५. हीनायावत्तनपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, महन्तं इदं तथागतसासनं सारं वरं सेट्ठं पवरं अनुपमं परिसुद्धं विमलं पण्डरं अनवज्जं, न युत्तं गिहिं तावतकं पब्बजेतुं, गिही येव [गिहिं येव (सी. पी.)] एकस्मिं फले विनेत्वा यदा अपुनरावत्ती होति तदा सो पब्बाजेतब्बो. किं कारणा? इमे दुज्जना ताव तत्थ सासने विसुद्धे पब्बजित्वा पटिनिवत्तित्वा हीनायावत्तन्ति, तेसं पच्चागमनेन अयं महाजनो एवं विचिन्तेति ‘तुच्छकं वत भो एतं समणस्स गोतमस्स सासनं भविस्सति, यं इमे पटिनिवत्तन्ती’ति, इदमेत्थ कारण’’न्ति.

‘‘यथा, महाराज, तळाको भवेय्य सम्पुण्णसुचिविमलसीतलसलिलो, अथ यो कोचि किलिट्ठो मलकद्दमगतो तं तळाकं गन्त्वा अनहायित्वा किलिट्ठोव पटिनिवत्तेय्य, तत्थ, महाराज, कतमं जनो गरहेय्य किलिट्ठं वा तळाकं वा’’ति? ‘‘किलिट्ठं, भन्ते, जनो गरहेय्य ‘अयं तळाकं गन्त्वा अनहायित्वा किलिट्ठोव पटिनिवत्तो, किं इमं अनहायितुकामं तळाको सयं नहापेस्सति, को दोसो तळाकस्सा’ति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो विमुत्तिवरसलिलसम्पुण्णं सद्धम्मवरतळाकं मापेसि ‘ये केचि किलेसमलकिलिट्ठा सचेतना बुधा, ते इध नहायित्वा सब्बकिलेसे पवाहयिस्सन्ती’ति. यदि कोचि तं सद्धम्मवरतळाकं गन्त्वा अनहायित्वा सकिलेसोव पटिनिवत्तित्वा हीनायावत्तति तं येव जनो गरहिस्सति ‘अयं जिनसासने पब्बजित्वा तत्थ पतिट्ठं अलभित्वा हीनायावत्तो, किं इमं अप्पटिपज्जन्तं जिनसासनं सयं बोधेस्सति, को दोसो जिनसासनस्सा’ति?

‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो परमब्याधितो रोगुप्पत्तिकुसलं अमोघधुवसिद्धकम्मं भिसक्कं सल्लकत्तं दिस्वा अतिकिच्छापेत्वा सब्याधिकोव पटिनिवत्तेय्य, तत्थ कतमं जनो गरहेय्य आतुरं वा भिसक्कं वा’’ति? ‘‘आतुरं, भन्ते, जनो गरहेय्य ‘अयं रोगुप्पत्तिकुसलं अमोघधुवसिद्धकम्मं भिसक्कं सल्लकत्तं दिस्वा अतिकिच्छापेत्वा सब्याधिकोव पटिनिवत्तो, किं इमं अतिकिच्छापेन्तं भिसक्को सयं तिकिच्छिस्सति, को दोसो भिसक्कस्सा’’’ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो अन्तोसासनसमुग्गे केवलं सकलकिलेसब्याधिवूपसमनसमत्थं अमतोसधं पक्खिपि, ‘ये केचि किलेसब्याधिपीळिता सचेतना बुधा, ते इमं अमतोसधं पिवित्वा सब्बकिलेसब्याधिं वूपसमेस्सन्ती’ति. यदि कोचि यं अमतोसधं अपिवित्वा सकिलेसोव पटिनिवत्तित्वा हीनायावत्तति, तं येव जनो गरहिस्सति ‘अयं जिनसासने पब्बजित्वा तत्थ पतिट्ठं अलभित्वा हीनायावत्तो, किं इमं अप्पटिपज्जन्तं जिनसासनं सयं बोधेस्सति, को दोसो जिनसासनस्सा’ति?

