१६. सारिपुत्तसुत्तनिद्देसो

अथ सारिपुत्तसुत्तनिद्देसं वक्खति –

१९०. न मे दिट्ठो इतो पुब्बे, [इच्चायस्मा सारिपुत्तो]

न सुतो उद कस्सचि;

एवं वग्गुवदो सत्था, तुसिता गणिमागतो.

न मे दिट्ठो इतो पुब्बेति. इतो पुब्बे मे मया न दिट्ठपुब्बो सो भगवा इमिना चक्खुना इमिना अत्तभावेन. यदा भगवा तावतिंसभवने पारिच्छत्तकमूले पण्डुकम्बलसिलायं वस्संवुत्थो [वस्संवुट्ठो (स्या.)] देवगणपरिवुतो मज्झे मणिमयेन सोपाणेन सङ्कस्सनगरं ओतिण्णो इमं दस्सनं पुब्बे न दिट्ठोति – न मे दिट्ठो इतो पुब्बे.

इच्चायस्मा सारिपुत्तोति. इच्चाति पदसन्धि पदसंसग्गो पदपारिपूरी अक्खरसमवायो ब्यञ्जनसिलिट्ठता पदानुपुब्बतापेतं – इच्चाति. आयस्माति पियवचनं गरुवचनं सगारवसप्पतिस्सवचनमेतं – आयस्माति. सारिपुत्तोति तस्स थेरस्स नामं सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नामं नामकम्मं नामधेय्यं निरुत्ति ब्यञ्जनं अभिलापोति – इच्चायस्मा सारिपुत्तो.

न सुतो उद कस्सचीति. नाति पटिक्खेपो. उदाति पदसन्धि पदसंसग्गो पदपारिपूरी अक्खरसमवायो ब्यञ्जनसिलिट्ठता पदानुपुब्बतापेतं – उदाति. कस्सचीति खत्तियस्स वा ब्राह्मणस्स वा वेस्सस्स वा सुद्दस्स वा गहट्ठस्स वा पब्बजितस्स वा देवस्स वा मनुस्सस्स वाति – न सुतो उद कस्सचि.

एवं वग्गुवदो सत्थाति. एवं वग्गुवदो मधुरवदो पेमनीयवदो हदयङ्गमवदो करवीकरुतमञ्जुघोसो [करविकरुदमञ्जुस्सरो (स्या.)]. अट्ठङ्गसमन्नागतो खो पन तस्स भगवतो मुखतो घोसो निच्छरति – विसट्ठो च विञ्ञेय्यो च मञ्जु च सवनीयो च बिन्दु च अविसारी च गम्भीरो च निन्नादि च. यथा परिसं खो पन सो भगवा सरेन विञ्ञापेति, न अस्स बहिद्धा परिसाय घोसो निच्छरति, ब्रह्मस्सरो खो पन सो भगवा करवीकभाणीति – एवं वग्गुवदो.

सत्थाति सत्था भगवा सत्थवाहो. यथा सत्थवाहो सत्ते कन्तारं तारेति, चोरकन्तारं तारेति, वाळकन्तारं तारेति, दुब्भिक्खकन्तारं तारेति, निरुदककन्तारं तारेति उत्तारेति नित्तारेति पतारेति खेमन्तभूमिं सम्पापेति; एवमेव भगवा सत्थवाहो सत्ते कन्तारं तारेति, जातिकन्तारं तारेति, जराकन्तारं तारेति, ब्याधिकन्तारं…पे… मरणकन्तारं… सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासकन्तारं तारेति रागकन्तारं तारेति दोसकन्तारं… मोहकन्तारं… मानकन्तारं… दिट्ठिकन्तारं… किलेसकन्तारं… दुच्चरितकन्तारं तारेति, रागगहनं तारेति, दोसगहनं… मोहगहनं… मानगहनं… दिट्ठिगहनं… किलेसगहनं… दुच्चरितगहनं तारेति उत्तारेति नित्तारेति पतारेति खेमन्तं अमतं निब्बानं सम्पापेतीति. एवम्पि भगवा सत्थवाहो.

अथ वा भगवा नेता विनेता अनुनेता पञ्ञपेता निज्झापेता पेक्खेता पसादेताति. एवम्पि भगवा सत्थवाहो.

अथ वा भगवा अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता, असञ्जातस्स मग्गस्स सञ्जनेता, अनक्खातस्स मग्गस्स अक्खाता, मग्गञ्ञू मग्गविदू मग्गकोविदो मग्गानुगा च पन एतरहि सावका विहरन्ति पच्छा समन्नागताति. एवम्पि भगवा सत्थवाहोति – एवं वग्गुवदो सत्था.

तुसिता गणिमागतोति. भगवा तुसितकाया चवित्वा सतो सम्पजानो मातुकुच्छिं ओक्कन्तोति. एवम्पि तुसिता गणिमागतो.

अथ वा देवा वुच्चन्ति तुसिता. ते तुट्ठा सन्तुट्ठा अत्तमना पमुदिता पीतिसोमनस्सजाता देवलोकतो गणिं आगतोति. एवम्पि तुसिता गणिमागतो. अथ वा अरहन्तो वुच्चन्ति तुसिता. ते तुट्ठा सन्तुट्ठा अत्तमना परिपुण्णसङ्कप्पा अरहन्तानं गणिं आगतोति. एवम्पि तुसिता गणिमागतो. गणीति गणी भगवा. गणाचरियोति गणी, गणस्स सत्थाति गणी, गणं परिहरतीति गणी, गणं ओवदतीति गणी, गणमनुसासतीति गणी, विसारदो गणं उपसङ्कमतीति गणी, गणस्स [गणोस्स (सी.)] सुस्सूसति सोतं ओदहति अञ्ञा चित्तं उपट्ठपेतीति गणी, गणं अकुसला वुट्ठापेत्वा कुसले पतिट्ठापेतीति गणी, भिक्खुगणस्स गणी, भिक्खुनिगणस्स गणी, उपासकगणस्स गणी, उपासिकागणस्स गणी, राजगणस्स गणी, खत्तियगणस्स… ब्राह्मणगणस्स… वेस्सगणस्स… सुद्दगणस्स… देवगणस्स… ब्रह्मगणस्स गणी, सङ्घी गणी गणाचरियो. आगतोति उपगतो समुपगतो समुपपन्नो [सम्पत्तो (स्या. क.)] सङ्कस्सनगरन्ति – तुसिता गणिमागतो.

तेनाह थेरो सारिपुत्तो –

‘‘न मे दिट्ठो इतो पुब्बे, [इच्चायस्मा सारिपुत्तो]

न सुतो उद कस्सचि;

एवं वग्गुवदो सत्था, तुसिता गणिमागतो’’ति.

१९१. सदेवकस्स लोकस्स, यथा दिस्सति चक्खुमा;

सब्बं तमं विनोदेत्वा, एकोव रतिमज्झगा.

सदेवकस्स लोकस्साति सदेवकस्स लोकस्स समारकस्स सब्रह्मकस्स सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्सायाति – सदेवकस्स लोकस्स.

यथा दिस्सति चक्खुमाति यथा भगवन्तं तावतिंसभवने पारिच्छत्तकमूले पण्डुकम्बलसिलायं निसिन्नं धम्मं देसेन्तं देवता पस्सन्ति तथा मनुस्सा पस्सन्ति. यथा मनुस्सा पस्सन्ति तथा देवता पस्सन्ति. यथा देवानं दिस्सति तथा मनुस्सानं दिस्सति. यथा मनुस्सानं दिस्सति तथा देवानं दिस्सतीति. एवम्पि यथा दिस्सति चक्खुमा. यथा वा पनेके भोन्तो समणब्राह्मणा अदन्ता दन्तवण्णेन दिस्सन्ति, असन्ता सन्तवण्णेन दिस्सन्ति, अनुपसन्ता उपसन्तवण्णेन दिस्सन्ति, अनिब्बुता निब्बुतवण्णेन दिस्सन्ति.

‘‘पतिरूपको मत्तिकाकुण्डलोव, लोहड्ढमासोव [लोहमासोव (स्या.)] सुवण्णछन्नो;

चरन्ति लोके परिवारछन्ना, अन्तो असुद्धा बहि सोभमाना’’ति [अयं गाथा सं. नि. १.१२२ दिस्सति].

न भगवा एवं दिस्सति. भगवा भूतेन तच्छेन तथेन याथावेन अविपरीतेन सभावेन दन्तो दन्तवण्णेन दिस्सति, सन्तो सन्तवण्णेन दिस्सति, उपसन्तो उपसन्तवण्णेन दिस्सति, निब्बुतो निब्बुतवण्णेन दिस्सति, अकप्पितइरियापथा च बुद्धा भगवन्तो पणिधिसम्पन्नाति. एवम्पि यथा दिस्सति चक्खुमा.

