१३. उदयमाणवपुच्छानिद्देसो

७४. झायिं विरजमासीनं, [इच्चायस्मा उदयो]

कतकिच्चं अनासवं;

पारगुं सब्बधम्मानं, अत्थि पञ्हेन आगमं;

अञ्ञाविमोक्खं पब्रूहि [संब्रूहि (स्या.)], अविज्जाय पभेदनं.

झायिं विरजमासीनन्ति. झायिन्ति झायी भगवा. पठमेनपि झानेन झायी, दुतियेनपि झानेन झायी, ततियेनपि झानेन झायी, चतुत्थेनपि झानेन झायी, सवितक्कसविचारेनपि झानेन झायी, अवितक्कविचारमत्तेनपि झानेन झायी, अवितक्कअविचारेनपि झानेन झायी, सप्पीतिकेनपि झानेन झायी, निप्पीतिकेनपि झानेन झायी, सातसहगतेनपि झानेन झायी, उपेक्खासहगतेनपि झानेन झायी, सुञ्ञतेनपि झानेन झायी, अनिमित्तेनपि झानेन झायी, अप्पणिहितेनपि झानेन झायी, लोकियेनपि झानेन झायी, लोकुत्तरेनपि झानेन झायी झानरतो एकत्तमनुयुत्तो सदत्थगरुकोति – झायिं. विरजन्ति रागो रजो, दोसो रजो, मोहो रजो, कोधो रजो, उपनाहो रजो…पे… सब्बाकुसलाभिसङ्खारा रजा. ते रजा बुद्धस्स भगवतो पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. तस्मा बुद्धो अरजो विरजो निरजो रजापगतो रजविप्पहीनो रजविप्पयुत्तो सब्बरजवीतिवत्तो.

रागो रजो न च पन रेणु वुच्चति,

रागस्सेतं अधिवचनं रजोति;

एतं रजं विप्पजहित्वा [पटिविनोदित्वा (क.) महानि. २०९] चक्खुमा, तस्मा जिनो विगतरजोति वुच्चति.

दोसो रजो न च पन रेणु वुच्चति, दोसस्सेतं अधिवचनं रजोति;

एतं रजं विप्पजहित्वा चक्खुमा, तस्मा जिनो विगतरजोति वुच्चति.

मोहो रजो न च पन रेणु वुच्चति, मोहस्सेतं अधिवचनं रजोति;

एतं रजं विप्पजहित्वा चक्खुमा, तस्मा जिनो विगतरजोति वुच्चतीति. –

विरजं …पे….

आसीनन्ति निसिन्नो भगवा पासाणके चेतियेति – आसीनो.

नगस्स [नगरस्स (क.)] पस्से आसीनं, मुनिं दुक्खस्स पारगुं;

सावका पयिरुपासन्ति, तेविज्जा मच्चुहायिनोति.

एवम्पि भगवा आसीनो. अथ वा, भगवा सब्बोस्सुक्कपटिप्पस्सद्धत्ता आसीनो वुत्थवासो चिण्णचरणो…पे… जातिमरणसंसारो नत्थि तस्स पुनब्भवोति. एवम्पि भगवा आसीनोति – झायिं विरजमासीनं.

इच्चायस्मा उदयोति. इच्चाति पदसन्धि…पे… आयस्माति पियवचनं…पे… उदयोति तस्स ब्राह्मणस्स नामं…पे… अभिलापोति – इच्चायस्मा उदयो.

कतकिच्चं अनासवन्ति बुद्धस्स भगवतो किच्चाकिच्चं करणीयाकरणीयं पहीनं उच्छिन्नमूलं तालावत्थुकतं अनभावंकतं आयतिं अनुप्पादधम्मं. तस्मा बुद्धो कतकिच्चो.

यस्स च विसता [यस्स परिपता (स्या.) पस्स महानि. २०२] नत्थि, छिन्नसोतस्स भिक्खुनो;

किच्चाकिच्चप्पहीनस्स, परिळाहो न विज्जतीति.

कतकिच्चं अनासवन्ति. आसवाति चत्तारो आसवा – कामासवो, भवासवो, दिट्ठासवो, अविज्जासवो. ते आसवा बुद्धस्स भगवतो पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. तस्मा बुद्धो अनासवोति – कतकिच्चं अनासवं.