‘‘यथा वा पन, महाराज, छातो पुरिसो महतिमहापुञ्ञभत्तपरिवेसनं गन्त्वा तं भत्तं अभुञ्जित्वा छातोव पटिनिवत्तेय्य, तत्थ कतमं जनो गरहेय्य छातं वा पुञ्ञभत्तं वा’’ति? ‘‘छातं, भन्ते, जनो गरहेय्य ‘अयं खुदापीळितो पुञ्ञभत्तं पटिलभित्वा अभुञ्जित्वा छातोव पटिनिवत्तो, किं इमस्स अभुञ्जन्तस्स भोजनं सयं मुखं पविसिस्सति, को दोसो भोजनस्सा’’’ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो अन्तोसासनसमुग्गे परमपवरं सन्तं सिवं पणीतं अमतं परममधुरं कायगतासतिभोजनं ठपेसि ‘ये केचि किलेसछातज्झत्ता तण्हापरेतमानसा सचेतना बुधा, ते इमं भोजनं भुञ्जित्वा कामरूपारूपभवेसु सब्बं तण्हमपनेस्सन्ती’ति. यदि कोचि तं भोजनं अभुञ्जित्वा तण्हासितोव पटिनिवत्तित्वा हीनायावत्तति, तञ्ञेव जनो गरहिस्सति ‘अयं जिनसासने पब्बजित्वा तत्थ पतिट्ठं अलभित्वा हीनायावत्तो, किं इमं अप्पटिपज्जन्तं जिनसासनं सयं बोधेस्ससि, को दोसो जिनसासनस्सा’ति.

‘‘यदि, महाराज, तथागतो गिहिं येव एकस्मिं फले विनीतं पब्बाजेय्य, न नामायं पब्बज्जा किलेसप्पहानाय विसुद्धिया वा, नत्थि पब्बज्जाय करणीयं. यथा, महाराज, पुरिसो अनेकसतेन कम्मेन तळाकं खणापेत्वा परिसाय एवमनुस्सावेय्य ‘मा मे, भोन्तो, केचि संकिलिट्ठा इमं तळाकं ओतरथ, पवाहितरजोजल्ला परिसुद्धा विमलमट्ठा इमं तळाकं ओतरथा’ति. अपि नु खो, महाराज, तेसं पवाहितरजोजल्लानं परिसुद्धानं विमलमट्ठानं तेन तळाकेन करणीयं भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, यस्सत्थाय ते तं तळाकं उपगच्छेय्युं, तं अञ्ञत्रेव तेसं कतं करणीयं, किं तेसं तेन तळाकेना’’ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, यदि तथागतो गिहिं येव एकस्मिं फले विनीतं पब्बाजेय्य, तत्थेव तेसं कतं करणीयं, किं तेसं पब्बज्जाय.

‘‘यथा वा पन, महाराज, सभावइसिभत्तिको सुतमन्तपदधरो अतक्किको रोगुप्पत्तिकुसलो अमोघधुवसिद्धकम्मो भिसक्को सल्लकत्तो सब्बरोगूपसमभेसज्जं सन्निपातेत्वा परिसाय एवमनुस्सावेय्य ‘मा खो, भोन्तो, केचि सब्याधिका मम सन्तिके उपगच्छथ, अब्याधिका अरोगा मम सन्तिके उपगच्छथा’ति. अपि नु खो, महाराज, तेसं अब्याधिकानं अरोगानं परिपुण्णानं उदग्गानं तेन भिसक्केन करणीयं भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, यस्सत्थाय ते तं भिसक्कं सल्लकत्तं उपगच्छेय्युं, तं अञ्ञत्रेव तेसं कतं करणीयं, किं तेसं तेन भिसक्केना’’ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, यदि तथागतो गिहिं येव एकस्मिं फले विनीतं पब्बाजेय्य, तत्थेव तेसं कतं करणीयं, किं तेसं पब्बज्जाय?

‘‘यथा वा पन, महाराज, कोचि पुरिसो अनेकथालिपाकसतं भोजनं पटियादापेत्वा परिसाय एवमनुस्सावेय्य ‘मा मे, भोन्तो, केचि छाता इमं परिवेसनं उपगच्छथ, सुभुत्ता तित्ता सुहिता धाता पीणिता परिपुण्णा इमं परिवेसनं उपगच्छथा’’ति. अपि नु खो महाराज, तेसं भुत्तावीनं तित्तानं सुहितानं धातानं पीणितानं परिपुण्णानं तेन भोजनेन करणीयं भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, यस्सत्थाय ते तं परिवेसनं उपगच्छेय्युं, तं अञ्ञत्रेव तेसं कतं करणीयं, किं तेसं ताय परिवेसनाया’’ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, यदि तथागतो गिहिं येव एकस्मिं फले विनीतं पब्बाजेय्य, तत्थेव तेसं कतं करणीयं, किं तेसं पब्बज्जाय?

