७. कुसलाकुसलसमविसमपञ्हो

७. ‘‘भन्ते नागसेन ‘कुसलकारिस्सपि अकुसलकारिस्सपि विपाको समसमो, उदाहु कोचि विसेसो अत्थी’ति? ‘‘अत्थि, महाराज, कुसलस्स च अकुसलस्स च विसेसो, कुसलं, महाराज, सुखविपाकं सग्गसंवत्तनिकं, अकुसलं दुक्खविपाकं निरयसंवत्तनिक’’न्ति.

‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘देवदत्तो एकन्तकण्हो, एकन्तकण्हेहि धम्मेहि समन्नागतो, बोधिसत्तो एकन्तसुक्को, एकन्तसुक्केहि धम्मेहि समन्नागतो’ति. पुन च देवदत्तो भवे भवे यसेन च पक्खेन च बोधिसत्तेन समसमो होति, कदाचि अधिकतरो वा. यदा देवदत्तो नगरे बाराणसियं ब्रह्मदत्तस्स रञ्ञो पुरोहितपुत्तो अहोसि, तदा बोधिसत्तो छवकचण्डालो अहोसि विज्जाधरो, विज्जं परिजप्पित्वा अकाले अम्बफलानि निब्बत्तेसि, एत्थ ताव बोधिसत्तो देवदत्ततो जातिया निहीनो यसेन च निहीनो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो राजा अहोसि महा महीपति सब्बकामसमङ्गी, तदा बोधिसत्तो तस्सूपभोगो अहोसि हत्थिनागो सब्बलक्खणसम्पन्नो, तस्स चारुगतिविलासं असहमानो राजा वधमिच्छन्तो हत्थाचरियं एवमवोच ‘असिक्खितो ते, आचरिय, हत्थिनागो, तस्स आकासगमनं नाम कारणं करोही’ति, तत्थपि ताव बोधिसत्तो देवदत्ततो जातिया निहीनो लामको तिरच्छानगतो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि पवने नट्ठायिको, तदा बोधिसत्तो महापथवी नाम मक्कटो अहोसि, एत्थपि ताव दिस्सति विसेसो मनुस्सस्स च तिरच्छानगतस्स च, तत्थपि ताव बोधिसत्तो देवदत्ततो जातिया निहीनो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि सोणुत्तरो नाम नेसादो बलवा बलवतरो नागबलो, तदा बोधिसत्तो छद्दन्तो नाम नागराजा अहोसि. तदा सो लुद्दको तं हत्थिनागं घातेसि, तत्थपि ताव देवदत्तोव अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि वनचरको अनिकेतवासी, तदा बोधिसत्तो सकुणो अहोसि तित्तिरो मन्तज्झायी, तदापि सो वनचरको तं सकुणं घातेसि, तत्थपि ताव देवदत्तोव जातिया अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो कलाबु नाम कासिराजा [कासिकराजा (क.)] अहोसि, तदा बोधिसत्तो तापसो अहोसि खन्तिवादी. तदा सो राजा तस्स तापसस्स कुद्धो हत्थपादे वंसकळीरे विय छेदापेसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव अधिकतरो जातिया च यसेन च.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि वनचरो, तदा बोधिसत्तो नन्दियो नाम वानरिन्दो अहोसि, तदापि सो वनचरो तं वानरिन्दं घातेसि सद्धिं मातरा कनिट्ठभातिकेन च, तत्थपि ताव देवदत्तो येव अधिकतरो जातिया.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि अचेलको कारम्भियो नाम, तदा बोधिसत्तो पण्डरको नाम नागराजा अहोसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव अधिकतरो जातिया.