा सञ्ञा आबाधाय संवत्तति, न च लब्भति सञ्ञाय – ‘एवं मे सञ्ञा होतु, एवं मे सञ्ञा मा अहोसी’ति.
‘‘सङ्खारा अनत्ता. सङ्खारा च हिदं, भिक्खवे, अत्ता अभविस्संसु, नयिदं सङ्खारा आबाधाय संवत्तेय्युं; लब्भेथ च सङ्खारेसु – ‘एवं मे सङ्खारा होन्तु, एवं मे सङ्खारा मा अहेसु’न्ति. यस्मा च खो, भिक्खवे, सङ्खारा अनत्ता, तस्मा सङ्खारा आबाधाय संवत्तन्ति, न च लब्भति सङ्खारेसु – ‘एवं मे सङ्खारा होन्तु, एवं मे सङ्खारा मा अहेसु’न्ति.
‘‘विञ्ञाणं अनत्ता. विञ्ञाणञ्च हिदं, भिक्खवे, अत्ता अभविस्स, नयिदं विञ्ञाणं आबाधाय संवत्तेय्य; लब्भेथ च विञ्ञाणे – ‘एवं मे विञ्ञाणं होतु, एवं मे विञ्ञाणं मा अहोसी’ति. यस्मा च खो, भिक्खवे, विञ्ञाणं अनत्ता, तस्मा विञ्ञाणं आबाधाय संवत्तति, न च लब्भति विञ्ञाणे – ‘एवं मे विञ्ञाणं होतु, एवं मे विञ्ञाणं मा अहोसी’’’ति.
वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘नायं, भिक्खवे, कायो तुम्हाकं, नपि अञ्ञेसं [परेसं (स्या.) पस्स सं. नि. २.३७]. पुराणमिदं, भिक्खवे, कम्मं अभिसङ्खतं अभिसञ्चेतयितं वेदनियं दट्ठब्बं. तत्र खो, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको पटिच्चसमुप्पादंयेव साधुकं योनिसो मनसि करोति – ‘इति इमस्मिं सति इदं होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जति; इमस्मिं असति इदं न होति, इमस्स निरोधा इदं निरुज्झति, यदिदं – अविज्जापच्चया सङ्खारा, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूपं, नामरूपपच्चया सळायतनं, सळायतनपच्चया फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा सम्भवन्ति – एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति’’’.
‘‘अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो, सङ्खारनिरोधा विञ्ञाणनिरोधो …पे… जातिनिरोधा जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा निरुज्झन्ति, एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होती’’ति. एवं अवसियपवत्तसल्लक्खणवसेन सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति.
कथं तुच्छसङ्खारसमनुपस्सनावसेन सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति? रूपे सारो न लब्भति, वेदनाय सारो न लब्भति, सञ्ञाय सारो न लब्भति, सङ्खारेसु सारो न लब्भति, विञ्ञाणे सारो न लब्भति; रूपं अस्सारं निस्सारं सारापगतं निच्चसारसारेन वा सुखसारसारेन वा अत्तसारसारेन वा निच्चेन वा धुवेन वा सस्सतेन वा अविपरिणामधम्मेन वा. वेदना अस्सारा निस्सारा सारापगता…पे… सञ्ञा अस्सारा निस्सारा सारापगता… सङ्खारा अस्सारा निस्सारा सारापगता… विञ्ञाणं अस्सारं निस्सारं सारापगतं निच्चसारसारेन वा सुखसारसारेन वा अत्तसारसारेन वा निच्चेन वा धुवेन वा सस्सतेन वा अविपरिणामधम्मेन वा. यथा नळो अस्सारो निस्सारो सारापगतो, यथा च एरण्डो…पे… यथा च उदुम्बरो अस्सारो निस्सारो सारापगतो, यथा च सेतगच्छो [सेतवच्छो (क.)] अस्सारो निस्सारो सारापगतो, यथा च पालिभद्दको [पाळिभद्दको (क.)] अस्सारो निस्सारो सारापगतो, यथा च फेणपिण्डो [फेणुपिण्डो (स्या.)] अस्सारो निस्सारो सारापगतो, यथा च उदकपुब्बुळं [पुब्बुलकं (स्या.)] अस्सारं निस्सारं सारापगतं, यथा च मरीचि अस्सारा निस्सारा सारापगता, यथा कदलिक्खन्धो अस्सारो निस्सारो सारापगतो, यथा माया अस्सारा निस्सारा सारापगता – एवमेव रूपं अस्सारं निस्सारं सारापगतं निच्चसारसारेन वा सुखसारसारेन वा अत्तसारसारेन वा निच्चेन वा धुवेन वा सस्सतेन वा अविपरिणामधम्मेन वा. वेदना अस्सारा निस्सारा सारापगता…पे… सञ्ञा अस्सारा निस्सारा सारापगता… सङ्खारा अस्सारा निस्सारा सारापगता… विञ्ञाणं अस्सारं निस्सारं सारापगतं निच्चसारसारेन वा सुखसारसारेन वा अत्तसारसारेन वा निच्चेन वा धुवेन वा सस्सतेन वा अविपरिणामधम्मेन वा. एवं तुच्छसङ्खारसमनुपस्सनावसेन सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति. इमेहि द्वीहि कारणेहि सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति.
