मेण्डकपञ्हारम्भकथा

अट्ठमन्तपरिवज्जनीयट्ठानानि

भस्सप्पवादो [भस्सप्पवेदी (सी. पी.)] वेतण्डी, अतिबुद्धि विचक्खणो;

मिलिन्दो ञाणभेदाय, नागसेनमुपागमि.

वसन्तो तस्स छायाय, परिपुच्छं पुनप्पुनं;

पभिन्नबुद्धि हुत्वान, सोपि आसि तिपेटको.

नवङ्गं अनुमज्जन्तो, रत्तिभागे रहोगतो;

अद्दक्खि मेण्डके पञ्हे, दुन्निवेठे सनिग्गहे.

‘‘परियायभासितं अत्थि, अत्थि सन्धायभासितं;

सभावभासितं अत्थि, धम्मराजस्स सासने.

‘‘तेसमत्थं अविञ्ञाय, मेण्डके जिनभासिते;

अनागतम्हि अद्धाने, विग्गहो तत्थ हेस्सति.

‘‘हन्द कथिं पसादेत्वा, छेज्जापेस्सामि मेण्डके;

तस्स निद्दिट्ठमग्गेन, निद्दिसिस्सन्त्यनागते’’ति.

अथ खो मिलिन्दो राजा पभाताय रत्तिया उद्धस्ते [उट्ठिते (स्या.), उग्गते (सी. पी.)] अरुणे सीसं न्हत्वा सिरसि अञ्जलिं पग्गहेत्वा अतीतानागतपच्चुप्पन्ने सम्मासम्बुद्धे अनुस्सरित्वा अट्ठ वत्तपदानि समादियि ‘‘इतो मे अनागतानि सत्त दिवसानि अट्ठ गुणे समादियित्वा तपो चरितब्बो भविस्सति, सोहं चिण्णतपो समानो आचरियं आराधेत्वा मेण्डके पञ्हे पुच्छिस्सामी’’ति. अथ खो मिलिन्दो राजा पकतिदुस्सयुगं अपनेत्वा आभरणानि च ओमुञ्चित्वा कासावं निवासेत्वा मुण्डकपटिसीसकं सीसे पटिमुञ्चित्वा मुनिभावमुपगन्त्वा अट्ठ गुणे समादियि ‘‘इमं सत्ताहं मया न राजत्थो अनुसासितब्बो, न रागूपसञ्हितं चित्तं उप्पादेतब्बं, न दोसूपसञ्हितं चित्तं उप्पादेतब्बं, न मोहूपसञ्हितं चित्तं उप्पादेतब्बं, दासकम्मकरपोरिसे जनेपि निवातवुत्तिना भवितब्बं, कायिकं वाचसिकं अनुरक्खितब्बं, छपि आयतनानि निरवसेसतो अनुरक्खितब्बानि, मेत्ताभावनाय मानसं पक्खिपितब्ब’’न्ति. इमे अट्ठ गुणे समादियित्वा तेस्वेव अट्ठसु गुणेसु मानसं पतिट्ठपेत्वा बहि अनिक्खमित्वा सत्ताहं वीतिनामेत्वा अट्ठमे दिवसे पभाताय रत्तिया पगेव पातरासं कत्वा ओक्खित्तचक्खु मितभाणी सुसण्ठितेन इरियापथेन अविक्खित्तेन चित्तेन हट्ठेन उदग्गेन विप्पसन्नेन थेरं नागसेनं उपसङ्कमित्वा थेरस्स पादे सिरसा वन्दित्वा एकमन्तं ठितो इदमवोच –

‘‘अत्थि मे, भन्ते नागसेन, कोचि अत्थो तुम्हेहि सद्धिं मन्तयितब्बो, न तत्थ अञ्ञो कोचि ततियो इच्छितब्बो, सुञ्ञे ओकासे पविवित्ते अरञ्ञे अट्ठङ्गुपागते समणसारुप्पे. तत्थ सो पञ्हो पुच्छितब्बो भविस्सति, तत्थ मे गुय्हं न कातब्बं न रहस्सकं, अरहामहं रहस्सकं सुणितुं सुमन्तने उपगते, उपमायपि सो अत्थो उपपरिक्खितब्बो, यथा किं विय, यथा नाम, भन्ते नागसेन, महापथवी निक्खेपं अरहति निक्खेपे उपगते. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, अरहामहं रहस्सकं सुणितुं सुमन्तने उपगते’’ति. गरुना सह पविवित्तपवनं पविसित्वा इदमवोच – ‘‘भन्ते नागसेन, इध पुरिसेन मन्तयितुकामेन अट्ठ ठानानि परिवज्जयितब्बानि भवन्ति, न तेसु ठानेसु विञ्ञू पुरिसो अत्थं मन्तेति, मन्तितोपि अत्थो परिपतति न सम्भवति. कतमानि अट्ठ ठानानि? विसमट्ठानं परिवज्जनीयं, सभयं परिवज्जनीयं, अतिवातट्ठानं परिवज्जनीयं, पटिच्छन्नट्ठानं परिवज्जनीयं, देवट्ठानं परिवज्जनीयं, पन्थो परिवज्जनीयो, सङ्गामो [सङ्कमो (सी. पी.)] परिवज्जनीयो, उदकतित्थं परिवज्जनीयं. इमानि अट्ठ ठानानि परिवज्जनीयानी’’ति.

