१. महावग्गो

१. पञ्ञत्तिपञ्हो

१. अथ खो मिलिन्दो राजा येनायस्मा नागसेनो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा आयस्मता नागसेनेन सद्धिं सम्मोदि, सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदि. आयस्मापि खो नागसेनो पटिसम्मोदनीयेनेव [पटिसम्मोदि, तेनेव (सी.)] मिलिन्दस्स रञ्ञो चित्तं आराधेसि. अथ खो मिलिन्दो राजा आयस्मन्तं नागसेनं एतदवोच ‘‘कथं भदन्तो ञायति, किन्नामोसि भन्ते’’ति? ‘‘नागसेनो’’ति खो अहं, महाराज, ञायामि, ‘‘नागसेनो’’ति खो मं, महाराज, सब्रह्मचारी समुदाचरन्ति, अपि च मातापितरो नामं करोन्ति ‘‘नागसेनो’’ति वा ‘‘सूरसेनो’’ति वा ‘‘वीरसेनो’’ति वा ‘‘सीहसेनो’’ति वा, अपि च खो, महाराज, सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नाममत्तं यदिदं नागसेनोति, न हेत्थ पुग्गलो उपलब्भतीति.

अथ खो मिलिन्दो राजा एवमाह ‘‘सुणन्तु मे भोन्तो पञ्चसता योनका असीतिसहस्सा च भिक्खू, अयं नागसेनो एवमाह ‘न हेत्थ पुग्गलो उपलब्भती’ति, कल्लं नु खो तदभिनन्दितु’’न्ति. अथ खो मिलिन्दो राजा आयस्मन्तं नागसेनं एतदवोच ‘‘सचे, भन्ते नागसेन, पुग्गलो नूपलब्भति, को चरहि तुम्हाकं चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारं देति, को तं परिभुञ्जति, को सीलं रक्खति, को भावनमनुयुञ्जति, को मग्गफलनिब्बानानि सच्छिकरोति, को पाणं हनति, को अदिन्नं आदियति, को कामेसुमिच्छाचारं चरति, को मुसा भणति, को मज्जं पिवति, को पञ्चानन्तरियकम्मं करोति, तस्मा नत्थि कुसलं, नत्थि अकुसलं, नत्थि कुसलाकुसलानं कम्मानं कत्ता वा कारेता वा, नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको, सचे, भन्ते नागसेन, यो तुम्हे मारेति, नत्थि तस्सापि पाणातिपातो, तुम्हाकम्पि, भन्ते नागसेन, नत्थि आचरियो, नत्थि उपज्झायो, नत्थि उपसम्पदा. ‘नागसेनोति मं, महाराज, सब्रह्मचारी समुदाचरन्ती’ति यं वदेसि, ‘कतमो एत्थ नागसेनो? किन्नु खो, भन्ते, केसा नागसेनो’’ति? ‘‘न हि महाराजा’’ति. ‘‘लोमा नागसेनो’’ति? ‘‘न हि महाराजा’’ति. ‘‘नखा…पे… दन्ता…पे… तचो…पे… मंसं…पे… न्हारु…पे… अट्ठि…पे… अट्ठिमिञ्जं…पे… वक्कं…पे… हदयं…पे… यकनं…पे… किलोमकं…पे… पिहकं…पे… पप्फासं…पे… अन्तं…पे… अन्तगुणं…पे… उदरियं…पे… करीसं…पे… पित्तं…पे… सेम्हं…पे… पुब्बो…पे… लोहितं…पे… सेदो…पे… मेदो…पे… अस्सु…पे… वसा…पे… खेळो…पे… सिङ्घाणिका…पे… लसिका…पे… मुत्तं…पे… मत्थके मत्थलुङ्गं नागसेनो’’ति? ‘‘न हिमहाराजा’’ति. ‘‘किं नु खो, भन्ते, रूपं नागसेनो’’ति? ‘‘नहि महाराजा’’ति. ‘‘वेदना नागसेनो’’ति?‘‘न हि महाराजा’’ति. ‘‘सञ्ञा नागसेनो’’ति? ‘‘न हि महाराजा’’ति. ‘‘सङ्खारा नागसेनो’’ति? ‘‘न हि महाराजा’’ति. ‘‘विञ्ञाणं नागसेनो’’ति? ‘‘न हि महाराजा’’ति. ‘‘किं पन, भन्ते, रूपवेदनासञ्ञासङ्खारविञ्ञाणं नागसेनो’’ति? ‘‘न हि महाराजा’’ति. ‘‘किं पन, भन्ते, अञ्ञत्र रूपवेदनासञ्ञासङ्खारविञ्ञाणं नागसेनो’’ति? ‘‘न हि महाराजा’’ति. ‘‘तमहं भन्ते, पुच्छन्तो पुच्छन्तो न पस्सामि नागसेनं. नागसेनसद्दो येव नु खो, भन्ते, नागसेनो’’ति? ‘‘न हि महाराजा’’ति. ‘‘को पनेत्थ नागसेनो, अलिकं त्वं, भन्ते, भाससि मुसावादं, नत्थि नागसेनो’’ति.