पारगुं सब्बधम्मानन्ति भगवा सब्बधम्मानं अभिञ्ञापारगू परिञ्ञापारगू पहानपारगू भावनापारगू सच्छिकिरियापारगू समापत्तिपारगू. अभिञ्ञापारगू सब्बधम्मानं, परिञ्ञापारगू सब्बदुक्खानं, पहानपारगू सब्बकिलेसानं, भावनापारगू चतुन्नं मग्गानं, सच्छिकिरियापारगू निरोधस्स, समापत्तिपारगू सब्बसमापत्तीनं. सो वसिप्पत्तो पारमिप्पत्तो अरियस्मिं सीलस्मिं; वसिप्पत्तो पारमिप्पत्तो अरियस्मिं समाधिस्मिं; वसिप्पत्तो पारमिप्पत्तो अरियाय पञ्ञाय; वसिप्पत्तो पारमिप्पत्तो अरियाय विमुत्तिया. सो पारगतो पारप्पत्तो अन्तगतो अन्तप्पत्तो कोटिगतो कोटिप्पत्तो परियन्तगतो परियन्तप्पत्तो वोसानगतो वोसानप्पत्तो ताणगतो ताणप्पत्तो लेणगतो लेणप्पत्तो सरणगतो सरणप्पत्तो अभयगतो अभयप्पत्तो अच्चुतगतो अच्चुतप्पत्तो अमतगतो अमतप्पत्तो निब्बानगतो निब्बानप्पत्तो. सो वुत्तवासो चिण्णचरणो…पे… जातिमरणसंसारो नत्थि तस्स पुनब्भवोति – पारगुं सब्बधम्मानं.

अत्थि पञ्हेन आगमन्ति पञ्हेन अत्थिको आगतोम्हि, पञ्हं पुच्छितुकामो आगतोम्हि, पञ्हं सोतुकामो आगतोम्हीति, एवम्पि अत्थि पञ्हेन आगमं. अथ वा, पञ्हत्थिकानं पञ्हं पुच्छितुकामानं पञ्हं सोतुकामानं आगमनं अभिक्कमनं उपसङ्कमनं पयिरुपासनं अत्थीति, एवम्पि अत्थि पञ्हेन आगमं. अथ वा, पञ्हागमो तुय्हं अत्थि, त्वम्पि पहु त्वमसि अलमत्तो मया पुच्छितं कथेतुं विसज्जेतुं, वहस्सेतं भारन्ति, एवम्पि अत्थि पञ्हेन आगमं.

अञ्ञाविमोक्खं पब्रूहीति अञ्ञाविमोक्खो वुच्चति अरहत्तविमोक्खो. अरहत्तविमोक्खं पब्रूहि आचिक्खाहि देसेहि पञ्ञपेहि पट्ठपेहि विवराहि विभजाहि उत्तानीकरोहि पकासेहीति – अञ्ञाविमोक्खं पब्रूहि.

अविज्जाय पभेदनन्ति अविज्जाय भेदनं पभेदनं पहानं वूपसमं पटिनिस्सग्गं पटिप्पस्सद्धं अमतं निब्बानन्ति – अविज्जाय पभेदनं. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘झायिं विरजमासीनं, [इच्चायस्मा उदयो]

कतकिच्चं अनासवं;

पारगुं सब्बधम्मानं, अत्थि पञ्हेन आगमं;

अञ्ञाविमोक्खं पब्रूहि, अविज्जाय पभेदन’’न्ति.

७५. पहानं कामच्छन्दानं, [उदयाति भगवा]

दोमनस्सान चूभयं;

थिनस्स [थीनस्स (स्या.)] च पनूदनं, कुक्कुच्चानं निवारणं.

पहानं कामच्छन्दानन्ति. छन्दोति यो कामेसु कामच्छन्दो कामरागो कामनन्दी कामतण्हा कामसिनेहो कामपिपासा कामपरिळाहो काममुच्छा कामज्झोसानं कामोघो कामयोगो कामुपादानं कामच्छन्दनीवरणं. पहानं कामच्छन्दानन्ति कामच्छन्दानं पहानं वूपसमं पटिनिस्सग्गं पटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बानन्ति – पहानं कामच्छन्दानं. उदयाति भगवाति. उदयाति भगवा तं ब्राह्मणं नामेन आलपति. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति – उदयाति भगवा.