थेरो आह ‘‘को दोसो विसमट्ठाने, सभये, अतिवाते, पटिच्छन्ने, देवट्ठाने, पन्थे, सङ्गामे, उदकतित्थे’’ति? ‘‘विसमे, भन्ते नागसेन, मन्तितो अत्थो विकिरति विधमति पग्घरति न सम्भवति, सभये मनो सन्तस्सति, सन्तस्सितो न सम्मा अत्थं समनुपस्सति, अतिवाते सद्दो अविभूतो होति, पटिच्छन्ने उपस्सुतिं तिट्ठन्ति, देवट्ठाने मन्तितो अत्थो गरुकं परिणमति, पन्थे मन्तितो अत्थो तुच्छो भवति, सङ्गामे चञ्चलो भवति, उदकतित्थे पाकटो भवति. भवतीह –

‘‘‘विसमं सभयं अतिवातो, पटिच्छन्नं देवनिस्सितं;

पन्थो च सङ्गामो तित्थं, अट्ठेते परिवज्जिया’’’ति.

अट्ठ मन्तनस्स परिवज्जनीयट्ठानानि.

अट्ठमन्तविनासकपुग्गला

‘‘भन्ते नागसेन, अट्ठिमे पुग्गला मन्तियमाना मन्तितं अत्थं ब्यापादेन्ति. कतमे अट्ठ? रागचरितो दोसचरितो मोहचरितो मानचरितो लुद्धो अलसो एकचिन्ती बालोति. इमे अट्ठ पुग्गला मन्तितं अत्थं ब्यापादेन्ती’’ति.

थेरो आह ‘‘तेसं को दोसो’’ति? ‘‘रागचरितो, भन्ते नागसेन, रागवसेन मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, दोसचरितो दोसवसेन मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, मोहचरितो मोहवसेन मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, मानचरितो मानवसेन मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, लुद्धो लोभवसेन मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, अलसो अलसताय मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, एकचिन्ती एकचिन्तिताय मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, बालो बालताय मन्तितं अत्थं ब्यापादेति. भवतीह –

‘‘‘रत्तो दुट्ठो च मूळ्हो च, मानी लुद्धो तथालसो;

एकचिन्ती च बालो च, एते अत्थविनासका’’’ति.

अट्ठ मन्तविनासकपुग्गला.

नवगुय्हमन्तविधंसकं

‘‘भन्ते नागसेन, नविमे पुग्गला मन्तितं गुय्हं विवरन्ति न धारेन्ति. कतमे नव? रागचरितो दोसचरितो मोहचरितो भीरुको आमिसगरुको इत्थी सोण्डो पण्डको दारको’’ति.

थेरो आह ‘‘तेसं को दोसो’’ति? ‘‘रागचरितो, भन्ते नागसेन, रागवसेन मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, दोसचरितो, भन्ते, दोसवसेन मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, मूळ्हो मोहवसेन मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, भीरुको भयवसेन मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, आमिसगरुको आमिसहेतु मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, इत्थी पञ्ञाय इत्तरताय मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, सोण्डिको सुरालोलताय मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, पण्डको अनेकंसिकताय मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, दारको चपलताय मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति. भवतीह –

‘‘‘रत्तो दुट्ठो च मूळ्हो च, भीरु आमिसगरुको [आमिसचक्खुको (सी. पी.)];

इत्थी सोण्डो पण्डको च, नवमो भवति दारको.

‘‘नवेते पुग्गला लोके, इत्तरा चलिता चला;

एतेहि मन्तितं गुय्हं, खिप्पं भवति पाकट’’’न्ति.

नव गुय्हमन्तविधंसका पुग्गला.

अट्ठ पञ्ञापटिलाभकारणं

‘‘भन्ते नागसेन, अट्ठहि कारणेहि बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति. कतमेहि अट्ठहि? वयपरिणामेन बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, यसपरिणामेन बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, परिपुच्छाय बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, तित्थसंवासेन बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, योनिसो मनसिकारेन बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, साकच्छाय बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, स्नेहूपसेवनेन बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, पतिरूपदेसवासेन बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति. भवतीह –

‘‘‘वयेन यसपुच्छाहि, तित्थवासेन योनिसो;

साकच्छा स्नेहसंसेवा, पतिरूपवसेन च.