अथ खो आयस्मा नागसेनो मिलिन्दं राजानं एतदवोच ‘‘त्वं खोसि, महाराज, खत्तियसुखुमालो अच्चन्तसुखुमालो, तस्स ते, महाराज, मज्झन्हिकसमयं तत्ताय भूमिया उण्हाय वालिकाय खराय सक्खरकथलिकाय [खरा सक्खरकठलवालिका (सी. पी.)] मद्दित्वा पादेनागच्छन्तस्स पादा रुज्जन्ति, कायो किलमति, चित्तं उपहञ्ञति, दुक्खसहगतं कायविञ्ञाणं उप्पज्जति, किं नु खो त्वं पादेनागतोसि, उदाहु वाहनेना’’ति? ‘‘नाहं, भन्ते, पादेनागच्छामि, रथेनाहं आगतोस्मी’’ति. ‘‘सचे, त्वं महाराज, रथेनागतोसि, रथं मे आरोचेहि, किं नु खो, महाराज, ईसा रथो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘अक्खो रथो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘चक्कानि रथो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘रथपञ्जरं रथो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘रथदण्डको रथो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘युगं रथो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘रस्मियो रथो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘पतोदलट्ठि रथो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘किं नु खो, महाराज, ईसाअक्खचक्करथपञ्जररथदण्डयुगरस्मिपतोदा रथो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘किं पन, महाराज, अञ्ञत्र ईसाअक्खचक्करथपञ्जररथदण्डयुगरस्मिपतोदा रथो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘तमहं, महाराज, पुच्छन्तो पुच्छन्तो न पस्सामि रथं. रथसद्दोयेव नु खो, महाराज, रथो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘को पनेत्थ रथो, अलिकं, त्वं महाराज, भाससि मुसावादं, नत्थि रथो, त्वंसि, महाराज, सकलजम्बुदीपे अग्गराजा, कस्स पन त्वं भायित्वा मुसावादं भाससि, सुणन्तु मे भोन्तो पञ्चसता योनका असीतिसहस्सा च भिक्खू, अयं मिलिन्दो राजा एवमाह ‘रथेनाहं आगतोस्मी’ति, सचे त्वं, महाराज, रथेनागतो‘सि, रथं मे आरोचेही’ति वुत्तो समानो रथं न सम्पादेति, कल्लं नु खो तदभिनन्दितु’’न्ति. एवं वुत्ते पञ्चसता योनका आयस्मतो नागसेनस्स साधुकारं दत्वा मिलिन्दं राजानं एतदवोचुं ‘‘इदानि खो त्वं, महाराज, सक्कोन्तो भासस्सू’’ति.

अथ खो मिलिन्दो राजा आयस्मन्तं नागसेनं एतदवोच ‘‘नाहं, भन्ते नागसेन, मुसा भणामि, ईसञ्च पटिच्च अक्खञ्च पटिच्च चक्कानि च पटिच्च रथपञ्जरञ्च पटिच्च रथदण्डकञ्च पटिच्च ‘रथो’ति सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नाममत्तं पवत्तती’’ति.

‘‘साधु खो, त्वं महाराज, रथं जानासि, एवमेव खो, महाराज, मय्हम्पि केसे च पटिच्च लोमे च पटिच्च…पे… मत्थके मत्थलुङ्गञ्च पटिच्च रूपञ्च पटिच्च वेदनञ्च पटिच्च सञ्ञञ्च पटिच्च सङ्खारे च पटिच्च विञ्ञाणञ्च पटिच्च ‘नागसेनो’ति सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नाममत्तं पवत्तति, परमत्थतो पनेत्थ पुग्गलो नूपलब्भति. भासितम्पेतं, महाराज, वजिराय भिक्खुनिया भगवतो सम्मुखा –

‘‘‘यथा हि अङ्गसम्भारा, होति सद्दो रथो इति;

एवं खन्धेसु सन्तेसु, होति ‘‘सत्तो’’ति सम्मुती’’’ति [पस्स सं. नि. १.१७१].