अथ वा भगवा विसुद्धसद्दो गतकित्तिसद्दसिलोको [भटकित्तिसद्दसिलोको (स्या.)] नागभवने च सुपण्णभवने च यक्खभवने च असुरभवने च गन्धब्बभवने च महाराजभवने च इन्दभवने च ब्रह्मभवने च देवभवने च एदिसो च तादिसो च ततो च भिय्योति. एवम्पि यथा दिस्सति चक्खुमा.

अथ वा भगवा दसहि बलेहि समन्नागतो, चतूहि वेसारज्जेहि, चतूहि पटिसम्भिदाहि, छहि अभिञ्ञाहि, छहि बुद्धधम्मेहि, तेजेन च बलेन च गुणेन च वीरियेन च पञ्ञाय च दिस्सति ञायति पञ्ञायति.

‘‘दूरे सन्तो पकासेन्ति, हिमवन्तोव पब्बतो;

असन्तेत्थ न दिस्सन्ति, रत्तिं खित्ता [रत्तिखित्ता (सी.) ध. प. ३०४] यथा सरा’’ति.

एवम्पि यथा दिस्सति चक्खुमा.

चक्खुमाति भगवा पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा – मंसचक्खुनापि चक्खुमा, दिब्बचक्खुनापि चक्खुमा, पञ्ञाचक्खुनापि चक्खुमा, बुद्धचक्खुनापि चक्खुमा, समन्तचक्खुनापि चक्खुमा.

कथं भगवा मंसचक्खुनापि चक्खुमा? मंसचक्खुम्हि भगवतो पञ्च वण्णा संविज्जन्ति – नीलो च वण्णो, पीतको च वण्णो, लोहितको च वण्णो, कण्हो च वण्णो, ओदातो च वण्णो. अक्खिलोमानि च भगवतो. यत्थ च अक्खिलोमानि पतिट्ठितानि तं नीलं होति सुनीलं पासादिकं दस्सनेय्यं उमापुप्फसमानं. तस्स परतो पीतकं होति सुपीतकं सुवण्णवण्णं पासादिकं दस्सनेय्यं कणिकारपुप्फसमानं. उभतो अक्खिकूटानि भगवतो लोहितकानि होन्ति सुलोहितकानि पासादिकानि दस्सनेय्यानि इन्दगोपकसमानानि. मज्झे कण्हं होति सुकण्हं अलूखं सुद्धं पासादिकं दस्सनेय्यं अद्दारिट्ठकसमानं. तस्स परतो ओदातं होति सुओदातं सेतं पण्डरं पासादिकं दस्सनेय्यं ओसधितारकसमानं. तेन भगवा पाकतिकेन मंसचक्खुना अत्तभावपरियापन्नेन पुरिमसुचरितकम्माभिनिब्बत्तेन समन्ता योजनं पस्सति दिवा चेव रत्तिञ्च. यदापि चतुरङ्गसमन्नागतो अन्धकारो होति सूरियो च अत्थङ्गतो होति; काळपक्खो च उपोसथो होति, तिब्बो च वनसण्डो होति, महा च काळमेघो अब्भुट्ठितो होति. एवरूपेपि चतुरङ्गसमन्नागते अन्धकारे समन्ता योजनं पस्सति. नत्थि सो कुट्टो वा कवाटं वा पाकारो वा पब्बतो वा गच्छो वा लता वा आवरणं रूपानं दस्सनाय. एकञ्चे तिलफलं निमित्तं कत्वा तिलवाहे पक्खिपेय्य, तञ्ञेव तिलफलं उद्धरेय्य. एवं परिसुद्धं भगवतो पाकतिकमंसचक्खु. एवं भगवा मंसचक्खुनापि चक्खुमा.

कथं भगवा दिब्बेन चक्खुनापि चक्खुमा? भगवा दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन सत्ते पस्सति चवमाने उपपज्जमाने हीने पणीते सुवण्णे दुब्बण्णे सुगते दुग्गते; यथाकम्मूपगे सत्ते पजानाति – ‘‘इमे वत भोन्तो सत्ता कायदुच्चरितेन समन्नागता वचीदुच्चरितेन समन्नागता मनोदुच्चरितेन समन्नागता अरियानं उपवादका मिच्छादिट्ठिका मिच्छादिट्ठिकम्मसमादाना, ते कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपन्ना; इमे वा पन भोन्तो सत्ता कायसुचरितेन समन्नागता वचीसुचरितेन समन्नागता मनोसुचरितेन समन्नागता अरियानं अनुपवादका सम्मादिट्ठिका सम्मादिट्ठिकम्मसमादाना, ते कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपन्ना’’ति. इति दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन सत्ते पस्सति चवमाने उपपज्जमाने हीने पणीते सुवण्णे दुब्बण्णे सुगते दुग्गते; यथाकम्मूपगे सत्ते पजानाति. आकङ्खमानो च भगवा एकम्पि लोकधातुं पस्सेय्य, द्वेपि लोकधातुयो पस्सेय्य, तिस्सोपि लोकधातुयो पस्सेय्य, चतस्सोपि लोकधातुयो पस्सेय्य, पञ्चपि लोकधातुयो पस्सेय्य, दसपि लोकधातुयो पस्सेय्य, वीसम्पि [वीसतिम्पि (सी.)] लोकधातुयो पस्सेय्य, तिंसम्पि लोकधातुयो पस्सेय्य, चत्तालीसम्पि लोकधातुयो पस्सेय्य, पञ्ञासम्पि लोकधातुयो पस्सेय्य, सतम्पि लोकधातुं पस्सेय्य, सहस्सिम्पि चूळनिकं लोकधातुं पस्सेय्य, द्विसहस्सिम्पि मज्झिमिकं लोकधातुं पस्सेय्य, तिसहस्सिम्पि लोकधातुं पस्सेय्य, महासहस्सिम्पि लोकधातुं पस्सेय्य, यावतकं पन आकङ्खेय्य तावतकं पस्सेय्य. एवं परिसुद्धं भगवतो दिब्बचक्खु. एवं भगवा दिब्बेन चक्खुनापि चक्खुमा.

कथं भगवा पञ्ञाचक्खुनापि चक्खुमा? भगवा महापञ्ञो पुथुपञ्ञो हासपञ्ञो जवनपञ्ञो तिक्खपञ्ञो निब्बेधिकपञ्ञो पञ्ञापभेदकुसलो पभिन्नञाणो अधिगतपटिसम्भिदो चतुवेसारज्जप्पत्तो दसबलधारी पुरिसासभो पुरिससीहो पुरिसनागो पुरिसाजञ्ञो पुरिसधोरय्हो अनन्तञाणो अनन्ततेजो अनन्तयसो अड्ढो महद्धनो धनवा नेता विनेता अनुनेता पञ्ञपेता निज्झापेता पेक्खेता पसादेता. सो हि भगवा अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता, असञ्जातस्स मग्गस्स सञ्जनेता, अनक्खातस्स मग्गस्स अक्खाता, मग्गञ्ञू मग्गविदू मग्गकोविदो मग्गानुगा च पन एतरहि सावका विहरन्ति पच्छा समन्नागता.

सो हि भगवा जानं जानाति, पस्सं पस्सति, चक्खुभूतो ञाणभूतो धम्मभूतो ब्रह्मभूतो वत्ता पवत्ता अत्थस्स निन्नेता अमतस्स दाता धम्मस्सामी तथागतो. नत्थि तस्स भगवतो अञ्ञातं अदिट्ठं अविदितं असच्छिकतं अफस्सितं पञ्ञाय. अतीतं अनागतं पच्चुप्पन्नं उपादाय सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथं आगच्छन्ति. यं किञ्चि नेय्यं नाम अत्थि जानितब्बं [अत्थि धम्मं जानितब्बं (क.) महानि. १५६] अत्तत्थो वा, परत्थो वा, उभयत्थो वा, दिट्ठधम्मिको वा अत्थो, सम्परायिको वा अत्थो, उत्तानो वा अत्थो, गम्भीरो वा अत्थो, गूळ्हो वा अत्थो, पटिच्छन्नो वा अत्थो, नेय्यो वा अत्थो, नीतो वा अत्थो, अनवज्जो वा अत्थो, निक्किलेसो वा अत्थो, वोदानो वा अत्थो, परमत्थो वा अत्थो, सब्बं तं अन्तोबुद्धञाणे परिवत्तति.