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि पवने जटिलको, तदा बोधिसत्तो तच्छको नाम महासूकरो अहोसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव जातिया अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो चेतीसु सूरपरिचरो नाम राजा अहोसि उपरि पुरिसमत्ते गगने वेहासङ्गमो, तदा बोधिसत्तो कपिलो नाम ब्राह्मणो अहोसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव अधिकतरो जातिया च यसेन च.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि सामो नाम, तदा बोधिसत्तो रुरु नाम मिगराजा अहोसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव जातिया अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि लुद्दको पवनचरो, तदा बोधिसत्तो हत्थिनागो अहोसि, सो लुद्दको तस्स हत्थिनागस्स सत्तक्खत्तुं दन्ते छिन्दित्वा हरि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव योनिया अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो सिङ्गालो अहोसि खत्तियधम्मो, सो यावता जम्बुदीपे पदेसराजानो ते सब्बे अनुयुत्ते अकासि, तदा बोधिसत्तो विधुरो नाम पण्डितो अहोसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव यसेन अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो हत्थिनागो हुत्वा लटुकिकाय सकुणिकाय पुत्तके घातेसि, तदा बोधिसत्तोपि हत्थिनागो अहोसि यूथपति, तत्थ ताव उभोपि ते समसमा अहेसुं.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो यक्खो अहोसि अधम्मो नाम, तदा बोधिसत्तोपि यक्खो अहोसि धम्मो नाम, तत्थपि ताव उभोपि समसमा अहेसुं.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो नाविको अहोसि पञ्चन्नं कुलसतानं इस्सरो, तदा बोधिसत्तोपि नाविको अहोसि पञ्चन्नं कुलसतानं इस्सरो, तत्थपि ताव उभोपि समसमा अहेसुं.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो सत्थवाहो अहोसि पञ्चन्नं सकटसतानं इस्सरो, तदा बोधिसत्तोपि सत्थवाहो अहोसि पञ्चन्नं सकटसतानं इस्सरो, तत्थपि ताव उभोपि समसमा अहेसुं.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो साखो नाम मिगराजा अहोसि, तदा बोधिसत्तोपि निग्रोधो नाम मिगराजा अहोसि, तत्थपि ताव उभोपि समसमा अहेसुं.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो साखो नाम सेनापति अहोसि, तदा बोधिसत्तोपि निग्रोधो नाम राजा अहोसि, तत्थपि ताव उभोपि समसमा अहेसुं.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो खण्डहालो नाम ब्राह्मणो अहोसि, तदा बोधिसत्तो चन्दो नाम राजकुमारो अहोसि, तदा सो खण्डहालो येव अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो ब्रह्मदत्तो नाम राजा अहोसि, तदा बोधिसत्तो तस्स पुत्तो महापदुमो नाम कुमारो अहोसि, तदा सो राजा सकपुत्तं चोरपपाते खिपापेसि, यतो कुतोचि पिताव पुत्तानं अधिकतरो होति विसिट्ठोति, तत्थपि ताव देवदत्तो येव अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो महापतापो नाम राजा अहोसि, तदा बोधिसत्तो तस्स पुत्तो धम्मपालो नाम कुमारो अहोसि, तदा सो राजा सकपुत्तस्स हत्थपादे सीसञ्च छेदापेसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव उत्तरो अधिकतरो.

