२. सब्बसत्तहितफरणपञ्हो

२. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘तथागतो सब्बसत्तानं अहितमपनेत्वा हितमुपदहती’ति. पुन च भणथ अग्गिक्खन्धूपमे धम्मपरियाये भञ्ञमाने ‘सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गत’न्ति. अग्गिक्खन्धूपमं, भन्ते, धम्मपरियायं देसेन्तेन तथागतेन सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं हितमपनेत्वा अहितमुपदहितं. यदि, भन्ते नागसेन, तथागतो सब्बसत्तानं अहितमपनेत्वा हितमुपदहति, तेन हि अग्गिक्खन्धूपमे धम्मपरियाये भञ्ञमाने सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गतन्ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि अग्गिक्खन्धूपमे धम्मपरियाये भञ्ञमाने सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गतं, तेन हि तथागतो सब्बसत्तानं अहितमपनेत्वा हितमुपदहतीति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.

‘‘तथागतो, महाराज, सब्बसत्तानं अहितमपनेत्वा हितमुपदहति, अग्गिक्खन्धूपमे धम्मपरियाये भञ्ञमाने सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गतं, तञ्च पन न तथागतस्स कतेन, तेसं येव अत्तनो कतेना’’ति.

‘‘यदि, भन्ते नागसेन, तथागतो अग्गिक्खन्धूपमं धम्मपरियायं न भासेय्य, अपि नु तेसं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गच्छेय्याति, न हि, महाराज, मिच्छापटिपन्नानं तेसं भगवतो धम्मपरियायं सुत्वा परिळाहो काये उप्पज्जि, तेन तेसं परिळाहेन उण्हं लोहितं मुखतो उग्गत’’न्ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, तथागतस्सेव कतेन तेसं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गतं, तथागतो येव तत्थ अधिकारो तेसं नासनाय, यथा नाम, भन्ते नागसेन, अहि वम्मिकं पविसेय्य, अथञ्ञतरो पंसुकामो पुरिसो वम्मिकं भिन्दित्वा पंसुं हरेय्य, तस्स पंसुहरणेन वम्मिकस्स सुसिरं पिदहेय्य, अथ तत्थेव सो अस्सासं अलभमानो मरेय्य, ननु सो, भन्ते, अहि तस्स पुरिसस्स कतेन मरणप्पत्तो’’ति. ‘‘आम महाराजा’’ति. ‘‘एवमेव खो, भन्ते नागसेन, तथागतो येव तत्थ अधिकारो तेसं नासनाया’’ति.

‘‘तथागतो, महाराज, धम्मं देसयमानो अनुनयप्पटिघं न करोति, अनुनयप्पटिघविप्पमुत्तो धम्मं देसेति, एवं धम्मे देसीयमाने ये तत्थ सम्मापटिपन्ना, ते बुज्झन्ति. ये पन मिच्छापटिपन्ना, ते पतन्ति. यथा, महाराज, पुरिसस्स अम्बं वा जम्बुं वा मधुकं वा चालयमानस्स यानि तत्थ फलानि सारानि दळ्हबन्धनानि, तानि तत्थेव अच्चुतानि तिट्ठन्ति, यानि तत्थ फलानि पूतिवण्टमूलानि दुब्बलबन्धनानि, तानि पतन्ति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो धम्मं देसयमानो अनुनयप्पटिघं न करोति, अनुनयप्पटिघविप्पमुत्तो धम्मं देसेति, एवं धम्मे देसीयमाने ये तत्थ सम्मापटिपन्ना, ते बुज्झन्ति. ये पन मिच्छापटिपन्ना, ते पतन्ति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, कस्सको धञ्ञं रोपेतुकामो खेत्तं कसति, तस्स कसन्तस्स अनेकसतसहस्सानि तिणानि मरन्ति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो परिपक्कमानसे सत्ते बोधेन्तो [बोधेतुं (सी.)] अनुनयप्पटिघविप्पमुत्तो धम्मं देसेति, एवं धम्मे देसीयमाने ये तत्थ सम्मापटिपन्ना, ते बुज्झन्ति. ये पन मिच्छापटिपन्ना, ते तिणानि विय मरन्ति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, मनुस्सा रसहेतु यन्तेन उच्छुं पीळयन्ति, तेसं उच्छुं पीळयमानानं ये तत्थ यन्तमुखगता किमयो, ते पीळियन्ति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो परिपक्कमानसे सत्ते बोधेन्तो धम्मयन्तमभिपीळयति [धम्मयन्तमतिपीळयति (क.)], ये तत्थ मिच्छापटिपन्ना, ते किमी विय मरन्ती’’ति.

‘‘ननु, भन्ते नागसेन, ते भिक्खू ताय धम्मदेसनाय पतिता’’ति? ‘‘अपि नु खो, महाराज, तच्छको रुक्खं तच्छन्तो [रक्खन्तो (सी. पी.] उजुकं परिसुद्धं करोती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, वज्जनीयं अपनेत्वा तच्छको रुक्खं उजुकं परिसुद्धं करोती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो परिसं रक्खन्तो न सक्कोति बोधनेय्ये [अबोधनीये (स्या.)] सत्ते बोधेतुं, मिच्छापटिपन्ने पन सत्ते अपनेत्वा बोधनेय्ये सत्ते बोधेति, अत्तकतेन पन ते, महाराज, मिच्छापटिपन्ना पतन्ति.

‘‘यथा, महाराज, कदली वेळु अस्सतरी अत्तजेन [अत्तजेन फलेन (सी.)] हञ्ञति, एवमेव खो, महाराज, ये ते मिच्छापटिपन्ना, ते अत्तकतेन हञ्ञन्ति पतन्ति.

‘‘यथा, महाराज, चोरा अत्तकतेन चक्खुप्पाटनं सूलारोपनं सीसच्छेदनं पापुणन्ति, एवमेव खो, महाराज, ये ते मिच्छापटिपन्ना, ते अत्तकतेन हञ्ञन्ति पतन्ति [जिनसासना पतन्ति (सी. पी.)]. येसं, महाराज, सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गतं, तेसं तं नेव भगवतो कतेन, न परेसं कतेन, अथ खो अत्तनो येव कतेन.

‘‘यथा, महाराज, पुरिसो सब्बजनस्स अमतं ददेय्य, ते तं अमतं असित्वा अरोगा दीघायुका सब्बीतितो [सब्बीतिया (सी.)] परिमुच्चेय्युं, अथञ्ञतरो पुरिसो दुरुपचारेन तं असित्वा मरणं पापुणेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, अमतदायको पुरिसो ततोनिदानं किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो दससहस्सिया लोकधातुया देवमनुस्सानं अमतं धम्मदानं देति, ये ते सत्ता भब्बा, ते धम्मामतेन बुज्झन्ति. ये पन ते सत्ता अभब्बा, ते धम्मामतेन हञ्ञन्ति पतन्ति. भोजनं, महाराज, सब्बसत्तानं जीवितं रक्खति, तमेकच्चे भुञ्जित्वा विसूचिकाय मरन्ति, अपि नु खो सो, महाराज, भोजनदायको पुरिसो ततोनिदानं किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो दससहस्सिया लोकधातुया देवमनुस्सानं अमतं धम्मदानं देति, ये ते सत्ता भब्बा, ते धम्मामतेन बुज्झन्ति. ये पन ते सत्ता अभब्बा, ते धम्मामतेन हञ्ञन्ति पतन्ती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

सब्बसत्तहितफरणपञ्हो दुतियो.