अतीते बुद्धस्स भगवतो अप्पटिहतं ञाणं, अनागते अप्पटिहतं ञाणं, पच्चुप्पन्ने अप्पटिहतं ञाणं. सब्बं कायकम्मं बुद्धस्स भगवतो ञाणानुपरिवत्ति. सब्बं वचीकम्मं… सब्बं मनोकम्मं बुद्धस्स भगवतो ञाणानुपरिवत्ति. यावतकं नेय्यं तावतकं ञाणं, यावतकं ञाणं तावतकं नेय्यं; नेय्यपरियन्तिकं ञाणं, ञाणपरियन्तिकं नेय्यं; नेय्यं अतिक्कमित्वा ञाणं नप्पवत्तति, ञाणं अतिक्कमित्वा नेय्यपथो नत्थि; अञ्ञमञ्ञपरियन्तट्ठायिनो ते धम्मा. यथा द्विन्नं समुग्गपटलानं सम्माफुसितानं हेट्ठिमं समुग्गपटलं उपरिमं नातिवत्तति, उपरिमं समुग्गपटलं हेट्ठिमं नातिवत्तति, अञ्ञमञ्ञपरियन्तट्ठायिनो; एवमेवं बुद्धस्स भगवतो नेय्यञ्च ञाणञ्च अञ्ञमञ्ञपरियन्तट्ठायिनो. यावतकं नेय्यं तावतकं ञाणं, यावतकं ञाणं तावतकं नेय्यं, नेय्यपरियन्तिकं ञाणं, ञाणपरियन्तिकं नेय्यं; नेय्यं अतिक्कमित्वा ञाणं न पवत्तति, ञाणं अतिक्कमित्वा नेय्यपथो नत्थि; अञ्ञमञ्ञपरियन्तट्ठायिनो ते धम्मा.

सब्बधम्मेसु बुद्धस्स भगवतो ञाणं पवत्तति. सब्बे धम्मा बुद्धस्स भगवतो आवज्जनपटिबद्धा आकङ्खपटिबद्धा मनसिकारपटिबद्धा चित्तुप्पादपटिबद्धा. सब्बसत्तेसु बुद्धस्स भगवतो ञाणं पवत्तति. सब्बेसं सत्तानं भगवा आसयं जानाति, अनुसयं जानाति, चरितं जानाति, अधिमुत्तिं जानाति, अप्परजक्खे महारजक्खे तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये स्वाकारे द्वाकारे सुविञ्ञापये दुविञ्ञापये भब्बाभब्बे सत्ते पजानाति. सदेवको लोको समारको सब्रह्मको सस्समणब्राह्मणी पजा सदेवमनुस्सा अन्तोबुद्धञाणे परिवत्तति.

यथा ये केचि मच्छकच्छपा अन्तमसो तिमितिमिङ्गलं उपादाय अन्तोमहासमुद्दे परिवत्तन्ति; एवमेव सदेवको लोको समारको सब्रह्मको सस्समणब्राह्मणी पजा सदेवमनुस्सा अन्तोबुद्धञाणे परिवत्तति. यथा ये केचि पक्खी अन्तमसो गरुळं वेनतेय्यं उपादाय आकासस्स पदेसे परिवत्तन्ति; एवमेव येपि ते सारिपुत्तसमा पञ्ञाय तेपि बुद्धञाणस्स पदेसे परिवत्तन्ति; बुद्धञाणं देवमनुस्सानं पञ्ञं फरित्वा अभिभवित्वा तिट्ठति. येपि ते खत्तियपण्डिता ब्राह्मणपण्डिता गहपतिपण्डिता समणपण्डिता निपुणा कतपरप्पवादा वालवेधिरूपा वोभिन्दन्ता मञ्ञे चरन्ति पञ्ञागतेन दिट्ठिगतानि, ते पञ्हे अभिसङ्खरित्वा अभिसङ्खरित्वा तथागतं उपसङ्कमित्वा पुच्छन्ति गूळ्हानि च पटिच्छन्नानि च. कथिता विसज्जिताव ते पञ्हा भगवता होन्ति निद्दिट्ठकारणा उपक्खित्तका च. ते भगवतो सम्पज्जन्ति. अथ खो भगवाव तत्थ अतिरोचति, यदिदं पञ्ञायाति. एवं भगवा पञ्ञाचक्खुनापि चक्खुमा.

कथं भगवा बुद्धचक्खुनापि चक्खुमा? भगवा बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो [ओलोकेन्तो (सी.)] अद्दस सत्ते अप्परजक्खे महारजक्खे तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये स्वाकारे द्वाकारे सुविञ्ञापये दुविञ्ञापये अप्पेकच्चे परलोकवज्जभयदस्साविनो विहरन्ते अप्पेकच्चे नपरलोकवज्जभयदस्साविनो विहरन्ते. सेय्यथापि नाम उप्पलिनियं वा पदुमिनियं वा पुण्डरीकिनियं वा अप्पेकच्चानि उप्पलानि वा पदुमानि वा पुण्डरीकानि वा उदके जातानि उदके संवड्ढानि उदकानुग्गतानि अन्तोनिमुग्गपोसीनि, अप्पेकच्चानि उप्पलानि वा पदुमानि वा पुण्डरीकानि वा उदके जातानि उदके संवड्ढानि समोदकं ठितानि, अप्पेकच्चानि उप्पलानि वा पदुमानि वा पुण्डरीकानि वा उदके जातानि उदके संवड्ढानि उदकं अच्चुग्गम्म तिट्ठन्ति अनुपलित्तानि उदकेन; एवमेवं भगवा बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो अद्दस सत्ते अप्परजक्खे महारजक्खे तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये स्वाकारे द्वाकारे सुविञ्ञापये दुविञ्ञापये अप्पेकच्चे परलोकवज्जभयदस्साविनो विहरन्ते अप्पेकच्चे नपरलोकवज्जभयदस्साविनो विहरन्ते. जानाति भगवा – ‘‘अयं पुग्गलो रागचरितो, अयं दोसचरितो, अयं मोहचरितो, अयं वितक्कचरितो, अयं सद्धाचरितो, अयं ञाणचरितो’’ति. रागचरितस्स भगवा पुग्गलस्स असुभकथं कथेति; दोसचरितस्स भगवा पुग्गलस्स मेत्ताभावनं आचिक्खति; मोहचरितस्स भगवा पुग्गलस्स उद्देसे परिपुच्छाय कालेन धम्मस्सवने कालेन धम्मसाकच्छाय गरुसंवासे निवेसेति; वितक्कचरितस्स भगवा पुग्गलस्स आनापानस्सतिं आचिक्खति; सद्धाचरितस्स भगवा पुग्गलस्स पसादनीयं निमित्तं आचिक्खति बुद्धसुबोधिं धम्मसुधम्मतं सङ्घसुप्पटिपत्तिं सीलानि च अत्तनो; ञाणचरितस्स भगवा पुग्गलस्स विपस्सनानिमित्तं आचिक्खति अनिच्चाकारं दुक्खाकारं अनत्ताकारं.

‘‘सेले यथा पब्बतमुद्धनिट्ठितो, यथापि पस्से जनतं समन्ततो;

तथूपमं धम्ममयं सुमेध, पासादमारुय्ह समन्तचक्खु;

सोकावतिण्णं जनतमपेतसोको, अवेक्खस्सु जातिजराभिभूत’’न्ति.

एवं भगवा बुद्धचक्खुनापि चक्खुमा.

कथं भगवा समन्तचक्खुनापि चक्खुमा? समन्तचक्खु वुच्चति सब्बञ्ञुतञाणं. भगवा सब्बञ्ञुतञाणेन उपेतो समुपेतो उपगतो समुपगतो उपपन्नो समुपपन्नो समन्नागतो.

‘‘न तस्स अदिट्ठमिधत्थि किञ्चि, अथो अविञ्ञातमजानितब्बं;

सब्बं अभिञ्ञासि यदत्थि नेय्यं, तथागतो तेन समन्तचक्खू’’ति.

एवं भगवा समन्तचक्खुनापि चक्खुमाति – यथा दिस्सति चक्खुमा.

सब्बं तमं विनोदेत्वाति सब्बं रागतमं दोसतमं मोहतमं मानतमं दिट्ठितमं किलेसतमं दुच्चरिततमं अन्धकरणं अचक्खुकरणं अञ्ञाणकरणं पञ्ञानिरोधिकं विघातपक्खिकं अनिब्बानसंवत्तनिकं नुदित्वा पनुदित्वा जहित्वा पजहित्वा विनोदेत्वा ब्यन्तिं करित्वा अनभावं गमेत्वाति – सब्बं तमं विनोदेत्वा.

एकोव रतिमज्झगाति. एकोति भगवा पब्बज्जासङ्खातेन एको, अदुतियट्ठेन एको, तण्हाय पहानट्ठेन एको, एकन्तवीतरागोति एको, एकन्तवीतदोसोति एको, एकन्तवीतमोहोति एको, एकन्तनिक्किलेसोति एको, एकायनमग्गं गतोति एको, अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति एको.