‘‘अच्छरियं, भन्ते नागसेन, अब्भुतं, भन्ते नागसेन, अतिचित्रानि पञ्हपटिभानानि विसज्जितानि, यदि बुद्धो तिट्ठेय्य साधुकारं ददेय्य, साधु साधु नागसेन, अतिचित्रानि पञ्हपटिभानानि विसज्जितानी’’ति.

पञ्ञत्तिपञ्हो पठमो.

२. वस्सगणनपञ्हो

२. ‘‘कतिवस्सोसि त्वं, भन्ते नागसेना’’ति? ‘‘सत्तवस्सोहं, महाराजा’’ति. ‘‘के ते, भन्ते, सत्त, त्वं वा सत्त, गणना वा सत्ता’’ति?

तेन खो पन समयेन मिलिन्दस्स रञ्ञो सब्बाभरणपटिमण्डितस्स अलङ्कतपटियत्तस्स पथवियं छाया दिस्सति, उदकमणिके च छाया दिस्सति. अथ खो आयस्मा नागसेनो मिलिन्दं राजानं एतदवोच ‘‘अयं ते, महाराज, छाया पथवियं उदकमणिके च दिस्सति, किं पन, महाराज, त्वं वा राजा, छाया वा राजा’’ति? ‘‘अहं, भन्ते नागसेन, राजा, नायं छाया राजा, मं पन निस्साय छाया पवत्तती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, वस्सानं गणना सत्त, न पनाहं सत्त, मं पन निस्साय सत्त पवत्तति, छायूपमं महाराजा’’ति. ‘‘अच्छरियं, भन्ते नागसेन, अब्भुतं, भन्ते नागसेन, अतिचित्रानि पञ्हपटिभानानि विसज्जितानी’’ति.

वस्सगणनपञ्हो दुतियो.

३. वीमंसनपञ्हो

३. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, सल्लपिस्ससि मया सद्धि’’न्ति? ‘‘सचे, त्वं महाराज, पण्डितवादं [पण्डितवादा (सी. पी.)] सल्लपिस्ससि सल्लपिस्सामि, सचे पन राजवादं सल्लपिस्ससि न सल्लपिस्सामी’’ति. ‘‘कथं, भन्ते नागसेन, पण्डिता सल्लपन्ती’’ति? ‘‘पण्डितानं खो, महाराज, सल्लापे आवेठनम्पि कयिरति, निब्बेठनम्पि कयिरति, निग्गहोपि कयिरति, पटिकम्मम्पि कयिरति, विस्सासोपि [विसेसोपि (सी. पी.)] कयिरति, पटिविस्सासोपि कयिरति, न च तेन पण्डिता कुप्पन्ति, एवं खो, महाराज, पण्डिता सल्लपन्ती’’ति. ‘‘कथं पन, भन्ते, राजानो सल्लपन्ती’’ति? ‘‘राजानो खो, महाराज, सल्लापे एकं वत्थुं पटिजानन्ति, यो तं वत्थुं विलोमेति, तस्स दण्डं आणापेन्ति ‘इमस्स दण्डं पणेथा’ति, एवं खो, महाराज, राजानो सल्लपन्ती’’ति. ‘‘पण्डितवादाहं, भन्ते, सल्लपिस्सामि, नो राजवादं, विस्सट्ठो भदन्तो सल्लपतु यथा भिक्खुना वा सामणेरेन वा उपासकेन वा आरामिकेन वा सद्धिं सल्लपति, एवं विस्सट्ठो भदन्तो सल्लपतु मा भायतू’’ति. ‘‘सुट्ठु महाराजा’’ति थेरो अब्भानुमोदि.

राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, पुच्छिस्सामी’’ति. ‘‘पुच्छ महाराजा’’ति. ‘‘पुच्छितोसि मे भन्ते’’ति. ‘‘विसज्जितं महाराजा’’ति. ‘‘किं पन, भन्ते, तया विसज्जित’’न्ति? ‘‘किं पन, महाराज, तया पुच्छित’’न्ति.

वीमंसनपञ्हो ततियो.

४. अनन्तकायपञ्हो

४. अथ खो मिलिन्दस्स रञ्ञो एतदहोसि ‘‘पण्डितो खो अयं भिक्खु पटिबलो मया सद्धिं सल्लपितुं, बहुकानि च मे ठानानि पुच्छितब्बानि भविस्सन्ति, याव अपुच्छितानि येव तानि ठानानि भविस्सन्ति, अथ सूरियो अत्थं गमिस्सति, यंनूनाहं स्वे अन्तेपुरे सल्लपेय्य’’न्ति. अथ खो राजा देवमन्तियं एतदवोच ‘‘तेन हि, त्वं देवमन्तिय, भदन्तस्स आरोचेय्यासि ‘स्वे अन्तेपुरे रञ्ञा सद्धिं सल्लापो भविस्सती’’’ति. इदं वत्वा मिलिन्दो राजा उट्ठायासना थेरं नागसेनं आपुच्छित्वा रथं अभिरूहित्वा ‘‘नागसेनो नागसेनो’’ति सज्झायं करोन्तो पक्कामि.