दोमनस्सान चूभयन्ति. दोमनस्साति यं चेतसिकं असातं चेतसिकं दुक्खं चेतोसम्फस्सजं असातं दुक्खं वेदयितं, चेतोसम्फस्सजा असाता दुक्खा वेदना. दोमनस्सान चूभयन्ति कामच्छन्दस्स च दोमनस्सस्स च उभिन्नं पहानं वूपसमं पटिनिस्सग्गं पटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बानन्ति – दोमनस्सान चूभयं.

थिनस्स च पनूदनन्ति. थिनन्ति या चित्तस्स अकल्यता अकम्मञ्ञता ओलीयना सल्लीयना लीना लीयना लीयितत्तं थिनं थियना [थीनं थीयना (स्या.)] थियितत्तं चित्तस्स. पनूदनन्ति थिनस्स च पनूदनं पहानं वूपसमं पटिनिस्सग्गं पटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बानन्ति – थिनस्स च पनूदनं.

कुक्कुच्चानं निवारणन्ति. कुक्कुच्चन्ति हत्थकुक्कुच्चम्पि कुक्कुच्चं, पादकुक्कुच्चम्पि कुक्कुच्चं, हत्थपादकुक्कुच्चम्पि कुक्कुच्चं. अकप्पिये कप्पियसञ्ञिता, कप्पिये अकप्पियसञ्ञिता…पे… अवज्जे वज्जसञ्ञिता, वज्जे अवज्जसञ्ञिता. यं एवरूपं कुक्कुच्चं कुक्कुच्चायना कुक्कुच्चायितत्तं चेतसो विप्पटिसारो मनोविलेखो, इदं वुच्चति कुक्कुच्चं. अपि च, द्वीहि कारणेहि उप्पज्जति कुक्कुच्चं चेतसो विप्पटिसारो मनोविलेखो – कतत्ता च अकतत्ता च. कथं कतत्ता च अकतत्ता च उप्पज्जति कुक्कुच्चं चेतसो विप्पटिसारो मनोविलेखो? ‘‘कतं मे कायदुच्चरितं, अकतं मे कायसुचरित’’न्ति उप्पज्जति कुक्कुच्चं चेतसो विप्पटिसारो मनोविलेखो. ‘‘कतं मे वचीदुच्चरितं, अकतं मे वचीसुचरित’’न्ति…पे… ‘‘कतं मे मनोदुच्चरितं, अकतं मे मनोसुचरित’’न्ति…पे… ‘‘कतो मे पाणातिपातो, अकता मे पाणातिपाता वेरमणी’’ति…पे… ‘‘कतं मे अदिन्नादानं, अकता मे अदिन्नादाना वेरमणी’’ति…पे… ‘‘कतो मे कामेसुमिच्छाचारो, अकता मे कामेसुमिच्छाचारा वेरमणी’’ति…पे… ‘‘कतो मे मुसावादो, अकता मे मुसावादा वेरमणी’’ति…पे… ‘‘कता मे पिसुणा वाचा [पिसुणवाचा (क.)], अकता मे पिसुणाय वाचाय वेरमणी’’ति…पे… ‘‘कता मे फरुसा वाचा, अकता मे फरुसाय वाचाय वेरमणी’’ति…पे… ‘‘कतो मे सम्फप्पलापो, अकता मे सम्फप्पलापा वेरमणी’’ति…पे… ‘‘कता मे अभिज्झा, अकता मे अनभिज्झा’’ति…पे… ‘‘कतो मे ब्यापादो, अकतो मे अब्यापादो’’ति…पे… ‘‘कता मे मिच्छादिट्ठि, अकता मे सम्मादिट्ठी’’ति, उप्पज्जति कुक्कुच्चं चेतसो विप्पटिसारो मनोविलेखो. एवं कतत्ता च अकतत्ता च उप्पज्जति कुक्कुच्चं चेतसो विप्पटिसारो मनोविलेखो.

अथ वा, ‘‘सीलेसुम्हि अपरिपूरकारी’’ति उप्पज्जति कुक्कुच्चं चेतसो विप्पटिसारो मनोविलेखो; ‘‘इन्द्रियेसुम्हि अगुत्तद्वारो’’ति…पे… ‘‘भोजने अमत्तञ्ञुम्ही’’ति… ‘‘जागरियं अननुयुत्तोम्ही’’ति… ‘‘न सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतोम्ही’’ति… ‘‘अभाविता मे चत्तारो सतिपट्ठानाति, चत्तारो सम्मप्पधानाति चत्तारो इद्धिपादाति, पञ्चिन्द्रियानीति, पञ्च बलानीति, सत्त बोज्झङ्गाति, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति… ‘‘दुक्खं मे अपरिञ्ञातं, समुदयो मे अप्पहीनो, मग्गो मे अभावितो, निरोधो मे असच्छिकतो’’ति उप्पज्जति कुक्कुच्चं चेतसो विप्पटिसारो मनोविलेखो.