कथं भगवा पब्बज्जासङ्खातेन एको? भगवा दहरोव समानो सुसु काळकेसो भद्रेन [भद्देन (स्या.)] योब्बनेन समन्नागतो पठमेन वयसा अकामकानं मातापितूनं अस्सुमुखानं रुदन्तानं विलपन्तानं ञातिसङ्घं पहाय सब्बं घरावासपलिबोधं छिन्दित्वा पुत्तदारपलिबोधं छिन्दित्वा ञातिपलिबोधं छिन्दित्वा मित्तामच्चपलिबोधं छिन्दित्वा सन्निधिपलिबोधं छिन्दित्वा केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पब्बजित्वा अकिञ्चनभावं उपगन्त्वा एको चरति विहरति इरियति वत्तति पालेति यपेति यापेति – एवं भगवा पब्बज्जासङ्खातेन एको.

कथं भगवा अदुतियट्ठेन एको? सो एवं पब्बजितो समानो एको अरञ्ञवनपत्थानि पन्तानि सेनासनानि पटिसेवति अप्पसद्दानि अप्पनिग्घोसानि विजनवातानि मनुस्सराहस्सेय्यकानि पटिसल्लानसारुप्पानि. सो एको चरति, एको गच्छति, एको तिट्ठति, एको निसीदति, एको सेय्यं कप्पेति, एको गामं पिण्डाय पविसति, एको पटिक्कमति, एको रहो निसीदति, एको चङ्कमं अधिट्ठाति, एको चरति विहरति इरियति वत्तति पालेति यपेति यापेति – एवं भगवा अदुतियट्ठेन एको.

कथं भगवा तण्हाय पहानट्ठेन एको? सो एवं एको अदुतियो अप्पमत्तो आतापी पहितत्तो विहरन्तो नज्जा नेरञ्जराय तीरे बोधिरुक्खमूले महापधानं पदहन्तो मारं ससेनं कण्हं नमुचिं पमत्तबन्धुं विधमित्वा तण्हाजालिनिं विसरितं विसत्तिकं पजहसि विनोदेसि ब्यन्तिं अकासि अनभावं गमेसि.

‘‘तण्हादुतियो पुरिसो, दीघमद्धानसंसरं;

इत्थभावञ्ञथाभावं [इत्थं भावञ्ञथाभावं (क.) इतिवु. १५, १०५], संसारं नातिवत्तति.

‘‘एतमादीनवं ञत्वा, तण्हं दुक्खस्स सम्भवं;

वीततण्हो अनादानो, सतो भिक्खु परिब्बजे’’ति.

एवं भगवा तण्हाय पहानट्ठेन एको.

कथं भगवा एकन्तवीतरागोति एको? रागस्स पहीनत्ता एकन्तवीतरागोति एको, दोसस्स पहीनत्ता एकन्तवीतदोसोति एको, मोहस्स पहीनत्ता एकन्तवीतमोहोति एको, किलेसानं पहीनत्ता एकन्तनिक्किलेसोति एको.

कथं भगवा एकायनमग्गं गतोति एको? एकायनमग्गो वुच्चति चत्तारो सतिपट्ठाना चत्तारो सम्मप्पधाना चत्तारो इद्धिपादा पञ्चिन्द्रियानि पञ्च बलानि सत्त बोज्झङ्गा अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो.

‘‘एकायनं जातिखयन्तदस्सी, मग्गं पजानाति हितानुकम्पी;

एतेन मग्गेन तरिंसु [अतरिंसु (स्या.)] पुब्बे, तरिस्सन्ति ये च तरन्ति ओघ’’न्ति.

एवं भगवा एकायनमग्गं गतोति एको.

कथं भगवा एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति एको? बोधि वुच्चति चतूसु मग्गेसु ञाणं पञ्ञिन्द्रियं पञ्ञाबलं धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो वीमंसा विपस्सना सम्मादिट्ठि. भगवा तेन बोधिञाणेन ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति बुज्झि, ‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति बुज्झि, ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति बुज्झि, ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति बुज्झि…पे… ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति बुज्झि; ‘‘अविज्जानिरोधा सङ्खारनिरोधो’’ति बुज्झि…पे… ‘‘जातिनिरोधा जरामरणनिरोधो’’ति बुज्झि; ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति बुज्झि, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति बुज्झि, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति बुज्झि, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति बुज्झि; ‘‘इमे आसवा’’ति बुज्झि…पे… ‘‘अयं आसवनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति बुज्झि; ‘‘इमे धम्मा परिञ्ञेय्या’’ति बुज्झि… पहातब्बाति… भावेतब्बाति… सच्छिकातब्बाति बुज्झि, छन्नं फस्सायतनानं समुदयञ्च अत्थङ्गमञ्च अस्सादञ्च आदीनवञ्च निस्सरणञ्च बुज्झि, पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं समुदयञ्च अत्थङ्गमञ्च अस्सादञ्च आदीनवञ्च निस्सरणञ्च बुज्झि, चतुन्नं महाभूतानं समुदयञ्च अत्थङ्गमञ्च अस्सादञ्च आदीनवञ्च निस्सरणञ्च बुज्झि, ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति बुज्झि.

अथ वा यं किञ्चि बुज्झितब्बं अनुबुज्झितब्बं पटिबुज्झितब्बं सम्बुज्झितब्बं अधिगन्तब्बं फस्सितब्बं सच्छिकातब्बं, सब्बं तं तेन बोधिञाणेन बुज्झि अनुबुज्झि पटिबुज्झि सम्बुज्झि सम्माबुज्झि अधिगच्छि फस्सेसि सच्छाकासि. एवं भगवा एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति एको.

रतिमज्झगाति. रतिन्ति नेक्खम्मरतिं विवेकरतिं उपसमरतिं सम्बोधिरतिं अज्झगा समज्झगा अधिगच्छि फस्सेसि सच्छाकासीति – एकोव रतिमज्झगा.

तेनाह थेरो सारिपुत्तो –

‘‘सदेवकस्स लोकस्स, यथा दिस्सति चक्खुमा;

सब्बं तमं विनोदेत्वा, एकोव रतिमज्झगा’’ति.

१९२. तं बुद्धं असितं तादिं, अकुहं गणिमागतं;

बहूनमिध बद्धानं, अत्थि पञ्हेन आगमं.

तं बुद्धं असितं तादिन्ति. बुद्धोति यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झि, तत्थ च सब्बञ्ञुतं पापुणि [पत्तो (स्या.)], बलेसु च वसीभावं पापुणि. बुद्धोति केनट्ठेन बुद्धो? बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो, बोधेता पजायाति बुद्धो, सब्बञ्ञुताय बुद्धो, सब्बदस्साविताय बुद्धो, अनञ्ञनेय्यताय बुद्धो, विसविताय बुद्धो, खीणासवसङ्खातेन बुद्धो, निरुपक्किलेससङ्खातेन बुद्धो, एकन्तवीतरागोति बुद्धो, एकन्तवीतदोसोति बुद्धो, एकन्तवीतमोहोति बुद्धो, एकन्तनिक्किलेसोति बुद्धो, एकायनमग्गं गतोति बुद्धो, एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति बुद्धो, अबुद्धिविहतत्ता बुद्धिपटिलाभत्ता बुद्धो. बुद्धोति नेतं मातरा कतं न पितरा कतं, न भातरा कतं, न भगिनिया कतं, न मित्तामच्चेहि कतं, न ञातिसालोहितेहि कतं, न समणब्राह्मणेहि कतं, न देवताहि कतं. विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तानं बोधिया मूले सह सब्बञ्ञुतञाणस्स पटिलाभा सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं बुद्धोति – तं बुद्धं. असितन्ति द्वे निस्सया – तण्हानिस्सयो च दिट्ठिनिस्सयो च. कतमो तण्हानिस्सयो? याव तण्हासङ्खातेन सीमकतं ओधिकतं [परियादिकतं (स्या.)] परियन्तकतं परिग्गहितं ममायितं – इदं मम, एतं मम, एत्तकं मम, एत्तावता मम, मम रूपा सद्दा गन्धा रसा फोट्ठब्बा, अत्थरणा पावुरणा दासिदासा अजेळका कुक्कुटसूकरा हत्थिगवास्सवळवा, खेत्तं वत्थुं हिरञ्ञं सुवण्णं, गामनिगमराजधानियो रट्ठञ्च जनपदो च कोसो च कोट्ठागारञ्च, केवलम्पि महापथविं तण्हावसेन ममायति, यावता अट्ठसतं तण्हाविचरितं – अयं तण्हानिस्सयो.

कतमो दिट्ठिनिस्सयो? वीसतिवत्थुका सक्कायदिट्ठि, दसवत्थुका मिच्छादिट्ठि, दसवत्थुका अन्तग्गाहिका दिट्ठि. या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं दिट्ठिगहनं दिट्ठिकन्तारो दिट्ठिविसूकायिकं दिट्ठिविप्फन्दितं दिट्ठिसञ्ञोजनं गाहो पटिग्गाहो अभिनिवेसो परामासो कुम्मग्गो मिच्छापथो मिच्छत्तं तित्थायतनं विपरियासग्गाहो विपरीतग्गाहो विपल्लासग्गाहो मिच्छागाहो ‘‘अयाथावकस्मिं याथावक’’न्ति गाहो यावता द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि – अयं दिट्ठिनिस्सयो.