अथ खो देवमन्तियो आयस्मन्तं नागसेनं एतदवोच ‘‘राजा, भन्ते, मिलिन्दो एवमाह ‘स्वे अन्तेपुरे रञ्ञा सद्धिं सल्लापो भविस्सती’’’ति. ‘‘सुट्ठू’’ति थेरो अब्भानुमोदि. अथ खो तस्सा रत्तिया अच्चयेन देवमन्तियो च अनन्तकायो च मङ्कुरो च सब्बदिन्नो च येन मिलिन्दो राजा तेनुपसङ्कमिंसु, उपसङ्कमित्वा राजानं मिलिन्दं एतदवोचुं ‘‘आगच्छतु, महाराज, भदन्तो नागसेनो’’ति? ‘‘आम आगच्छतू’’ति. ‘‘कित्तकेहि भिक्खूहि सद्धिं आगच्छतू’’ति? ‘‘यत्तके भिक्खू इच्छति, तत्तकेहि भिक्खूहि सद्धिं आगच्छतू’’ति.

अथ खो सब्बदिन्नो आह ‘‘आगच्छतु, महाराज, दसहि भिक्खूहि सद्धि’’न्ति, दुतियम्पि खो राजा आह ‘‘यत्तके भिक्खू इच्छति, तत्तकेहि भिक्खूहि सद्धिं आगच्छतू’’ति. दुतियम्पि खो सब्बदिन्नो आह ‘‘आगच्छतु, महाराज, दसहि भिक्खूहि सद्धि’’न्ति. ततियम्पि खो राजा आह ‘‘यत्तके भिक्खू इच्छति, तत्तकेहि भिक्खूहि सद्धिं आगच्छतू’’ति. ततियम्पि खो सब्बदिन्नो आह ‘‘आगच्छतु, महाराज, दसहि भिक्खूहि सद्धि’’न्ति. ‘‘सब्बो पनायं सक्कारो पटियादितो, अहं भणामि ‘यत्तके भिक्खू इच्छति, तत्तकेहि भिक्खूहि सद्धिं आगच्छतू’ति. अयं, भणे सब्बदिन्नो, अञ्ञथा भणति, किं नु मयं नप्पटिबला भिक्खूनं भोजनं दातु’’न्ति? एवं वुत्ते सब्बदिन्नो मङ्कु अहोसि.

अथ खो देवमन्तियो च अनन्तकायो च मङ्कुरो च येनायस्मा नागसेनो तेनुपसङ्कमिंसु, उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं नागसेनं एतदवोचुं ‘‘राजा, भन्ते, मिलिन्दो एवमाह ‘यत्तके भिक्खू इच्छति, तत्तकेहि भिक्खूहि सद्धिं आगच्छतू’’’ति. अथ खो आयस्मा नागसेनो पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय असीतिया भिक्खुसहस्सेहि सद्धिं सागलं पाविसि.

अथ खो अनन्तकायो आयस्मन्तं नागसेनं निस्साय गच्छन्तो आयस्मन्तं नागसेनं एतदवोच ‘‘भन्ते नागसेन, यं पनेतं ब्रूसि ‘नागसेनो’ति, कतमो एत्थ, नागसेनो’’ति? थेरो आह ‘‘को पनेत्थ ‘नागसेनो’ति मञ्ञसी’’ति? ‘‘यो सो, भन्ते, अब्भन्तरे वातो जीवो पविसति च निक्खमति च, सो ‘नागसेनो’ति मञ्ञामी’’ति. ‘‘यदि पनेसो वातो निक्खमित्वा नप्पविसेय्य, पविसित्वा न निक्खमेय्य, जीवेय्य नु खो सो पुरिसो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘ये पनिमे सङ्खधमका सङ्खं धमेन्ति, तेसं वातो पुन पविसती’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘ये पनिमे वंसधमका वंसं धमेन्ति, तेसं वातो पुन पविसती’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘ये पनिमे सिङ्गधमका सिङ्गं धमेन्ति, तेसं वातो पुन पविसती’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘अथ किस्स पन तेन न मरन्ती’’ति. ‘‘नाहं पटिबलो तया वादिना सद्धिं सल्लपितुं, साधु, भन्ते, अत्थं जप्पेही’’ति. ‘‘नेसो जीवो, अस्सासपस्सासा नामेते कायसङ्खारा’’ति थेरो अभिधम्मकथं कथेसि. अथ अनन्तकायो उपासकत्तं पटिवेदेसीति.