‘‘अपि च, महाराज, ये हीनायावत्तन्ति, ते जिनसासनस्स पञ्च अतुलिये गुणे दस्सेन्ति. कतमे पञ्च? भूमिमहन्तभावं दस्सेन्ति, परिसुद्धविमलभावं दस्सेन्ति, पापेहि असंवासियभावं दस्सेन्ति, दुप्पटिवेधभावं दस्सेन्ति, बहुसंवररक्खियभावं दस्सेन्ति.

‘‘कथं भूमिमहन्तभावं दस्सेन्ति? यथा, महाराज, पुरिसो अधनो हीनजच्चो निब्बिसेसो बुद्धिपरिहीनो महारज्जं पटिलभित्वा न चिरस्सेव परिपतति परिधंसति परिहायति यसतो, न सक्कोति इस्सरियं सन्धारेतुं. किं कारणं? महन्तत्ता इस्सरियस्स. एवमेव खो, महाराज, ये केचि निब्बिसेसा अकतपुञ्ञा बुद्धिपरिहीना जिनसासने पब्बजन्ति, ते तं पब्बज्जं पवरुत्तमं सन्धारेतुं अविसहन्ता न चिरस्सेव जिनसासना परिपतित्वा परिधंसित्वा परिहायित्वा हीनायावत्तन्ति, न सक्कोन्ति जिनसासनं सन्धारेतुं. किं कारणं? महन्तत्ता जिनसासनभूमिया. एवं भूमिमहन्तभावं दस्सेन्ति.

‘‘कथं परिसुद्धविमलभावं दस्सेन्ति? यथा, महाराज, वारि पोक्खरपत्ते विकिरति विधमति विधंसेति, न ठानमुपगच्छति नूपलिम्पति. किं कारणं? परिसुद्धविमलत्ता पदुमस्स. एवमेव खो, महाराज, ये केचि सठा कूटा वङ्का कुटिला विसमदिट्ठिनो जिनसासने पब्बजन्ति, ते परिसुद्धविमलनिक्कण्टकपण्डरवरप्पवरसासनतो न चिरस्सेव विकिरित्वा विधमित्वा विधंसेत्वा असण्ठहित्वा अनुपलिम्पित्वा हीनायावत्तन्ति. किं कारणं? परिसुद्धविमलत्ता जिनसासनस्स. एवं परिसुद्धविमलभावं दस्सेन्ति.

‘‘कथं पापेहि असंवासियभावं दस्सेन्ति? यथा, महाराज, महासमुद्दो न मतेन कुणपेन संवसति, यं होति महासमुद्दे मतं कुणपं, तं खिप्पमेव तीरं उपनेति थलं वा उस्सारेति. किं कारणं? महाभूतानं भवनत्ता महासमुद्दस्स. एवमेव खो, महाराज, ये केचि पापका असंवुता अहिरिका अकिरिया ओसन्नवीरिया कुसीता किलिट्ठा दुज्जना मनुस्सा जिनसासने पब्बजन्ति, ते न चिरस्सेव जिनसासनतो अरहन्तविमलखीणासवमहाभूतभवनतो निक्खमित्वा असंवसित्वा हीनायावत्तन्ति. किं कारणं? पापेहि असंवासियत्ता जिनसासनस्स. एवं पापेहि असंवासियभावं दस्सेन्ति.

‘‘कथं दुप्पटिवेधभावं दस्सेन्ति? यथा, महाराज, ये केचि अछेका असिक्खिता असिप्पिनो मतिविप्पहीना इस्सासा [इस्सत्था (सी. स्या. पी.)] वालग्गवेधं अविसहन्ता विगळन्ति पक्कमन्ति. किं कारणं? सण्हसुखुमदुप्पटिवेधत्ता वालग्गस्स. एवमेव खो, महाराज, ये केचि दुप्पञ्ञा जळा एळमूगा मूळ्हा दन्धगतिका जना जिनसासने पब्बजन्ति, ते तं परमसण्हसुखुमचतुसच्चप्पटिवेधं पटिविज्झितुं अविसहन्ता जिनसासना विगळित्वा पक्कमित्वा न चिरस्सेव हीनायावत्तन्ति. किं कारणं? परमसण्हसुखुमदुप्पटिवेधताय सच्चानं. एवं दुप्पटिवेधभावं दस्सेन्ति.