बुद्धस्स भगवतो तण्हानिस्सयो पहीनो, दिट्ठिनिस्सयो पटिनिस्सट्ठो; तण्हानिस्सयस्स पहीनत्ता दिट्ठिनिस्सयस्स पटिनिस्सट्ठत्ता भगवा चक्खुं असितो, सोतं… घानं… जिव्हं… कायं… मनं असितो, रूपे… सद्दे… गन्धे… रसे… फोट्ठब्बे… कुलं… गणं… आवासं… लाभं… यसं… पसंसं… सुखं… चीवरं… पिण्डपातं… सेनासनं… गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं… कामधातुं… रूपधातुं… अरूपधातुं … कामभवं… रूपभवं… अरूपभवं… सञ्ञाभवं… असञ्ञाभवं… नेवसञ्ञानासञ्ञाभवं… एकवोकारभवं… चतुवोकारभवं… पञ्चवोकारभवं… अतीतं… अनागतं… पच्चुप्पन्नं… दिट्ठसुतमुतविञ्ञातब्बे धम्मे असितो अनिस्सितो अनल्लीनो अनुपगतो अनज्झोसितो अनधिमुत्तो निक्खन्तो निस्सटो विप्पमुत्तो विसञ्ञुत्तो विमरियादिकतेन चेतसा विहरतीति – तं बुद्धं असितं.

तादिन्ति भगवा पञ्चहाकारेहि तादी – इट्ठानिट्ठे तादी, चत्तावीति तादी, तिण्णावीति तादी, मुत्तावीति तादी, तंनिद्देसा तादी.

कथं भगवा इट्ठानिट्ठे तादी? भगवा लाभेपि तादी, अलाभेपि तादी, यसेपि तादी, अयसेपि तादी, पसंसायपि तादी निन्दायपि तादी, सुखेपि तादी, दुक्खेपि तादी; एकच्चे बाहं गन्धेन लिम्पेय्युं, एकच्चे बाहं वासिया तच्छेय्युं, अमुकस्मिं नत्थि रागो, अमुकस्मिं नत्थि पटिघं, अनुनयपटिघविप्पहीनो उग्घातिनिग्घातिवीतिवत्तो अनुरोधविरोधं समतिक्कन्तो. एवं भगवा इट्ठानिट्ठे तादी.

कथं भगवा चत्तावीति तादी? भगवता [भगवतो (स्या.)] रागो चत्तो वन्तो मुत्तो पहीनो पटिनिस्सट्ठो, दोसो…पे… मोहो… कोधो… उपनाहो… मक्खो… पळासो… इस्सा… मच्छरियं… माया… साठेय्यं… थम्भो… सारम्भो… मानो… अतिमानो… मदो… पमादो… सब्बे किलेसा… सब्बे दुच्चरिता… सब्बे दरथा… सब्बे परिळाहा… सब्बे सन्तापा … सब्बाकुसलाभिसङ्खारा चत्ता वन्ता मुत्ता पहीना पटिनिस्सट्ठा. एवं भगवा चत्तावीति तादी.

कथं भगवा तिण्णावीति तादी? भगवा कामोघं तिण्णो, भवोघं तिण्णो, दिट्ठोघं तिण्णो, अविज्जोघं तिण्णो, सब्बं संसारपथं तिण्णो उत्तिण्णो नित्तिण्णो अतिक्कन्तो समतिक्कन्तो वीतिवत्तो. सो वुट्ठवासो चिण्णचरणो गतद्धो गतदिसो गतकोटियो पालितब्रह्मचरियो उत्तमदिट्ठिप्पत्तो भावितमग्गो पहीनकिलेसो पटिविद्धाकुप्पो सच्छिकतनिरोधो. दुक्खं तस्स परिञ्ञातं, समुदयो पहीनो, मग्गो भावितो, निरोधो सच्छिकतो, अभिञ्ञेय्यं अभिञ्ञातं, परिञ्ञेय्यं परिञ्ञातं, पहातब्बं पहीनं, भावेतब्बं भावितं, सच्छिकातब्बं सच्छिकतं. सो उक्खित्तपळिघो [उक्खित्तपलिघो (स्या. क.) महानि. ६] संकिण्णपरिक्खो अब्बूळ्हेसिको निरग्गळो अरियो पन्नद्धजो पन्नभारो विसञ्ञुत्तो पञ्चङ्गविप्पहीनो छळङ्गसमन्नागतो एकारक्खो चतुरापस्सेनो पनुण्णपच्चेकसच्चो समवयसट्ठेसनो अनाविलसङ्कप्पो पस्सद्धकायसङ्खारो सुविमुत्तचित्तो सुविमुत्तपञ्ञो केवली वुसितवा उत्तमपुरिसो परमपुरिसो परमपत्तिप्पत्तो. सो नेवाचिनति, नापचिनति; अपचिनित्वा ठितो नेव पजहति, न उपादियति; पजहित्वा ठितो नेव संसिब्बति, न उसिनेति; विसिनेत्वा ठितो नेव विधूपेति, न सन्धूपेति; विधूपेत्वा ठितो, असेखेन सीलक्खन्धेन समन्नागतत्ता ठितो, असेखेन समाधिक्खन्धेन समन्नागतत्ता ठितो, असेखेन पञ्ञाक्खन्धेन समन्नागतत्ता ठितो, असेखेन विमुत्तिक्खन्धेन समन्नागतत्ता ठितो, असेखेन विमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धेन समन्नागतत्ता ठितो, सच्चं सम्पटिपादियित्वा ठितो, एजं समतिक्कमित्वा ठितो, किलेसग्गिं परियादियित्वा ठितो, अपरिगमनताय ठितो, कटं समादाय ठितो, मुत्तपटिसेवनताय ठितो, मेत्ताय पारिसुद्धिया ठितो, करुणाय पारिसुद्धिया ठितो, मुदिताय पारिसुद्धिया ठितो, उपेक्खाय पारिसुद्धिया ठितो, अच्चन्तपारिसुद्धिया ठितो, अतम्मयताय पारिसुद्धिया ठितो, विमुत्तत्ता ठितो, सन्तुसितत्ता ठितो, खन्धपरियन्ते ठितो, धातुपरियन्ते ठितो, आयतनपरियन्ते ठितो, गतिपरियन्ते ठितो, उपपत्तिपरियन्ते ठितो, पटिसन्धिपरियन्ते ठितो, भवपरियन्ते ठितो, संसारपरियन्ते ठितो, वट्टपरियन्ते ठितो, अन्तिमे भवे ठितो, अन्तिमे समुस्सये ठितो, अन्तिमदेहधरो भगवा.

‘‘तस्सायं पच्छिमको भवो, चरिमोयं समुस्सयो;

जातिमरणसंसारो, नत्थि तस्स पुनब्भवो’’ति.

एवं भगवा तिण्णावीति तादी.

कथं भगवा मुत्तावीति तादी? भगवतो रागा चित्तं मुत्तं विमुत्तं सुविमुत्तं, दोसा चित्तं… मोहा चित्तं… कोधा… उपनाहा… मक्खा… पळासा… इस्साय… मच्छरिया… मायाय… साठेय्या… थम्भा… सारम्भा… माना… अतिमाना… मदा… पमादा… सब्बकिलेसेहि… सब्बदुच्चरितेहि… सब्बदरथेहि… सब्बपरिळाहेहि… सब्बसन्तापेहि… सब्बाकुसलाभिसङ्खारेहि चित्तं मुत्तं विमुत्तं सुविमुत्तं. एवं भगवा मुत्तावीति तादी.

कथं भगवा तंनिद्देसा तादी? भगवा सीले सति सीलवाति तंनिद्देसा तादी, सद्धाय सति सद्धोति तंनिद्देसा तादी, वीरिये सति वीरियवाति तंनिद्देसा तादी, सतिया सति सतिमाति तंनिद्देसा तादी, समाधिस्मिं सति समाहितोति तंनिद्देसा तादी, पञ्ञाय सति पञ्ञवाति तंनिद्देसा तादी, विज्जाय सति तेविज्जोति तंनिद्देसा तादी, अभिञ्ञाय सति छळभिञ्ञोति तंनिद्देसा तादी, दसबले सति दसबलोति तंनिद्देसा तादी. एवं भगवा तंनिद्देसा तादीति – तं बुद्धं असितं तादिं.

अकुहं गणिमागतन्ति. अकुहोति तीणि कुहनवत्थूनि – पच्चयपटिसेवनसङ्खातं कुहनवत्थु, इरियापथसङ्खातं कुहनवत्थु, सामन्तजप्पनसङ्खातं कुहनवत्थु.