अनन्तकायपञ्हो चतुत्थो.

५. पब्बज्जपञ्हो

५. अथ खो आयस्मा नागसेनो येन मिलिन्दस्स रञ्ञो निवेसनं तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. अथ खो मिलिन्दो राजा आयस्मन्तं नागसेनं सपरिसं पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेत्वा सम्पवारेत्वा एकमेकं भिक्खुं एकमेकेन दुस्सयुगेन अच्छादेत्वा आयस्मन्तं नागसेनं तिचीवरेन अच्छादेत्वा आयस्मन्तं नागसेनं एतदवोच ‘‘भन्ते नागसेन दसहि, भिक्खूहि सद्धिं इध निसीदथ, अवसेसा गच्छन्तू’’ति.

अथ खो मिलिन्दो राजा आयस्मन्तं नागसेनं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं विदित्वा अञ्ञतरं नीचं आसनं गहेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नो खो मिलिन्दो राजा आयस्मन्तं नागसेनं एतदवोच ‘‘भन्ते नागसेन, किम्हि होति कथासल्लापो’’ति? ‘‘अत्थेन मयं, महाराज, अत्थिका, अत्थे होतु कथासल्लापो’’ति.

राजा आह ‘‘किमत्थिया, भन्ते नागसेन, तुम्हाकं पब्बज्जा, को च तुम्हाकं परमत्थो’’ति. थेरो आह ‘‘किन्ति, महाराज, इदं दुक्खं निरुज्झेय्य, अञ्ञञ्च दुक्खं न उप्पज्जेय्याति. एतदत्था, महाराज, अम्हाकं पब्बज्जा, अनुपादा परिनिब्बानं खो पन अम्हाकं परमत्थो’’ति.

‘‘किं पन, भन्ते नागसेन, सब्बे एतदत्थाय पब्बजन्ती’’ति? ‘‘न हि, महाराज, केचि एतदत्थाय पब्बजन्ति, केचि राजाभिनीता [राजभीतिता (सी.)] पब्बजन्ति, केचि चोराभिनीता [चोरभीतिता (सी.)] पब्बजन्ति, केचि इणट्टा पब्बजन्ति, केचि आजीविकत्थाय पब्बजन्ति, ये पन सम्मा पब्बजन्ति, ते एतदत्थाय पब्बजन्ती’’ति.

‘‘त्वं पन, भन्ते, एतदत्थाय पब्बजितोसी’’ति? ‘‘अहं खो, महाराज, दहरको सन्तो पब्बजितो, न जानामि इमस्स नामत्थाय पब्बजामीति, अपि च खो मे एवं अहोसि ‘पण्डिता इमे समणा सक्यपुत्तिया, ते मं सिक्खापेस्सन्ती’ति, स्वाहं तेहि सिक्खापितो जानामि च पस्सामि च ‘इमस्स नामत्थाय पब्बज्जा’’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

पब्बज्जपञ्हो पञ्चमो.

६. पटिसन्धिपञ्हो

६. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, अत्थि कोचि मतो न पटिसन्दहती’’ति. थेरो आह ‘‘कोचि पटिसन्दहति, कोचि न पटिसन्दहती’’ति. ‘‘को पटिसन्दहति, को न पटिसन्दहती’’ति? ‘‘सकिलेसो, महाराज, पटिसन्दहति, निक्किलेसो न पटिसन्दहती’’ति. ‘‘त्वं पन, भन्ते नागसेन, पटिसन्दहिस्ससी’’ति? ‘‘सचे, महाराज, सउपादानो भविस्सामि पटिसन्दहिस्सामि, सचे अनुपादानो भविस्सामि न पटिसन्दहिस्सामी’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

पटिसन्धिपञ्हो छट्ठो.

७. योनिसोमनसिकारपञ्हो

७. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यो न पटिसन्दहति, ननु सो योनिसो मनसिकारेन न पटिसन्दहती’’ति? ‘‘योनिसो च महाराज, मनसिकारेन पञ्ञाय च अञ्ञेहि च कुसलेहि धम्मेही’’ति. ‘‘ननु, भन्ते, योनिसो मनसिकारो येव पञ्ञा’’ति? ‘‘न हि, महाराज, अञ्ञो मनसिकारो, अञ्ञा पञ्ञा, इमेसं खो, महाराज, अजेळकगोणमहिंसओट्ठगद्रभानम्पि मनसिकारो अत्थि, पञ्ञा पन तेसं नत्थी’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

योनिसोमनसिकारपञ्हो सत्तमो.