‘‘कथं बहुसंवररक्खियभावं दस्सेन्ति? यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो महतिमहायुद्धभूमिमुपगतो परसेनाय दिसाविदिसाहि समन्ता परिवारितो सत्तिहत्थं जनमुपेन्तं दिस्वा भीतो ओसक्कति पटिनिवत्तति पलायति. किं कारणं? बहुविधयुद्धमुखरक्खणभया. एवमेव खो, महाराज, ये केचि पापका असंवुता अहिरिका अकिरिया अक्खन्ती चपला चलिता इत्तरा बालजना जिनसासने पब्बजन्ति, ते बहुविधं सिक्खापदं परिरक्खितुं अविसहन्ता ओसक्कित्वा पटिनिवत्तित्वा पलायित्वा न चिरस्सेव हीनायावत्तन्ति. किं कारणं? बहुविधसंवररक्खियभावत्ता जिनसासनस्स. एवं बहुविधसंवररक्खियभावं दस्सेन्ति.

‘‘थलजुत्तमेपि, महाराज, वस्सिकागुम्बे किमिविद्धानि पुप्फानि होन्ति, तानि अङ्कुरानि सङ्कुटितानि अन्तरा येव परिपतन्ति, न च तेसु परिपतितेसु वस्सिकागुम्बो हीळितो नाम होति. यानि तत्थ ठितानि पुप्फानि, तानि सम्मा गन्धेन दिसाविदिसं अभिब्यापेन्ति. एवमेव खो, महाराज, ये ते जिनसासने पब्बजित्वा हीनायावत्तन्ति, ते जिनसासने किमिविद्धानि वस्सिकापुप्फानि विय वण्णगन्धरहिता निब्बण्णाकारसीला अभब्बा वेपुल्लाय, न च तेसं हीनायावत्तनेन जिनसासनं हीळितं नाम होति. ये तत्थ ठिता भिक्खू, ते सदेवकं लोकं सीलवरगन्धेन अभिब्यापेन्ति.

‘‘सालीनम्पि, महाराज, निरातङ्कानं लोहितकानं अन्तरे करुम्भकं नाम सालिजाति उप्पज्जित्वा अन्तरा येव विनस्सति, न च तस्सा विनट्ठत्ता लोहितकसाली हीळिता नाम होन्ति. ये तत्थ ठिता साली, ते राजूपभोगा होन्ति. एवमेव खो, महाराज, ये ते जिनसासने पब्बजित्वा हीनायावत्तन्ति, ते लोहितकसालीनमन्तरे करुम्भका विय जिनसासने न वड्ढित्वा वेपुल्लतं न पापुणित्वा [वड्ढित्वा वेपुल्लतं अपापुणित्वा (सी. क.)] अन्तरा येव हीनायावत्तन्ति, न च तेसं हीनायावत्तनेन जिनसासनं हीळितं नाम होति. ये तत्थ ठिता भिक्खू ते अरहत्तस्स अनुच्छविका होन्ति.

‘‘कामददस्सापि, महाराज, मणिरतनस्स एकदेसं [एकदेसे (क.)] कक्कसं उप्पज्जति, न च तत्थ कक्कसुप्पन्नत्ता मणिरतनं हीळितं नाम होति. यं तत्थ परिसुद्धं मणिरतनस्स, तं जनस्स हासकरं होति. एवमेव खो, महाराज, ये ते जिनसासने पब्बजित्वा हीनायावत्तन्ति, कक्कसा ते जिनसासने पपटिका, न च तेसं हीनायावत्तनेन जिनसासनं हीळितं नाम होति. ये तत्थ ठिता भिक्खू, ते देवमनुस्सानं हासजनका होन्ति.

‘‘जातिसम्पन्नस्सपि, महाराज, लोहितचन्दनस्स एकदेसं पूतिकं होति अप्पगन्धं. न तेन लोहितचन्दनं हीळितं नाम होति. यं तत्थ अपूतिकं सुगन्धं, तं समन्ता विधूपेति अभिब्यापेति. एवमेव खो, महाराज, ये ते जिनसासने पब्बजित्वा हीनायावत्तन्ति, ते लोहितचन्दनसारन्तरे पूतिकदेसमिव छड्डनीया जिनसासने, न च तेसं हीनायावत्तनेन जिनसासनं हीळितं नाम होति. ये तत्थ ठिता भिक्खू, ते सदेवकं लोकं सीलवरचन्दनगन्धेन अनुलिम्पयन्ती’’ति.

‘‘साधु, भन्ते नागसेन, तेन तेन अनुच्छविकेन तेन तेन सदिसेन कारणेन निरवज्जमनुपापितं जिनसासनं सेट्ठभावेन परिदीपितं, हीनायावत्तमानापि ते जिनसासनस्स सेट्ठभावं येव परिदीपेन्ती’’ति.

हीनायावत्तनपञ्हो पञ्चमो.