कतमं पच्चयपटिसेवनसङ्खातं कुहनवत्थु? इध गहपतिका भिक्खुं निमन्तेन्ति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारेहि. सो पापिच्छो इच्छापकतो अत्थिको [अतित्तिको (सी.), इत्थिको (स्या.), पुराभेदसुत्तनिद्देसे पाठनानत्तं नत्थि] चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारानं भिय्योकम्यतं उपादाय चीवरं पच्चक्खाति, पिण्डपातं पच्चक्खाति, सेनासनं पच्चक्खाति, गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं पच्चक्खाति. सो एवमाह – ‘‘किं समणस्स महग्घेन चीवरेन! एतं सारुप्पं, यं समणो सुसाना वा सङ्कारकूटा वा पापणिका वा नन्तकानि उच्चिनित्वा सङ्घाटिं करित्वा धारेय्य. किं समणस्स महग्घेन पिण्डपातेन! एतं सारुप्पं, यं समणो उञ्छाचरियाय पिण्डियालोपेन जीवितं कप्पेय्य. किं समणस्स महग्घेन सेनासनेन! एतं सारुप्पं, यं समणो रुक्खमूलिको वा अस्स सोसानिको वा अब्भोकासिको वा. किं समणस्स महग्घेन गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारेन! एतं सारुप्पं, यं समणो पूतिमुत्तेन हरितकीखण्डेन ओसधं करेय्या’’ति तदुपादाय लूखं चीवरं धारेति, लूखं पिण्डपातं परिभुञ्जति, लूखं सेनासनं पटिसेवति, लूखं गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं पटिसेवति. तमेनं गहपतिका एवं जानन्ति – ‘‘अयं समणो अप्पिच्छो सन्तुट्ठो पविवित्तो असंसट्ठो आरद्धवीरियो धुतवादो’’ति भिय्यो भिय्यो निमन्तेन्ति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारेहि. सो एवमाह – ‘‘तिण्णं सम्मुखीभावा सद्धो कुलपुत्तो बहुं पुञ्ञं पसवति, सद्धाय सम्मुखीभावा सद्धो कुलपुत्तो बहुं पुञ्ञं पसवति, देय्यधम्मस्स सम्मुखीभावा सद्धो कुलपुत्तो बहुं पुञ्ञं पसवति, दक्खिणेय्यानं सम्मुखीभावा सद्धो कुलपुत्तो बहुं पुञ्ञं पसवति. तुम्हाकञ्चेवायं सद्धा अत्थि, देय्यधम्मो च संविज्जति, अहञ्च पटिग्गाहको. सचे अहं न पटिग्गहेस्सामि, एवं तुम्हे पुञ्ञेन परिबाहिरा [पटिबाहिरा (क.)] भविस्सथ, न मय्हं इमिना अत्थो, अपि च तुम्हाकंयेव अनुकम्पाय पटिग्गण्हामी’’ति. तदुपादाय बहुम्पि चीवरं पटिग्गण्हाति [पटिगण्हति (सी.)], बहुम्पि पिण्डपातं पटिग्गण्हाति, बहुम्पि सेनासनं पटिग्गण्हाति, बहुम्पि गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं पटिग्गण्हाति. या एवरूपा भाकुटिका भाकुटियं कुहना कुहायना कुहितत्तं – इदं पच्चयपटिसेवनसङ्खातं कुहनवत्थु.

कतमं इरियापथसङ्खातं कुहनवत्थु? इधेकच्चो पापिच्छो इच्छापकतो सम्भावनाधिप्पायो, ‘‘एवं मं जनो सम्भावेस्सती’’ति गमनं सण्ठपेति, ठानं सण्ठपेति, निसज्जं सण्ठपेति, सयनं सण्ठपेति, पणिधाय गच्छति, पणिधाय तिट्ठति, पणिधाय निसीदति, पणिधाय सेय्यं कप्पेति, समाहितो विय गच्छति, समाहितो विय तिट्ठति, समाहितो विय निसीदति, समाहितो विय सेय्यं कप्पेति, आपाथकज्झायीव होति. या एवरूपा इरियापथस्स आठपना ठपना सण्ठपना भाकुटिका भाकुटियं कुहना कुहायना कुहितत्तं – इदं इरियापथसङ्खातं कुहनवत्थु.

कतमं सामन्तजप्पनसङ्खातं कुहनवत्थु? इधेकच्चो पापिच्छो इच्छापकतो सम्भावनाधिप्पायो ‘‘एवं मं जनो सम्भावेस्सती’’ति, अरियधम्मसन्निस्सितं वाचं भासति. ‘‘यो एवरूपं चीवरं धारेति सो समणो महेसक्खो’’ति भणति; ‘‘यो एवरूपं पत्तं धारेति… लोहथालकं धारेति… धम्मकरणं [धम्मकरकं (सी. स्या.) अभिधानप्पदीपिकाभिनवनिस्सयं ओलोकेतब्बं] धारेति… परिस्सावनं धारेति… कुञ्चिकं धारेति… उपाहनं धारेति… कायबन्धनं धारेति… आयोगं धारेति, सो समणो महेसक्खो’’ति भणति; ‘‘यस्स एवरूपो उपज्झायो सो समणो महेसक्खो’’ति भणति; ‘‘यस्स एवरूपो आचरियो… एवरूपा समानुपज्झायका… समानाचरियका… मित्ता… सन्दिट्ठा… सम्भत्ता… सहाया, सो समणो महेसक्खो’’ति भणति; ‘‘यो एवरूपे विहारे वसति, सो समणो महेसक्खो’’ति भणति; ‘‘यो एवरूपे अड्ढयोगे वसति… पासादे वसति… हम्मिये वसति… गुहायं वसति… लेणे वसति… कुटिया वसति… कूटागारे वसति… अट्टे वसति … माळे वसति… उद्दण्डे वसति… उपट्ठानसालायं वसति… मण्डपे वसति… रुक्खमूले वसति, सो समणो महेसक्खो’’ति भणति.

अथ वा कोरजिककोरजिको, भाकुटिकभाकुटिको, कुहककुहको, लपकलपको, मुखसम्भावितो ‘‘अयं समणो इमासं एवरूपानं विहारसमापत्तीनं लाभी’’ति. तादिसं गम्भीरं गूळ्हं निपुणं पटिच्छन्नं लोकुत्तरं सुञ्ञतापटिसञ्ञुत्तं कथं कथेति. या एवरूपा भाकुटिका भाकुटियं कुहना कुहायना कुहितत्तं – इदं सामन्तजप्पनसङ्खातं कुहनवत्थु. बुद्धस्स भगवतो इमानि तीणि कुहनवत्थूनि पहीनानि समुच्छिन्नानि वूपसन्तानि पटिपस्सद्धानि अभब्बुप्पत्तिकानि ञाणग्गिना दड्ढानि. तस्मा बुद्धो अकुहोति – अकुहं.

गणिमागतन्ति. गणीति गणी भगवा. गणाचरियोति गणी, गणस्स सत्थाति गणी, गणं परिहरतीति गणी, गणं ओवदतीति गणी, गणं अनुसासतीति गणी, विसारदो गणं उपसङ्कमतीति गणी, गणस्स सुस्सूसति सोतं ओदहति अञ्ञा चित्तं उपट्ठपेतीति गणी, गणं अकुसला वुट्ठापेत्वा कुसले पतिट्ठापेतीति गणी, भिक्खुगणस्स गणी, भिक्खुनीगणस्स गणी, उपासकगणस्स गणी, उपासिकागणस्स गणी, राजगणस्स गणी, खत्तियगणस्स गणी, ब्राह्मणगणस्स गणी, वेस्सगणस्स गणी, सुद्दगणस्स गणी, ब्रह्मगणस्स गणी, देवगणस्स गणी, सङ्घिं [संघगणस्स गणी (सी.)] गणिं गणाचरियं. आगतन्ति उपगतं समुपगतं समुपपन्नं [सम्पत्तं (बहूसु)] सङ्कस्सनगरन्ति – अकुहं गणिमागतं.

बहूनमिध बद्धानन्ति. बहूनं खत्तियानं ब्राह्मणानं वेस्सानं सुद्दानं गहट्ठानं पब्बजितानं देवानं मनुस्सानं. बद्धानन्ति बद्धानं बद्धचरानं परिचारकानं सिस्सानन्ति – बहूनमिध बद्धानं.

अत्थि पञ्हेन आगमन्ति. पञ्हेन अत्थिको आगतोम्हि [अत्थिकाम्ह आगता (सी. क.) एवमीदिसेसु द्वीसु पदेसुपि बहुवचनेन], पञ्हं पुच्छितुकामो आगतोम्हि, पञ्हं सोतुकामो आगतोम्हीति. एवम्पि अत्थि पञ्हेन आगमं. अथ वा पञ्हत्थिकानं पञ्हं पुच्छितुकामानं पञ्हं सोतुकामानं आगमनं अभिक्कमनं उपसङ्कमनं पयिरुपासनं [पयिरुपासना (स्या. क.)] सिया अत्थीति. एवम्पि अत्थि पञ्हेन आगमं. अथ वा पञ्हागमो तुय्हं अत्थि, त्वम्पि पहु [इमानि तीणि पदानि नत्थि स्या. पोत्थके], त्वमसि अलमत्थो मया पुच्छितं कथेतुं विसज्जेतुं ‘‘वहस्सेतं भार’’न्ति. एवम्पि अत्थि पञ्हेन आगमं.