कुक्कुच्चानं निवारणन्ति कुक्कुच्चानं आवरणं नीवरणं पहानं उपसमं वूपसमं पटिनिस्सग्गं पटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बानन्ति – कुक्कुच्चानं निवारणं. तेनाह भगवा –

‘‘पहानं कामच्छन्दानं, [उदयाति भगवा]

दोमनस्सान चूभयं;

थिनस्स च पनूदनं, कुक्कुच्चानं निवारण’’न्ति.

७६. उपेक्खासतिसंसुद्धं, धम्मतक्कपुरेजवं;

अञ्ञाविमोक्खं पब्रूमि, अविज्जाय पभेदनं.

उपेक्खासतिसंसुद्धन्ति. उपेक्खाति या चतुत्थे झाने उपेक्खा उपेक्खना अज्झुपेक्खना चित्तसमता [चित्तसमथो (स्या.) महानि. २०७] चित्तप्पस्सद्धता मज्झत्तता चित्तस्स. सतीति या चतुत्थे झाने उपेक्खं आरब्भ सति अनुस्सति…पे… सम्मासति. उपेक्खासतिसंसुद्धन्ति चतुत्थे झाने उपेक्खा च सति च सुद्धा होन्ति विसुद्धा संसुद्धा परिसुद्धा परियोदाता अनङ्गणा विगतूपक्किलेसा मुदुभूता कम्मनिया ठिता आनेञ्जप्पत्ताति – उपेक्खासतिसंसुद्धं.

धम्मतक्कपुरेजवन्ति धम्मतक्को वुच्चति सम्मासङ्कप्पो. सो आदितो होति, पुरतो होति, पुब्बङ्गमो होति अञ्ञाविमोक्खस्साति, एवम्पि धम्मतक्कपुरेजवं. अथ वा, धम्मतक्को वुच्चति सम्मादिट्ठि. सा आदितो होति, पुरतो होति, पुब्बङ्गमो होति अञ्ञाविमोक्खस्साति, एवम्पि धम्मतक्कपुरेजवं. अथ वा, धम्मतक्को वुच्चति चतुन्नं मग्गानं पुब्बभागविपस्सना. सा आदितो होति, पुरतो होति, पुब्बङ्गमो होति अञ्ञाविमोक्खस्साति – एवम्पि धम्मतक्कपुरेजवं.

अञ्ञाविमोक्खं पब्रूमीति अञ्ञाविमोक्खो वुच्चति अरहत्तविमोक्खो. अरहत्तविमोक्खं पब्रूमि आचिक्खामि देसेमि पञ्ञपेमि पट्ठपेमि विवरामि विभजामि उत्तानीकरोमि पकासेमीति – अञ्ञाविमोक्खं पब्रूमि.

अविज्जाय पभेदनन्ति. अविज्जाति दुक्खे अञ्ञाणं…पे… अविज्जा मोहो अकुसलमूलं. पभेदनन्ति अविज्जाय पभेदनं पहानं वूपसमं पटिनिस्सग्गं पटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बानन्ति – अविज्जाय पभेदनं. तेनाह भगवा –

‘‘उपेक्खासतिसंसुद्धं, धम्मतक्कपुरेजवं;

अञ्ञाविमोक्खं पब्रूमि, अविज्जाय पभेदन’’न्ति.

७७. किंसु संयोजनो लोको, किंसु तस्स विचारणं;

किस्सस्स विप्पहानेन, निब्बानं इति वुच्चति.

किंसु संयोजनो लोकोति लोकस्स संयोजनं लग्गनं बन्धनं उपक्किलेसो. केन लोको युत्तो पयुत्तो आयुत्तो समायुत्तो लग्गो लग्गितो पलिबुद्धोति – किंसु संयोजनो लोको.