अज्जेतरहि उभोपि सक्यकुले जायिंसु. बोधिसत्तो बुद्धो अहोसि सब्बञ्ञू लोकनायको, देवदत्तो तस्स देवातिदेवस्स सासने पब्बजित्वा इद्धिं निब्बत्तेत्वा बुद्धालयं अकासि. किं नु खो, भन्ते नागसेन, यं मया भणितं, तं सब्बं तथं उदाहु वितथ’’न्ति?

‘‘यं त्वं, महाराज, बहुविधं कारणं ओसारेसि, सब्बं तं तथेव, नो अञ्ञथा’’ति. ‘‘यदि, भन्ते नागसेन, कण्होपि सुक्कोपि समसमगतिका होन्ति, तेन हि कुसलम्पि अकुसलम्पि समसमविपाकं होती’’ति? ‘‘न हि, महाराज, कुसलम्पि अकुसलम्पि समसमविपाकं होति, न हि, महाराज, देवदत्तो सब्बजनेहि पटिविरुद्धो, बोधिसत्तेनेव पटिविरुद्धो. यो तस्स बोधिसत्तेन पटिविरुद्धो, सो तस्मिं तस्मिं येव भवे पच्चति फलं देति. देवदत्तोपि, महाराज, इस्सरिये ठितो जनपदेसु आरक्खं देति, सेतुं सभं पुञ्ञसालं कारेति, समणब्राह्मणानं कपणद्धिकवणिब्बकानं नाथानाथानं यथापणिहितं दानं देति. तस्स सो विपाकेन भवे भवे सम्पत्तियो पटिलभति. कस्सेतं, महाराज, सक्का वत्तुं विना दानेन दमेन संयमेन उपोसथकम्मेन सम्पत्तिं अनुभविस्सतीति?

‘‘यं पन त्वं, महाराज, एवं वदेसि ‘देवदत्तो च बोधिसत्तो च एकतो अनुपरिवत्तन्ती’ति, सो न जातिसतस्स अच्चयेन समागमो अहोसि, न जातिसहस्सस्स अच्चयेन, न जातिसतसहस्सस्स अच्चयेन, कदाचि करहचि बहूनं अहोरत्तानं अच्चयेन समागमो अहोसि. यं पनेतं, महाराज, भगवता काणकच्छपोपमं उपदस्सितं मनुस्सत्तप्पटिलाभाय, तथूपमं, महाराज, इमेसं समागमं धारेहि.

‘‘न, महाराज, बोधिसत्तस्स देवदत्तेनेव सद्धिं समागमो अहोसि, थेरोपि, महाराज, सारिपुत्तो अनेकेसु जातिसतसहस्सेसु बोधिसत्तस्स पिता अहोसि, महापिता अहोसि, चूळपिता अहोसि, भाता अहोसि, पुत्तो अहोसि, भागिनेय्यो अहोसि, मित्तो अहोसि.

‘‘बोधिसत्तोपि, महाराज, अनेकेसु जातिसतसहस्सेसु थेरस्स सारिपुत्तस्स पिता अहोसि, महापिता अहोसि, चूळपिता अहोसि, भाता अहोसि, पुत्तो अहोसि, भागिनेय्यो अहोसि, मित्तो अहोसि, सब्बेपि, महाराज, सत्तनिकायपरियापन्ना संसारसोतमनुगता संसारसोतेन वुय्हन्ता अप्पियेहिपि पियेहिपि समागच्छन्ति. यथा, महाराज, उदकं सोतेन वुय्हमानं सुचिअसुचिकल्याणपापकेन समागच्छति, एवमेव खो, महाराज, सब्बेपि सत्तनिकायपरियापन्ना संसारसोतमनुगता संसारसोतेन वुय्हन्ता अप्पियेहिपि पियेहिपि समागच्छन्ति. देवदत्तो, महाराज, यक्खो समानो अत्तना अधम्मो परे अधम्मे नियोजेत्वा सत्तपञ्ञासवस्सकोटियो सट्ठि च वस्ससतसहस्सानि महानिरये पच्चि, बोधिसत्तोपि, महाराज, यक्खो समानो अत्तना धम्मो परे धम्मे नियोजेत्वा सत्तपञ्ञासवस्सकोटियो सट्ठि च वस्ससतसहस्सानि सग्गे मोदि सब्बकामसमङ्गी, अपि च, महाराज, देवदत्तो इमस्मिं भवे बुद्धं अनासादनीयमासादयित्वा समग्गञ्च सङ्घं भिन्दित्वा पथविं पाविसि, तथागतो बुज्झित्वा सब्बधम्मे परिनिब्बुतो उपधिसङ्खये’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

कुसलाकुसलसमविसमपञ्हो सत्तमो.