८. अकुसलच्छेदनपञ्हो
८. ‘‘भन्ते नागसेन, तथागतो सब्बं अकुसलं झापेत्वा सब्बञ्ञुतं पत्तो, उदाहु सावसेसे अकुसले सब्बञ्ञुतं पत्तो’’ति? ‘‘सब्बं, महाराज, अकुसलं झापेत्वा भगवा सब्बञ्ञुतं पत्तो, नत्थि भगवतो सेसेकं अकुसल’’न्ति.
‘‘किं पन, भन्ते, दुक्खा वेदना तथागतस्स काये उप्पन्नपुब्बा’’ति? ‘‘आम, महाराज, राजगहे भगवतो पादो सकलिकाय [सक्खलिकाय (स्या. क.)] खतो, लोहितपक्खन्दिकाबाधो उप्पन्नो, काये अभिसन्ने जीवकेन विरेको कारितो, वाताबाधे उप्पन्ने उपट्ठाकेन थेरेन उण्होदकं परियिट्ठ’’न्ति.
‘‘यदि, भन्ते नागसेन, तथागतो सब्बं अकुसलं झापेत्वा सब्बञ्ञुतं पत्तो, तेन हि भगवतो पादो सकलिकाय खतो, लोहितपक्खन्दिका च आबाधो उप्पन्नोति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागतस्स पादो सकलिकाय खतो, लोहितपक्खन्दिका च आबाधो उप्पन्नो, तेन हि तथागतो सब्बं अकुसलं झापेत्वा सब्बञ्ञुतं पत्तोति तम्पि वचनं मिच्छा. नत्थि, भन्ते, विना कम्मेन वेदयितं, सब्बं तं वेदयितं कम्ममूलकं, तं कम्मेनेव वेदयति, अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति [निब्बायितब्बोति (क.)].
‘‘न हि, महाराज, सब्बं तं वेदयितं कम्ममूलकं. अट्ठहि, महाराज, कारणेहि वेदयितानि उप्पज्जन्ति, येहि कारणेहि पुथू सत्ता वेदना वेदियन्ति. कतमेहि अट्ठहि? वातसमुट्ठानानिपि खो, महाराज, इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति, पित्तसमुट्ठानानिपि खो, महाराज…पे… सेम्हसमुट्ठानानिपि खो, महाराज…पे… सन्निपातिकानिपि खो, महाराज…पे… उतुपरिणामजानिपि खो, महाराज…पे… विसमपरिहारजानिपि खो, महाराज…पे… ओपक्कमिकानिपि खो, महाराज…पे… कम्मविपाकजानिपि खो, महाराज, इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. इमेहि खो, महाराज, अट्ठहि कारणेहि पुथू सत्ता वेदना वेदयन्ति. तत्थ ये ते पुग्गला ‘सत्ते कम्मं विबाधती’ति वदेय्युं, ते इमे पुग्गला सत्तकारणं पटिबाहन्ति. तेसं तं वचनं मिच्छा’’ति. ‘‘भन्ते नागसेन, यञ्च वातिकं यञ्च पित्तिकं यञ्च सेम्हिकं यञ्च सन्निपातिकं यञ्च उतुपरिणामजं यञ्च विसमपरिहारजं यञ्च ओपक्कमिकं, सब्बेते कम्मसमुट्ठाना येव, कम्मेनेव ते सब्बे सम्भवन्ती’’ति.
‘‘यदि, महाराज, तेपि सब्बे कम्मसमुट्ठानाव आबाधा भवेय्युं, न तेसं कोट्ठासतो लक्खणानि भवेय्युं. वातो खो, महाराज, कुप्पमानो दसविधेन कुप्पति सीतेन उण्हेन जिघच्छाय विपासाय अतिभुत्तेन ठानेन पधानेन आधावनेन उपक्कमेन कम्मविपाकेन. तत्र ये ते नव विधा, न ते अतीते, न अनागते, वत्तमानके भवे उप्पज्जन्ति, तस्मा न वत्तब्बा ‘कम्मसम्भवा सब्बा वेदना’ति. पित्तं, महाराज, कुप्पमानं तिविधेन कुप्पति सीतेन उण्हेन विसमभोजनेन. सेम्हं, महाराज, कुप्पमानं तिविधेन कुप्पति सीतेन उण्हेन अन्नपानेन. यो च, महाराज, वातो यञ्च पित्तं यञ्च सेम्हं, तेहि तेहि कोपेहि कुप्पित्वा मिस्सी हुत्वा सकं सकं वेदनं आकड्ढति. उतुपरिणामजा, महाराज, वेदना उतुपरियामेन उप्पज्जति. विसमपरिहारजा वेदना विसमपरिहारेन उप्पज्जति. ओपक्कमिका, महाराज, वेदना अत्थि किरिया, अत्थि कम्मविपाका, कम्मविपाकजा वेदना पुब्बे कतेन कम्मेन उप्पज्जति. इति खो, महाराज, अप्पं कम्मविपाकजं, बहुतरं अवसेसं. तत्थ बाला ‘सब्बं कम्मविपाकजं येवा’ति अतिधावन्ति. तं कम्मं न सक्का विना बुद्धञाणेन ववत्थानं कातुं.
‘‘यं पन, महाराज, भगवतो पादो सकलिकाय खतो, तं वेदयितं नेव वातसमुट्ठानं, न पित्तसमुट्ठानं, न सेम्हसमुट्ठानं, न सन्निपातिकं, न उतुपरिणामजं, न विसमपरिहारजं, न कम्मविपाकजं, ओपक्कमिकं येव. देवदत्तो हि, महाराज, बहूनि जातिसतसहस्सानि तथागते आघातं बन्धि, सो तेन आघातेन महतिं गरुं सिलं गहेत्वा ‘मत्थके पातेस्सामी’ति मुञ्चि, अथञ्ञे द्वे सेला आगन्त्वा तं सिलं तथागतं असम्पत्तं येव सम्पटिच्छिंसु, तासं पहारेन पपटिका भिज्जित्वा भगवतो पादे पतित्वा रुहिरं [निपतित्वा रुधिरं (स्या.)] उप्पादेसि, कम्मविपाकतो वा, महाराज, भगवतो एसा वेदना निब्बत्ता किरियतो वा, ततुद्धं नत्थञ्ञा वेदना.