अपि च, छहाकारेहि सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति. चक्खु सुञ्ञं [स्या. … पोत्थके इमस्मिं ठाने अञ्ञथा दिस्सति] अत्तेन वा अत्तनियेन वा निच्चेन वा धुवेन वा सस्सतेन वा अविपरिणामधम्मेन वा, सोतं सुञ्ञं…पे… घानं सुञ्ञं… जिव्हा सुञ्ञा… कायो सुञ्ञो… मनो सुञ्ञो अत्तेन वा अत्तनियेन वा निच्चेन वा धुवेन वा सस्सतेन वा अविपरिणामधम्मेन वा. रूपा सुञ्ञा…पे… सद्दा सुञ्ञा… गन्धा सुञ्ञा… रसा सुञ्ञा… फोट्ठब्बा सुञ्ञा… धम्मा सुञ्ञा अत्तेन वा अत्तनियेन वा निच्चेन वा धुवेन वा सस्सतेन वा अविपरिणामधम्मेन वा. चक्खुविञ्ञाणं सुञ्ञं…पे… मनोविञ्ञाणं सुञ्ञं… चक्खुसम्फस्सो सुञ्ञो … मनोसम्फस्सो सुञ्ञो… चक्खुसम्फस्सजा वेदना सुञ्ञा… मनोसम्फस्सजा वेदना सुञ्ञा… रूपसञ्ञा सुञ्ञा… धम्मसञ्ञा सुञ्ञा… रूपसञ्चेतना सुञ्ञा… धम्मसञ्चेतना सुञ्ञा… रूपतण्हा सुञ्ञा… रूपवितक्को सुञ्ञो… रूपविचारो सुञ्ञो… धम्मविचारो सुञ्ञो अत्तेन वा अत्तनियेन वा निच्चेन वा धुवेन वा सस्सतेन वा अविपरिणामधम्मेन वा. एवं छहाकारेहि सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति.
अपि च, दसहाकारेहि सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति. रूपं रित्ततो तुच्छतो सुञ्ञतो अनत्ततो असारकतो वधकतो विभवतो अघमूलतो सासवतो सङ्खततो; वेदनं…पे… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं… चुतिं… उपपत्तिं… पटिसन्धिं… भवं… संसारवट्टं रित्ततो तुच्छतो सुञ्ञतो अनत्ततो असारकतो वधकतो विभवतो अघमूलतो सासवतो सङ्खततो. एवं दसहाकारेहि सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति.
अपि च, द्वादसहाकारेहि सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति. रूपं न सत्तो न जीवो न नरो न माणवो न इत्थी न पुरिसो न अत्ता न अत्तनियं नाहं न मम न कोचि न कस्सचि; वेदना…पे… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं न सत्तो न जीवो न नरो न माणवो न इत्थी न पुरिसो न अत्ता न अत्तनियं नाहं न मम न कोचि न कस्सचि. एवं द्वादसहाकारेहि सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति.
वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘यं, भिक्खवे, न तुम्हाकं तं पजहथ. तं वो पहीनं दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सति. किञ्च, भिक्खवे, न तुम्हाकं? रूपं, भिक्खवे, न तुम्हाकं; तं पजहथ. तं वो पहीनं दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सति. वेदना, भिक्खवे, न तुम्हाकं; तं पजहथ. सा वो पहीना दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सति. सञ्ञा, भिक्खवे, न तुम्हाकं; तं पजहथ. सा वो पहीना दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सति. सङ्खारा, भिक्खवे, न तुम्हाकं; ते पजहथ. ते वो पहीना दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सन्ति. विञ्ञाणं, भिक्खवे, न तुम्हाकं; तं पजहथ. तं वो पहीनं दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सति. सेय्यथापि [तं किं मञ्ञथ (स्या. क.) पस्स सं. नि. ३.३३], भिक्खवे, यं इमस्मिं जेतवने तिणकट्ठसाखापलासं तं जनो हरेय्य वा डहेय्य वा यथापच्चयं वा करेय्य. अपि नु तुम्हाकं एवमस्स – ‘अम्हे जनो हरति वा डहति वा यथापच्चयं वा करोती’ति? ‘नो हेतं, भन्ते’. ‘तं किस्स हेतु’? ‘न हि नो एतं, भन्ते, अत्ता वा अत्तनियं वा’ति. एवमेव खो, भिक्खवे, यं न तुम्हाकं तं पजहथ; तं वो पहीनं दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सति. किञ्च, भिक्खवे, न तुम्हाकं? रूपं, भिक्खवे, न तुम्हाकं; तं पजहथ. तं वो पहीनं दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सति. वेदना…पे… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं, भिक्खवे, न तुम्हाकं; तं पजहथ. तं वो पहीनं दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सती’’ति. एवम्पि सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति.
आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘‘सुञ्ञो [सुञ्ञतो (क.) पस्स सं. नि. ४.८५] लोको, सुञ्ञो लोको’ति, भन्ते, वुच्चति. कित्तावता नु खो, भन्ते, सुञ्ञो लोकोति वुच्चती’’ति? ‘‘यस्मा च खो, आनन्द, सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा, तस्मा सुञ्ञो लोकोति वुच्चति. किञ्चानन्द, सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा? चक्खु खो, आनन्द, सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा. रूपा सुञ्ञा…पे… चक्खुविञ्ञाणं सुञ्ञं… चक्खुसम्फस्सो सुञ्ञो… यम्पिदं चक्खुसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा तम्पि सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा. सोतं सुञ्ञं… सद्दा सुञ्ञा… घानं सुञ्ञं… गन्धा सुञ्ञा… जिव्हा सुञ्ञा… रसा सुञ्ञा… कायो सुञ्ञो … फोट्ठब्बा सुञ्ञा… मनो सुञ्ञो… धम्मा सुञ्ञा… मनोविञ्ञाणं सुञ्ञं… मनोसम्फस्सो सुञ्ञो… यम्पिदं सुञ्ञं मनोसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा तम्पि सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा. यस्मा च खो, आनन्द, सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा, तस्मा सुञ्ञो लोकोति वुच्चती’’ति. एवम्पि सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति.
‘‘सुद्धं धम्मसमुप्पादं, सुद्धसङ्खारसन्ततिं;
पस्सन्तस्स यथाभूतं, न भयं होति गामणि.
‘‘तिणकट्ठसमं लोकं, यदा पञ्ञाय पस्सति;
नाञ्ञं [न अञ्ञं (सी. स्या. क.)] पत्थयते किञ्चि, अञ्ञत्रप्पटिसन्धिया’’ति.
एवम्पि सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति.
वुत्तञ्हेतं भगवता [पस्स सं. नि. ४.२४६] – ‘‘एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु रूपं समन्नेसति यावता रूपस्स गति, वेदनं समन्नेसति यावता वेदनाय गति, सञ्ञं समन्नेसति यावता सञ्ञाय गति, सङ्खारे समन्नेसति यावता सङ्खारानं गति, विञ्ञाणं समन्नेसति यावता विञ्ञाणस्स गति. तस्स रूपं [तस्स भिक्खुनो रूपं (स्या.)] समन्नेसतो यावता रूपस्स गति, वेदनं…पे… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं समन्नेसतो यावता विञ्ञाणस्स गति, यम्पिस्स तं होति अहन्ति वा ममन्ति वा अस्मीति वा, तम्पि तस्स न होती’’ति. एवम्पि सुञ्ञतो लोकं अवेक्खति.
सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सूति सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु पच्चवेक्खस्सु दक्खस्सु तुलेहि तीरेहि विभावेहि विभूतं करोहीति – सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु.
मोघराज सदा सतोति. मोघराजाति भगवा तं ब्राह्मणं नामेन आलपति. सदाति सब्बकालं…पे… पच्छिमे वयोखन्धे. सतोति चतूहि कारणेहि सतो – काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानं भावेन्तो सतो…पे… सो वुच्चति सतोति – मोघराज सदा सतो.
अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्चाति अत्तानुदिट्ठि वुच्चति वीसतिवत्थुका सक्कायदिट्ठि. इध अस्सुतवा पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी अरियधम्मस्स अकोविदो अरियधम्मे अविनीतो सप्पुरिसानं अदस्सावी सप्पुरिसधम्मस्स अकोविदो सप्पुरिसधम्मे अविनीतो रूपं अत्ततो समनुपस्सति रूपवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा रूपं रूपस्मिं वा अत्तानं, वेदनं…पे… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति विञ्ञाणवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा विञ्ञाणं विञ्ञाणस्मिं वा अत्तानं. या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं दिट्ठिगहनं दिट्ठिकन्तारो दिट्ठिविसूकायिकं दिट्ठिविप्फन्दितं दिट्ठिसंयोजनं गाहो पटिग्गाहो अभिनिवेसो परामासो कुम्मग्गो मिच्छापथो मिच्छत्तं तित्थायतनं विपरियेसग्गाहो विपरीतग्गाहो विपल्लासग्गाहो मिच्छागाहो अयाथावकस्मिं याथावकन्ति गाहो यावता द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि, अयं अत्तानुदिट्ठि. अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्चाति अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्च समूहच्च [उहच्च समुहच्च (क.) सद्दनीतिया पन समेति] उद्धरित्वा समुद्धरित्वा उप्पाटयित्वा समुप्पाटयित्वा पजहित्वा विनोदेत्वा ब्यन्तीकरित्वा अनभावं गमेत्वाति – अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्च.
एवं मच्चुतरो सियाति एवं मच्चुपि तरेय्यासि, जरापि तरेय्यासि, मरणम्पि तरेय्यासि उत्तरेय्यासि पतरेय्यासि समतिक्कमेय्यासि वीतिवत्तेय्यासीति – एवं मच्चुतरो सिया.
एवं लोकं अवेक्खन्तन्ति एवं लोकं अवेक्खन्तं पच्चवेक्खन्तं तुलयन्तं तीरयन्तं विभावयन्तं विभूतं करोन्तन्ति – एवं लोकं अवेक्खन्तं.
मच्चुराजा न पस्सतीति मच्चुपि मच्चुराजा, मारोपि मच्चुराजा, मरणम्पि मच्चुराजा. न पस्सतीति मच्चुराजा न पस्सती न दक्खति नाधिगच्छति न विन्दति न पटिलभति. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, आरञ्ञिको मिगो अरञ्ञे पवने चरमानो विस्सत्थो गच्छति विस्सत्थो [विस्सट्ठो (क.)] तिट्ठति विस्सत्थो निसीदति विस्सत्थो सेय्यं कप्पेति. तं किस्स हेतु? अनापाथगतो [अनापातगतो (क.)], भिक्खवे, लुद्दस्स. एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, ‘भिक्खु अन्धमकासि [अन्तमकासि (क.) पस्स म. नि. १.२७१] मारं, अपदं वधित्वा मारचक्खुं अदस्सनं गतो पापिमतो’.
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु वितक्कविचारानं वूपसमा अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं अवितक्कं अविचारं समाधिजं पीतिसुखं दुतियं झानं…पे… ततियं झानं… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, ‘भिक्खु अन्धमकासि मारं, अपदं वधित्वा मारचक्खुं अदस्सनं गतो पापिमतो’.
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा, पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा, नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा, अनन्तो आकासोति आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, ‘भिक्खु अन्धमकासि मारं, अपदं वधित्वा मारचक्खुं अदस्सनं गतो पापिमतो’.
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु सब्बसो आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्म अनन्तं विञ्ञाणन्ति विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति…पे….
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, सब्बसो विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्म नत्थि किञ्चीति आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति…पे….
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, सब्बसो आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्म नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति…पे….
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, सब्बसो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समतिक्कम्म सञ्ञावेदयितनिरोधं उपसम्पज्ज विहरति; पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, ‘भिक्खु अन्धमकासि मारं, अपदं वधित्वा मारचक्खुं अदस्सनं गतो पापिमतो, तिण्णो लोके विसत्तिक’न्ति. सो विस्सत्थो गच्छति विस्सत्थो तिट्ठति विस्सत्थो निसीदति विस्सत्थो सेय्यं कप्पेति. तं किस्स हेतु? अनापाथगतो भिक्खु पापिमतो’’ति – मच्चुराजा न पस्सति. तेनाह भगवा –
‘‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु, मोघराज सदा सतो;
अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्च, एवं मच्चुतरो सिया;
एवं लोकं अवेक्खन्तं, मच्चुराजा न पस्सती’’ति.
सह गाथापरियोसाना…पे… सत्था मे, भन्ते भगवा, सावकोहमस्मीति.
मोघराजमाणवपुच्छानिद्देसो पन्नरसमो.