८. मनसिकारलक्खणपञ्हो

८. राजा आह ‘‘किंलक्खणो, भन्ते नागसेन, मनसिकारो, किंलक्खणा पञ्ञा’’ति? ‘‘ऊहनलक्खणो खो, महाराज, मनसिकारो, छेदनलक्खणा पञ्ञा’’ति.

‘‘कथं ऊहनलक्खणो मनसिकारो, कथं छेदनलक्खणा पञ्ञा, ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘जानासि, त्वं महाराज, यवलावके’’ति. ‘‘आम, भन्ते, जानामी’’ति. ‘‘कथं, महाराज, यवलावका यवं लुनन्ती’’ति? ‘‘वामेन, भन्ते, हत्थेन यवकलापं गहेत्वा दक्खिणेन हत्थेन दात्तं गहेत्वा दात्तेन छिन्दन्ती’’ति.

‘‘यथा, महाराज, यवलावको वामेन हत्थेन यवकलापं गहेत्वा दक्खिणेन हत्थेन दात्तं गहेत्वा यवं छिन्दति, एवमेव खो, महाराज, योगावचरो मनसिकारेन मानसं गहेत्वा पञ्ञाय किलेसे छिन्दति, एवं खो, महाराज, ऊहनलक्खणो मनसिकारो, एवं छेदनलक्खणा पञ्ञा’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

मनसिकारलक्खणपञ्हो अट्ठमो.

९. सीललक्खणपञ्हो

९. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यं पनेतं ब्रूसि ‘अञ्ञेहि च कुसलेहि धम्मेही’ति, कतमे ते कुसला धम्मा’’ति? ‘‘सीलं, महाराज, सद्धा वीरियं सति समाधि, इमे ते कुसला धम्मा’’ति. ‘‘किंलक्खणं, भन्ते, सील’’न्ति? ‘‘पतिट्ठानलक्खणं, महाराज, सीलं सब्बेसं कुसलानं धम्मानं, इन्द्रियबलबोज्झङ्गमग्गङ्गसतिपट्ठानसम्मप्पधानइद्धिपादझानविमोक्खस- माधिसमापत्तीनं सीलं पतिट्ठं, सीले पतिट्ठितो खो, महाराज, योगावचरो सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय पञ्चिन्द्रियानि भावेति सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियन्ति, सब्बे कुसला धम्मा न परिहायन्ती’’ति. ‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, ये केचि बीजगामभूतगामा वुड्ढिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जन्ति, सब्बे ते पथविं निस्साय पथवियं पतिट्ठाय वुड्ढिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जन्ति. एवमेव खो, महाराज, योगावचरो सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय पञ्चिन्द्रियानि भावेति सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रिय’’न्ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, ये केचि बलकरणीया कम्मन्ता कयिरन्ति, सब्बे ते पथविं निस्साय पथवियं पतिट्ठाय कयिरन्ति. एवमेव खो, महाराज, योगावचरो सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय पञ्चिन्द्रियानि भावेति सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रिय’’न्ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, नगरवड्ढकी नगरं मापेतुकामो पठमं नगरट्ठानं सोधापेत्वा खाणुकण्टकं अपकड्ढापेत्वा भूमिं समं कारापेत्वा ततो अपरभागे वीथिचतुक्कसिङ्घाटकादिपरिच्छेदेन विभजित्वा नगरं मापेति. एवमेव खो, महाराज, योगावचरो सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय पञ्चिन्द्रियानि भावेति सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रिय’’न्ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, लङ्घको सिप्पं दस्सेतुकामो पथविं खणापेत्वा सक्खरकथलं अपकड्ढापेत्वा भूमिं समं कारापेत्वा मुदुकाय भूमिया सिप्पं दस्सेति. एवमेव खो, महाराज, योगावचरो सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय पञ्चिन्द्रियानि भावेति सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियन्ति. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता –

‘‘‘सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो, चित्तं पञ्ञञ्च भावयं;

आतापी निपको भिक्खु, सो इमं विजटये जट’न्ति [पस्स सं. नि. १.२३].

‘‘‘अयं पतिट्ठा धरणीव पाणिनं, इदञ्च मूलं कुसलाभिवुड्ढिया;

मुखञ्चिदं सब्बजिनानुसासने, यो सीलक्खन्धो वरपातिमोक्खियो’’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

सीललक्खणपञ्हो नवमो.