तेनाह थेरो सारिपुत्तो –

‘‘तं बुद्धं असितं तादिं, अकुहं गणिमागतं;

बहूनमिध बद्धानं, अत्थि पञ्हेन आगम’’न्ति.

१९३. भिक्खुनो विजिगुच्छतो, भजतो रित्तमासनं;

रुक्खमूलं सुसानं वा, पब्बतानं गुहासु वा.

भिक्खुनो विजिगुच्छतोति. भिक्खुनोति पुथुज्जनकल्याणस्स वा भिक्खुनो सेक्खस्स वा भिक्खुनो. विजिगुच्छतोति जातिया विजिगुच्छतो, जराय… ब्याधिना… मरणेन… सोकेहि… परिदेवेहि… दुक्खेहि… दोमनस्सेहि… उपायासेहि विजिगुच्छतो, नेरयिकेन दुक्खेन… तिरच्छानयोनिकेन दुक्खेन… पेत्तिविसयिकेन दुक्खेन… मानुसिकेन [मानुसकेन (सी. स्या.) महानि. १७१] दुक्खेन… गब्भोक्कन्तिमूलकेन दुक्खेन… गब्भट्ठितिमूलकेन दुक्खेन… गब्भवुट्ठानमूलकेन दुक्खेन… जातस्सूपनिबन्धकेन दुक्खेन… जातस्स पराधेय्यकेन दुक्खेन… अत्तूपक्कमेन दुक्खेन… परूपक्कमेन दुक्खेन… दुक्खदुक्खेन… सङ्खारदुक्खेन … विपरिणामदुक्खेन… चक्खुरोगेन दुक्खेन… सोतरोगेन दुक्खेन… घानरोगेन दुक्खेन… जिव्हारोगेन दुक्खेन… कायरोगेन दुक्खेन… सीसरोगेन दुक्खेन… कण्णरोगेन दुक्खेन… मुखरोगेन दुक्खेन… दन्तरोगेन दुक्खेन… कासेन… सासेन… पिनासेन… डाहेन… जरेन… कुच्छिरोगेन… मुच्छाय… पक्खन्दिकाय… सूलाय… विसूचिकाय… कुट्ठेन… गण्डेन… किलासेन… सोसेन… अपमारेन… दद्दुया… कण्डुया… कच्छुया… रखसाय… वितच्छिकाय… लोहितेन… पित्तेन… मधुमेहेन… अंसाय… पिळकाय… भगन्दलेन… पित्तसमुट्ठानेन आबाधेन… सेम्हसमुट्ठानेन आबाधेन… वातसमुट्ठानेन आबाधेन… सन्निपातिकेन आबाधेन… उतुपरिणामजेन आबाधेन… विसमपरिहारजेन आबाधेन… ओपक्कमिकेन आबाधेन… कम्मविपाकजेन आबाधेन… सीतेन… उण्हेन… जिघच्छाय… पिपासाय… उच्चारेन … पस्सावेन… डंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सेन दुक्खेन… मातुमरणेन दुक्खेन… पितुमरणेन दुक्खेन… भातुमरणेन… भगिनिमरणेन… पुत्तमरणेन … धीतुमरणेन… ञातिब्यसनेन… भोगब्यसनेन… रोगब्यसनेन… सीलब्यसनेन… दिट्ठिब्यसनेन दुक्खेन विजिगुच्छतो अट्टीयतो हरायतो जिगुच्छतोति – भिक्खुनो विजिगुच्छतो.

भजतो रित्तमासनन्ति. आसनं वुच्चति यत्थ निसीदति – मञ्चो पीठं भिसि तट्टिका चम्मखण्डो तिणसन्थारो पण्णसन्थारो पलालसन्थारो [पलाससन्थारो (सी. स्या.)]. तं आसनं असप्पायरूपदस्सनेन रित्तं विवित्तं पविवित्तं, असप्पायसद्दस्सवनेन रित्तं विवित्तं पविवित्तं, असप्पायेहि पञ्चहि कामगुणेहि रित्तं विवित्तं पविवित्तं. तं पविवित्तं आसनं भजतो सम्भजतो सेवतो निसेवतो संसेवतो पटिसेवतोति – भजतो रित्तमासनं.

रुक्खमूलं सुसानं वाति. रुक्खमूलंयेव रुक्खमूलं, सुसानंयेव सुसानन्ति – रुक्खमूलं सुसानं वा. पब्बतानं गुहासु वाति. पब्बतायेव पब्बता, कन्दरायेव कन्दरा, गिरिगुहायेव गिरिगुहा. पब्बतन्तरिकायो वुच्चन्ति पब्बतपब्भाराति – पब्बतानं गुहासु वा.

तेनाह थेरो सारिपुत्तो –

‘‘भिक्खुनो विजिगुच्छतो, भजतो रित्तमासनं;

रुक्खमूलं सुसानं वा, पब्बतानं गुहासु वा’’ति.

१९४. उच्चावचेसु सयनेसु, किवन्तो [गीवन्तो (स्या.) मोग्गल्लानब्याकरणं ओलोकेतब्बं] तत्थ भेरवा;

ये हि भिक्खु न वेधेय्य, निग्घोसे सयनासने.

उच्चावचेसु सयनेसूति. उच्चावचेसूति उच्चावचेसु हीनप्पणीतेसु छेकपापकेसु. सयनं वुच्चति सेनासनं विहारो अड्ढयोगो पासादो हम्मियं गुहाति – उच्चावचेसु सयनेसु. किवन्तो तत्थ भेरवाति. किवन्तोति किवन्तो [कुवन्तो (सी.), गीवन्तो (स्या.)] कूजन्तो नदन्तो सद्दं करोन्तो. अथ वा किवन्तोति कति कित्तका कीवतका कीवबहुका ते. भेरवाति सीहा ब्यग्घा दीपी अच्छा तरच्छा कोका महिंसा हत्थी अहि विच्छिका सतपदी, चोरा वा अस्सु मानवा वा कतकम्मा वा अकतकम्मा वाति – किवन्तो तत्थ भेरवा.

ये हि भिक्खु न वेधेय्याति. ये हीति ये हि भेरवे पस्सित्वा वा सुणित्वा वा न वेधेय्य नप्पवेधेय्य न सम्पवेधेय्य न तसेय्य न उत्तसेय्य न परित्तसेय्य न भायेय्य न सन्तासं आपज्जेय्य, अभीरू अस्स अच्छम्भी अनुत्रासी अपलायी, पहीनभयभेरवो विगतलोमहंसो विहरेय्याति – ये हि भिक्खु न वेधेय्य.

निग्घोसे सयनासनेति. अप्पसद्दे अप्पनिग्घोसे विजनवाते मनुस्सराहस्सेय्यके पटिसल्लानसारुप्पे सेनासनेति – निग्घोसे सयनासने.

तेनाह थेरो सारिपुत्तो –

‘‘उच्चावचेसु सयनेसु, किवन्तो तत्थ भेरवा;

ये हि भिक्खु न वेधेय्य, निग्घोसे सयनासने’’ति.

१९५. कति परिस्सया लोके, गच्छतो अगतं दिसं;

ये भिक्खु अभिसम्भवे, पन्तम्हि सयनासने.

कति परिस्सया लोकेति. कतीति कति कित्तका कीवतका कीवबहुका. परिस्सयाति द्वे परिस्सया – पाकटपरिस्सया च पटिच्छन्नपरिस्सया च. कतमे पाकटपरिस्सया? सीहा ब्यग्घा दीपी अच्छा तरच्छा कोका महिंसा हत्थी अहि विच्छिका सतपदी, चोरा वा अस्सु मानवा वा कतकम्मा वा अकतकम्मा वा, चक्खुरोगो सोतरोगो घानरोगो जिव्हारोगो कायरोगो सीसरोगो कण्णरोगो मुखरोगो दन्तरोगो कासो सासो पिनासो डाहो जरो कुच्छिरोगो मुच्छा पक्खन्दिका सूला विसूचिका कुट्ठं गण्डो किलासो सोसो अपमारो दद्दु कण्डु कच्छु रखसा वितच्छिका लोहितं पित्तं मधुमेहो अंसा पिळका भगन्दला, पित्तसमुट्ठाना आबाधा…पे… सीतं उण्हं जिघच्छा पिपासा उच्चारो पस्सावो डंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सा – इमे वुच्चन्ति पाकटपरिस्सया.