‘‘यथा, महाराज, खेत्तदुट्ठताय वा बीजं न सम्भवति बीजदुट्ठताय वा. एवमेव खो, महाराज, कम्मविपाकतो वा भगवतो एसा वेदना निब्बत्ता किरियतो वा, ततुद्धं नत्थञ्ञा वेदना.
‘‘यथा वा पन, महाराज, कोट्ठदुट्ठताय वा भोजनं विसमं परिणमति आहारदुट्ठताय वा, एवमेव खो, महाराज, कम्मविपाकतो वा भगवतो एसा वेदना निब्बत्ता किरियतो वा, ततुद्धं नत्थञ्ञा वेदना. अपि च, महाराज, नत्थि भगवतो कम्मविपाकजा वेदना, नत्थि विसमपरिहारजा वेदना, अवसेसेहि समुट्ठानेहि भगवतो वेदना उप्पज्जति, ताय च पन वेदनाय न सक्का भगवन्तं जीविता वोरोपेतुं.
‘‘निपतन्ति, महाराज, इमस्मिं चातुमहाभूतिके [चातुम्महाभूतिके (सी.)] काये इट्ठानिट्ठा सुभासुभवेदना. इध, महाराज, आकासे खित्तो लेड्डु महापथविया निपतति, अपि नु खो सो, महाराज, लेड्डु पुब्बे कतेन महापथविया निपती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, नत्थि सो, भन्ते, हेतु महापथविया, येन हेतुना महापथवी कुसलाकुसलविपाकं पटिसंवेदेय्य, पच्चुप्पन्नेन, भन्ते, अकम्मकेन हेतुना सो लेड्डु महापथवियं निपतति. यथा, महाराज, महापथवी, एवं तथागतो दट्ठब्बो. यथा लेड्डु पुब्बे अकतेन महापथवियं निपतति, एवमेव खो, महाराज, तथागतस्स पुब्बे अकतेन सा सकलिकापादे निपतिता.
‘‘इध पन, महाराज, मनुस्सा महापथविं भिन्दन्ति च खणन्ति च, अपि नु खो, महाराज, ते मनुस्सा पुब्बे कतेन महापथविं भिन्दन्ति च खणन्ति चा’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, या सा सकलिका भगवतो पादे निपतिता, न सा सकलिका पुब्बे कतेन भगवतो पादे निपतिता. योपि, महाराज, भगवतो लोहितपक्खन्दिकाबाधो उप्पन्नो, सोपि आबाधो न पुब्बे कतेन उप्पन्नो, सन्निपातिकेनेव उप्पन्नो, ये केचि, महाराज, भगवतो कायिका आबाधा उप्पन्ना, न ते कम्माभिनिब्बत्ता, छन्नं एतेसं समुट्ठानानं अञ्ञतरतो निब्बत्ता.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन संयुत्तनिकायवरलञ्छके मोळियसीवके [मोलियसिवके (स्या. क.) सं. नि. ४.२६९ पस्सितब्बं] वेय्याकरणे –
‘‘‘पित्तसमुट्ठानानिपि खो, सीवक, इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. सामम्पि खो एतं, सीवक, वेदितब्बं, यथा पित्तसमुट्ठानानिपि इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. लोकस्सपि खो एतं, सीवक, सच्चसम्मतं, यथा पित्तसमुट्ठानानिपि इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. तत्र, सीवक, ये ते समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो ‘‘यं किञ्चायं पुरिसपुग्गलो पटिसंवेदेति सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, सब्बं तं पुब्बे कतहेतू’’ति. यञ्च सामं ञातं, तञ्च अतिधावन्ति, यञ्च लोके सच्चसम्मतं, तञ्च अतिधावन्ति. तस्मा तेसं समणब्राह्मणानं मिच्छाति वदामि.
‘‘‘सेम्हसमुट्ठानानिपि खो, सीवक, इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. वातसमुट्ठानानिपि खो, सीवक…पे… सन्निपातिकानिपि खो, सीवक…पे… उतुपरिणामजानिपि खो, सीवक…पे… विसमपरिहारजानिपि खो, सीवक…पे… ओपक्कमिकानिपि खो, सीवक…पे… कम्मविपाकजानिपि खो, सीवक, इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. सामम्पि खो एतं, सीवक, वेदितब्बं, यथा कम्मविपाकजानिपि इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. लोकस्सपि खो एतं, सीवक, सच्चसम्मतं, यथा कम्मविपाकजानिपि इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. तत्र, सीवक, ये ते समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो ‘‘यं किञ्चायं पुरिसपुग्गलो पटिसंवेदेति सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, सब्बं तं पुब्बे कतहेतू’’ति. यञ्च सामं ञातं, तञ्च अतिधावन्ति, यञ्च लोके सच्चसम्मतं, तञ्च अतिधावन्ति. तस्मा तेसं समणब्राह्मणानं मिच्छाति वदामी’’’ति.
‘‘इतिपि, महाराज, न सब्बा वेदना कम्मविपाकजा, सब्बं, महाराज, अकुसलं झापेत्वा भगवा सब्बञ्ञुतं पत्तोति एवमेतं धारेही’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
अकुसलच्छेदनपञ्हो अट्ठमो.