१०. सम्पसादनलक्खणसद्धापञ्हो

१०. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, किंलक्खणा सद्धा’’ति? ‘‘सम्पसादनलक्खणा च, महाराज, सद्धा, सम्पक्खन्दनलक्खणा चा’’ति. ‘‘कथं, भन्ते, सम्पसादनलक्खणा सद्धा’’ति? ‘‘सद्धा खो, महाराज, उप्पज्जमाना नीवरणे विक्खम्भेति, विनीवरणं चित्तं होति अच्छं विप्पसन्नं अनाविलं. एवं खो, महाराज, सम्पसादनलक्खणा सद्धा’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, राजा चक्कवत्ती चतुरङ्गिनिया सेनाय सद्धिं अद्धानमग्गप्पटिपन्नो परित्तं उदकं तरेय्य, तं उदकं हत्थीहि च अस्सेहि च रथेहि च पत्तीहि च खुभितं भवेय्य आविलं लुळितं कललीभूतं. उत्तिण्णो च राजा चक्कवत्ती मनुस्से आणापेय्य ‘पानीयं, भणे, आहरथ, पिविस्सामी’ति, रञ्ञो च उदकप्पसादको मणि भवेय्य. ‘एवं देवा’ति खो ते मनुस्सा रञ्ञो चक्कवत्तिस्स पटिस्सुत्वा तं उदकप्पसादकं मणिं उदके पक्खिपेय्युं, तस्मिं उदके पक्खित्तमत्ते सङ्खसेवालपणकं विगच्छेय्य, कद्दमो च सन्निसीदेय्य, अच्छं भवेय्य उदकं विप्पसन्नं अनाविलं. ततो रञ्ञो चक्कवत्तिस्स पानीयं उपनामेय्युं ‘पिवतु, देव, पानीय’न्ति.

‘‘यथा, महाराज, उदकं, एवं चित्तं दट्ठब्बं, यथा ते मनुस्सा, एवं योगावचरो दट्ठब्बो, यथा सङ्खसेवालपणकं कद्दमो च, एवं किलेसा दट्ठब्बा. यथा उदकप्पसादको मणि, एवं सद्धा दट्ठब्बा, यथा उदकप्पसादके मणिम्हि उदके पक्खित्तमत्ते सङ्खसेवालपणकं विगच्छेय्य, कद्दमो च सन्निसीदेय्य, अच्छं भवेय्य उदकं विप्पसन्नं अनाविलं, एवमेव खो, महाराज, सद्धा उप्पज्जमाना नीवरणे विक्खम्भेति, विनीवरणं चित्तं होति अच्छं विप्पसन्नं अनाविलं, एवं खो, महाराज, सम्पसादनलक्खणा सद्धा’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

सम्पसादनलक्खणसद्धापञ्हो दसमो.

११. सम्पक्खन्दनलक्खणसद्धापञ्हो

११. ‘‘कथं, भन्ते, सम्पक्खन्दनलक्खणा सद्धा’’ति,? ‘‘यथा, महाराज, योगावचरो अञ्ञेसं चित्तं विमुत्तं पस्सित्वा सोतापत्तिफले वा सकदागामिफले वा अनागामिफले वा अरहत्ते वा सम्पक्खन्दति योगं करोति अप्पत्तस्स पत्तिया अनधिगतस्स अधिगमाय असच्छिकतस्स सच्छिकिरियाय. एवं खो, महाराज, सम्पक्खन्दनलक्खणा सद्धा’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, उपरिपब्बते महामेघो अभिप्पवस्सेय्य, तं उदकं यथानिन्नं पवत्तमानं पब्बतकन्दरपदरसाखा परिपूरेत्वा नदिं परिपूरेय्य, सा उभतो कूलानि संविस्सन्दन्ती गच्छेय्य, अथ महाजनकायो आगन्त्वा तस्सा नदिया उत्तानतं वा गम्भीरतं वा अजानन्तो भीतो वित्थतो तीरे तिट्ठेय्य, अथञ्ञतरो पुरिसो आगन्त्वा अत्तनो थामञ्च बलञ्च सम्पस्सन्तो गाळ्हं कच्छं बन्धित्वा पक्खन्दित्वा तरेय्य, तं तिण्णं पस्सित्वा महाजनकायोपि तरेय्य. एवमेव खो, महाराज, योगावचरो अञ्ञेसं चित्तं विमुत्तं पस्सित्वा सोतापत्तिफले वा सकदागामिफले वा अनागामिफले वा अरहत्ते वा सम्पक्खन्दति योगं करोति अप्पत्तस्स पत्तिया अनधिगतस्स अधिगमाय असच्छिकतस्स सच्छिकिरियाय. एवं खो, महाराज, सम्पक्खन्दनलक्खणा सद्धाति. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता संयुत्तनिकायवरे –

‘‘‘सद्धाय तरती ओघं, अप्पमादेन अण्णवं;

वीरियेन दुक्खमच्चेति, पञ्ञाय परिसुज्झती’’’ति [पस्स सं. नि. १.२४६].