‘‘एतानि अट्ठ ठानानि, बुद्धिविसदकारणा;

येसं एतानि सम्भोन्ति, तेसं बुद्धि पभिज्जती’’’ति.

अट्ठ पञ्ञापटिलाभकारणानि.

आचरियगुणं

‘‘भन्ते नागसेन, अयं भूमिभागो अट्ठ मन्तदोसविवज्जितो, अहञ्च लोके परमो मन्तिसहायो [मन्तसहायो (सी.)], गुय्हमनुरक्खी चाहं यावाहं जीविस्सामि ताव गुय्हमनुरक्खिस्सामि, अट्ठहि च मे कारणेहि बुद्धि परिणामं गता, दुल्लभो एतरहि मादिसो अन्तेवासी, सम्मा पटिपन्ने अन्तेवासिके ये आचरियानं पञ्चवीसति आचरियगुणा, तेहि गुणेहि आचरियेन सम्मा पटिपज्जितब्बं. कतमे पञ्चवीसति गुणा?

‘‘इध, भन्ते नागसेन, आचरियेन अन्तेवासिम्हि सततं समितं आरक्खा उपट्ठपेतब्बा, असेवनसेवना जानितब्बा, पमत्ताप्पमत्ता जानितब्बा, सेय्यवकासो जानितब्बो, गेलञ्ञं जानितब्बं, भोजनस्स [भोजनीयं (स्या.)] लद्धालद्धं जानितब्बं, विसेसो जानितब्बो, पत्तगतं संविभजितब्बं, अस्सासितब्बो ‘मा भायि, अत्थो ते अभिक्कमती’ति, ‘इमिना पुग्गलेन पटिचरती’ति [पटिचराहीति (क.)] पटिचारो जानितब्बो, गामे पटिचारो जानितब्बो, विहारे पटिचारो जानितब्बो, न तेन हासो दवो कातब्बो [न तेन सह सल्लापो कातब्बो (सी. पी.)], तेन सह आलापो कातब्बो, छिद्दं दिस्वा अधिवासेतब्बं, सक्कच्चकारिना भवितब्बं, अखण्डकारिना भवितब्बं, अरहस्सकारिना भवितब्बं, निरवसेसकारिना भवितब्बं, ‘जनेमिमं [जानेमिमं (स्या.)] सिप्पेसू’ति जनकचित्तं उपट्ठपेतब्बं, ‘कथं अयं न परिहायेय्या’ति वड्ढिचित्तं उपट्ठपेतब्बं, ‘बलवं इमं करोमि सिक्खाबलेना’ति चित्तं उपट्ठपेतब्बं, मेत्तचित्तं उपट्ठपेतब्बं, आपदासु न विजहितब्बं, करणीये नप्पमज्जितब्बं, खलिते धम्मेन पग्गहेतब्बोति. इमे खो, भन्ते, पञ्चवीसति आचरियस्स आचरियगुणा, तेहि गुणेहि मयि सम्मा पटिपज्जस्सु, संसयो मे, भन्ते, उप्पन्नो, अत्थि मेण्डकपञ्हा जिनभासिता, अनागते अद्धाने तत्थ विग्गहो उप्पज्जिस्सति, अनागते च अद्धाने दुल्लभा भविस्सन्ति तुम्हादिसा बुद्धिमन्तो, तेसु मे पञ्हेसु चक्खुं देहि परवादानं निग्गहाया’’ति.

उपासकगुणं

थेरो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा दस उपासकस्स उपासकगुणे परिदीपेसि. ‘‘दस इमे, महाराज, उपासकस्स उपासकगुणा. कतमे दस, इध, महाराज, उपासको सङ्घेन समानसुखदुक्खो होति, धम्माधिपतेय्यो होति, यथाबलं संविभागरतो होति, जिनसासनपरिहानिं दिस्वा अभिवड्ढिया वायमति. सम्मादिट्ठिको होति, अपगतकोतूहलमङ्गलिको जीवितहेतुपि न अञ्ञं सत्थारं उद्दिसति, कायिकवाचसिकञ्चस्स रक्खितं होति, समग्गारामो होति समग्गरतो, अनुसूयको होति, न च कुहनवसेन सासने चरति, बुद्धं सरणं गतो होति, धम्मं सरणं गतो होति, सङ्घं सरणं गतो होति. इमे खो, महाराज, दस उपासकस्स उपासकगुणा, ते सब्बे गुणा तयि संविज्जन्ति, तं ते युत्तं पत्तं अनुच्छविकं पतिरूपं यं त्वं जिनसासनपरिहानिं दिस्वा अभिवड्ढिं इच्छसि, करोमि ते ओकासं, पुच्छ मं त्वं यथासुख’’न्ति.

मेण्डकपञ्हारम्भकथा निट्ठिता.