किंसु तस्स विचारणन्ति किंसु तस्स चारणं विचारणं पटिविचारणं. केन लोको चरति विचरति पटिविचरतीति – किंसु तस्स विचारणं. किस्सस्स विप्पहानेन निब्बानं इति वुच्चतीति किस्सस्स विप्पहानेन वूपसमेन पटिनिस्सग्गेन पटिप्पस्सद्धिया निब्बानं इति वुच्चति पवुच्चति कथीयति भणीयति दीपीयति वोहरीयतीति – किस्सस्स विप्पहानेन निब्बानं इति वुच्चति. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘किंसु संयोजनो लोको, किंसु तस्स विचारणं;

किस्सस्स विप्पहानेन, निब्बानं इति वुच्चती’’ति.

७८. नन्दिसंयोजनो लोको, वितक्कस्स विचारणा;

तण्हाय विप्पहानेन, निब्बानं इति वुच्चति.

नन्दिसंयोजनो लोकोति नन्दी वुच्चति तण्हा. यो रागो सारागो…पे… अभिज्झा लोभो अकुसलमूलं, अयं वुच्चति नन्दी. या नन्दी लोकस्स संयोजनं लग्गनं बन्धनं उपक्किलेसो, इमाय नन्दिया लोको युत्तो पयुत्तो आयुत्तो समायुत्तो लग्गो लग्गितो पलिबुद्धोति – नन्दिसंयोजनो लोको.

वितक्कस्स विचारणाति. वितक्काति नव वितक्का – कामवितक्को, ब्यापादवितक्को, विहिंसावितक्को, ञातिवितक्को जनपदवितक्को, अमरावितक्को, परानुदयतापटिसंयुत्तो वितक्को, लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्तो वितक्को, अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तो वितक्को. इमे वुच्चन्ति नव वितक्का. इमे नव वितक्का लोकस्स चारणा विचारणा पटिविचारणा. इमेहि नवहि वितक्केहि लोको चरति विचरति पटिविचरतीति – वितक्कस्स विचारणा.

तण्हाय विप्पहानेन निब्बानं इति वुच्चतीति. तण्हाति रूपतण्हा…पे… धम्मतण्हा. तण्हाय विप्पहानेन निब्बानं इति वुच्चतीति तण्हाय विप्पहानेन वूपसमेन पटिनिस्सग्गेन पटिप्पस्सद्धिया निब्बानं इति वुच्चति पवुच्चति कथीयति भणीयति दीपीयति वोहरीयतीति – तण्हाय विप्पहानेन निब्बानं इति वुच्चति. तेनाह भगवा –

‘‘नन्दिसंयोजनो लोको, वितक्कस्स विचारणा;

तण्हाय विप्पहानेन, निब्बानं इति वुच्चती’’ति.

७९. कथं सतस्स चरतो, विञ्ञाणं उपरुज्झति;

भगवन्तं पुट्ठुमागमा, तं सुणोम वचो तव.

कथं सतस्स चरतोति कथं सतस्स सम्पजानस्स चरतो विहरतो इरियतो वत्तयतो पालयतो यपयतो यापयतोति – कथं सतस्स चरतो.

विञ्ञाणं उपरुज्झतीति विञ्ञाणं निरुज्झति वूपसम्मति अत्थं गच्छति पटिप्पस्सम्भतीति – विञ्ञाणं उपरुज्झति.

भगवन्तं पुट्ठुमागमाति बुद्धं भगवन्तं पुट्ठुं पुच्छितुं याचितुं अज्झेसितुं पसादेतुं आगम्हा आगतम्हा उपागतम्हा सम्पत्तम्हा, ‘‘तया सद्धिं समागतम्हा’’ति – भगवन्तं पुट्ठुमागमा.

तं सुणोम वचो तवाति. तन्ति तुय्हं वचनं ब्यप्पथं देसनं अनुसासनं अनुसिट्ठं सुणोम उग्गण्हाम धारेम उपधारेम उपलक्खेमाति – तं सुणोम वचो तव. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘कथं सतस्स चरतो, विञ्ञाणं उपरुज्झति;

भगवन्तं पुट्ठुमागमा, तं सुणोम वचो तवा’’ति.

८०. अज्झत्तञ्च बहिद्धा च, वेदनं नाभिनन्दतो;

एवं सतस्स चरतो, विञ्ञाणं उपरुज्झति.