कतमे पटिच्छन्नपरिस्सया? कायदुच्चरितं वचीदुच्चरितं मनोदुच्चरितं कामच्छन्दनीवरणं ब्यापादनीवरणं थिनमिद्धनीवरणं उद्धच्चकुक्कुच्चनीवरणं विचिकिच्छानीवरणं रागो दोसो मोहो कोधो उपनाहो मक्खो पळासो इस्सा मच्छरियं माया साठेय्यं थम्भो सारम्भो मानो अतिमानो मदो पमादो, सब्बे किलेसा सब्बे दुच्चरिता सब्बे दरथा सब्बे परिळाहा सब्बे सन्तापा सब्बाकुसलाभिसङ्खारा – इमे वुच्चन्ति पटिच्छन्नपरिस्सया.

परिस्सयाति केनट्ठेन परिस्सया? परिसहन्तीति परिस्सया, परिहानाय संवत्तन्तीति परिस्सया, तत्रासयाति परिस्सया.

कथं परिसहन्तीति परिस्सया? ते परिस्सया तं पुग्गलं सहन्ति परिसहन्ति अभिभवन्ति अज्झोत्थरन्ति परियादियन्ति मद्दन्ति. एवं परिसहन्तीति – परिस्सया.

कथं परिहानाय संवत्तन्तीति परिस्सया? ते परिस्सया कुसलानं धम्मानं अन्तरायाय परिहानाय संवत्तन्ति. कतमेसं कुसलानं धम्मानं? सम्मापटिपदाय अनुलोमपटिपदाय अपच्चनीकपटिपदाय अविरुद्धपटिपदाय अन्वत्थपटिपदाय धम्मानुधम्मपटिपदाय सीलेसु परिपूरकारिताय इन्द्रियेसु गुत्तद्वारताय भोजने मत्तञ्ञुताय जागरियानुयोगस्स सतिसम्पजञ्ञस्स चतुन्नं सतिपट्ठानानं भावनानुयोगस्स चतुन्नं सम्मप्पधानानं चतुन्नं इद्धिपादानं पञ्चन्नं इन्द्रियानं पञ्चन्नं बलानं सत्तन्नं बोज्झङ्गानं अरियस्स अट्ठङ्गिकस्स मग्गस्स भावनानुयोगस्स – इमेसं कुसलानं धम्मानं अन्तरायाय परिहानाय संवत्तन्ति. एवं परिहानाय संवत्तन्तीति – परिस्सया.

कथं तत्रासयाति परिस्सया? तत्थेते पापका अकुसला धम्मा उप्पज्जन्ति अत्तभावसन्निस्सया. यथा बिले बिलासया पाणा सयन्ति, दके दकासया पाणा सयन्ति, वने वनासया पाणा सयन्ति, रुक्खे रुक्खासया पाणा सयन्ति; एवमेव तत्थेते पापका अकुसला धम्मा उप्पज्जन्ति अत्तभावसन्निस्सयाति. एवम्पि तत्रासयाति – परिस्सया.

वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘सान्तेवासिको, भिक्खवे, भिक्खु साचरियको दुक्खं न फासु विहरति. कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खु सान्तेवासिको साचरियको दुक्खं न फासु विहरति? इध, भिक्खवे, भिक्खुनो चक्खुना रूपं दिस्वा उप्पज्जन्ति पापका अकुसला धम्मा सरसङ्कप्पा सञ्ञोजनिया, त्यस्स अन्तो वसन्ति अन्वास्सवन्ति पापका अकुसला धम्माति. तस्मा सान्तेवासिकोति वुच्चति. ते नं समुदाचरन्ति, समुदाचरन्ति नं पापका अकुसला धम्माति. तस्मा साचरियकोति वुच्चति.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खुनो सोतेन सद्दं सुत्वा…पे… घानेन गन्धं घायित्वा… जिव्हाय रसं सायित्वा… कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा… मनसा धम्मं विञ्ञाय उप्पज्जन्ति पापका अकुसला धम्मा सरसङ्कप्पा सञ्ञोजनिया, त्यस्स अन्तो वसन्ति अन्वास्सवन्ति पापका अकुसला धम्माति. तस्मा सान्तेवासिकोति वुच्चति. ते नं समुदाचरन्ति, समुदाचरन्ति नं पापका अकुसला धम्माति. तस्मा साचरियकोति वुच्चति. एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु सान्तेवासिको साचरियको दुक्खं न फासु विहरती’’ति. एवम्पि तत्रासयाति – परिस्सया.

वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘तयोमे, भिक्खवे, अन्तरामला अन्तराअमित्ता अन्तरासपत्ता अन्तरावधका अन्तरापच्चत्थिका. कतमे तयो? लोभो, भिक्खवे, अन्तरामलो अन्तराअमित्तो अन्तरासपत्तो अन्तरावधको अन्तरापच्चत्थिको, दोसो, भिक्खवे…पे… मोहो, भिक्खवे, अन्तरामलो अन्तराअमित्तो अन्तरासपत्तो अन्तरावधको अन्तरापच्चत्थिको. इमे खो, भिक्खवे, तयो अन्तरामला अन्तराअमित्ता अन्तरासपत्ता अन्तरावधका अन्तरापच्चत्थिका’’.

‘‘अनत्थजननो लोभो, लोभो चित्तप्पकोपनो;

भयमन्तरतो जातं, तं जनो नावबुज्झति.

‘‘लुद्धो अत्थं न जानाति, लुद्धो धम्मं न पस्सति;

अन्धन्तमं [अन्धतमं (स्या. क.) महानि. १५६; इतिवु. ८८] तदा होति, यं लोभो सहते नरं.

‘‘अनत्थजननो दोसो, दोसो चित्तप्पकोपनो;

भयमन्तरतो जातं, तं जनो नावबुज्झति.

‘‘कुद्धो अत्थं न जानाति, कुद्धो धम्मं न पस्सति;

अन्धन्तमं तदा होति, यं दोसो सहते नरं.

‘‘अनत्थजननो मोहो, मोहो चित्तप्पकोपनो;

भयमन्तरतो जातं, तं जनो नावबुज्झति.

‘‘मूळ्हो अत्थं न जानाति, मूळ्हो धम्मं न पस्सति;

अन्धन्तमं तदा होति, यं मोहो सहते नर’’न्ति.

एवम्पि तत्रासयाति – परिस्सया. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘तयो खो, महाराज, पुरिसस्स धम्मा अज्झत्तं उप्पज्जमाना उप्पज्जन्ति अहिताय दुक्खाय अफासुविहाराय. कतमे तयो? लोभो खो, महाराज, पुरिसस्स धम्मो अज्झत्तं उप्पज्जमानो उप्पज्जति अहिताय दुक्खाय अफासुविहाराय; दोसो खो, महाराज…पे… मोहो खो, महाराज, पुरिसस्स धम्मो अज्झत्तं उप्पज्जमानो उप्पज्जति अहिताय दुक्खाय अफासुविहाराय. इमे खो, महाराज, तयो पुरिसस्स धम्मा अज्झत्तं उप्पज्जमाना उप्पज्जन्ति अहिताय दुक्खाय अफासुविहाराया’’ति.

‘‘लोभो दोसो च मोहो च, पुरिसं पापचेतसं;

हिंसन्ति अत्तसम्भूता, तचसारंव सम्फल’’न्ति.

एवम्पि तत्रासयाति – परिस्सया.

वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘रागो च दोसो च इतोनिदाना, अरती रती लोमहंसो इतोजा;

इतो समुट्ठाय मनोवितक्का, कुमारका धङ्कमिवोस्सजन्ती’’ति.

एवम्पि तत्रासयाति – परिस्सया. लोकेति मनुस्सलोकेति – कति परिस्सया लोके.

गच्छतो अगतं दिसन्ति. अगता दिसा वुच्चति अमतं निब्बानं. यो सो सब्बसङ्खारसमथो सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बानं. अगतपुब्बा सा दिसा न सा दिसा गतपुब्बा इमिना दीघेन अद्धुना.

‘‘समतित्तिकं अनवसेसं, तेलपत्तं यथा परिहरेय्य;

एवं सचित्तमनुरक्खे, पत्थयानो [पत्थयमानो (स्या.)] दिसं अगतपुब्बं’’.

अगतपुब्बं दिसं वजतो गच्छतो अभिक्कमतोति – गच्छतो अगतं दिसं.

ये भिक्खु अभिसम्भवेति. येति ये परिस्सये अभिसम्भवेय्य अभिभवेय्य अज्झोत्थरेय्य परियादियेय्य मद्देय्याति – ये भिक्खु अभिसम्भवे.

पन्तम्हि सयनासनेति. अन्ते पन्ते परियन्ते सेलन्ते वा वनन्ते वा नदन्ते वा उदकन्ते वा यत्थ न कसीयति न वपीयति, जनन्तं अतिक्कमित्वा मनुस्सानं अनुपचारे सेनासनेति – पन्तम्हि सयनासने.

तेनाह थेरो सारिपुत्तो –