अज्झत्तञ्च बहिद्धा च वेदनं नाभिनन्दतोति अज्झत्तं वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो वेदनं नाभिनन्दति नाभिवदति न अज्झोसेति [न अज्झोसाय तिट्ठति (स्या.)], अभिनन्दनं अभिवदनं अज्झोसानं गाहं परामासं अभिनिवेसं पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोति अनभावं गमेति; बहिद्धा वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो वेदनं नाभिनन्दति नाभिवदति न अज्झोसेति, अभिनन्दनं अभिवदनं अज्झोसानं गाहं परामासं अभिनिवेसं पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोति अनभावं गमेति; अज्झत्तबहिद्धा वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो वेदनं नाभिनन्दति नाभिवदति न अज्झोसेति, अभिनन्दनं अभिवदनं अज्झोसानं गाहं परामासं अभिनिवेसं पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोति अनभावं गमेति. अज्झत्तं समुदयधम्मानुपस्सी वेदनासु वेदनानुपस्सी [इदं पदं नत्थि स्या. पोत्थके] विहरन्तो वेदनं नाभिनन्दति नाभिवदति न अज्झोसेति, अभिनन्दनं अभिवदनं अज्झोसानं गाहं परामासं अभिनिवेसं पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोति अनभावं गमेति; अज्झत्तं वयधम्मानुपस्सी वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो…पे… अज्झत्तं समुदयवयधम्मानुपस्सी वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो…पे… बहिद्धा समुदयधम्मानुपस्सी वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो वेदनं नाभिनन्दति नाभिवदति न अज्झोसेति, अभिनन्दनं अभिवदनं अज्झोसानं गाहं परामासं अभिनिवेसं पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोति अनभावं गमेति; बहिद्धा वयधम्मानुपस्सी वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो…पे… बहिद्धा समुदयवयधम्मानुपस्सी वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो…पे… अज्झत्तबहिद्धा समुदयधम्मानुपस्सी वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो…पे… अज्झत्तबहिद्धा वयधम्मानुपस्सी वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो…पे… अज्झत्तबहिद्धा समुदयवयधम्मानुपस्सी वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो वेदनं नाभिनन्दति नाभिवदति न अज्झोसेति, अभिनन्दनं अभिवदनं अज्झोसानं गाहं परामासं अभिनिवेसं पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोति अनभावं गमेति. इमेहि द्वादसहि आकारेहि वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो…पे… अनभावं गमेति.

अथ वा, वेदनं अनिच्चतो पस्सन्तो वेदनं नाभिनन्दति नाभिवदति न अज्झोसेति, अभिनन्दनं अभिवदनं अज्झोसानं गाहं परामासं अभिनिवेसं पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोति अनभावं गमेति. वेदनं दुक्खतो रोगतो गण्डतो सल्लतो अघतो आबाधतो…पे… निस्सरणतो पस्सन्तो वेदनं नाभिनन्दति नाभिवदति न अज्झोसेति, अभिनन्दनं अभिवदनं अज्झोसानं गाहं परामासं अभिनिवेसं पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोति अनभावं गमेति. इमेहि चत्तालीसाय [द्वाचत्ताळीसाय (स्या.)] आकारेहि वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो वेदनं नाभिनन्दति नाभिवदति न अज्झोसेति, अभिनन्दनं अभिवदनं अज्झोसानं गाहं परामासं अभिनिवेसं पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोति अनभावं गमेतीति – अज्झत्तञ्च बहिद्धा च वेदनं नाभिनन्दतो.

एवं सतस्स चरतोति एवं सतस्स सम्पजानस्स चरतो विहरतो इरियतो वत्तयतो पालयतो यपयतो यापयतोति – एवं सतस्स चरतो.

विञ्ञाणं उपरुज्झतीति पुञ्ञाभिसङ्खारसहगतं विञ्ञाणं अपुञ्ञाभिसङ्खारसहगतं विञ्ञाणं आनेञ्जाभिसङ्खारसहगतं विञ्ञाणं निरुज्झति वूपसम्मति अत्थं गच्छति पटिप्पस्सम्भतीति – विञ्ञाणं उपरुज्झती. तेनाह भगवा –

‘‘अज्झत्तञ्च बहिद्धा च, वेदनं नाभिनन्दतो;

एवं सतस्स चरतो, विञ्ञाणं उपरुज्झती’’ति.

सह गाथापरियोसाना…पे… सत्था मे, भन्ते भगवा, सावकोहमस्मीति.

उदयमाणवपुच्छानिद्देसो तेरसमो.