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

सम्पक्खन्दनलक्खणसद्धापञ्हो एकादसमो.

१२. वीरियलक्खणपञ्हो

१२. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, किंलक्खणं वीरिय’’न्ति? ‘‘उपत्थम्भनलक्खणं, महाराज, वीरियं, वीरियूपत्थम्भिता सब्बे कुसला धम्मा न परिहायन्ती’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, पुरिसो गेहे पतन्ते अञ्ञेन दारुना उपत्थम्भेय्य, उपत्थम्भितं सन्तं एवं तं गेहं न पतेय्य. एवमेव खो, महाराज, उपत्थम्भनलक्खणं वीरियं, वीरियूपत्थम्भिता सब्बे कुसला धम्मा न परिहायन्ती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, परित्तकं सेनं महती सेना भञ्जेय्य, ततो राजा अञ्ञमञ्ञं अनुस्सारेय्य अनुपेसेय्य अत्तनो परित्तकाय सेनाय बलं अनुपदं ददेय्य, ताय सद्धिं परित्तका सेना महतिं सेनं भञ्जेय्य. एवमेव खो, महाराज, उपत्थम्भनलक्खणं वीरियं, वीरियूपत्थम्भिता सब्बे कुसला धम्मा न परिहायन्ति. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता – ‘वीरियवा खो, भिक्खवे, अरियसावको अकुसलं पजहति, कुसलं भावेति. सावज्जं पजहति, अनवज्जं भावेति. सुद्धमत्तानं परिहरती’’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

वीरियलक्खणपञ्हो द्वादसमो.

१३. सतिलक्खणपञ्हो

१३. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, किंलक्खणा सती’’ति? ‘‘अपिलापनलक्खणा, महाराज, सति, उपग्गण्हनलक्खणा चा’’ति. ‘‘कथं, भन्ते, अपिलापनलक्खणा सती’’ति? ‘‘सति, महाराज, उप्पज्जमाना कुसलाकुसलसावज्जानवज्जहीनप्पणीतकण्हसुक्कसप्पटिभागधम्मे अपिलापेति ‘इमे चत्तारो सतिपट्ठाना, इमे चत्तारो सम्मप्पधाना, इमे चत्तारो इद्धिपादा, इमानि पञ्चिन्द्रियानि, इमानि पञ्च बलानि, इमे सत्त बोज्झङ्गा, अयं अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, अयं समथो, अयं विपस्सना, अयं विज्जा, अयं विमुत्ती’ति. ततो योगावचरो सेवितब्बे धम्मे सेवति, असेवितब्बे धम्मे न सेवति. भजितब्बे धम्मे भजति अभजित्तब्बे धम्मे न भजति. एवं खो, महाराज, अपिलापनलक्खणा सती’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, रञ्ञो चक्कवत्तिस्स भण्डागारिको राजानं चक्कवत्तिं सायं पातं यसं सरापेति ‘एत्तका, देव, ते हत्थी, एत्तका अस्सा, एत्तका रथा, एत्तका पत्ती, एत्तकं हिरञ्ञं, एत्तकं सुवण्णं, एत्तकं सापतेय्यं, तं देवो सरतू’ति रञ्ञो सापतेय्यं अपिलापेति. एवमेव खो, महाराज, सति उप्पज्जमाना कुसलाकुसलसावज्जानवज्जहीनप्पणीतकण्हसुक्कसप्पटिभागधम्मे अपिलापेति ‘इमे चत्तारो सतिपट्ठाना, इमे चत्तारो सम्मप्पधाना, इमे चत्तारो इद्धिपादा, इमानि पञ्चिन्द्रियानि, इमानि पञ्च बलानि, इमे सत्त बोज्झङ्गा, अयं अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, अयं समथो, अयं विपस्सना, अयं विज्जा, अयं विमुत्ती’ति. ततो योगावचरो सेवितब्बे धम्मे सेवति, असेवितब्बे धम्मे न सेवति. भजितब्बे धम्मे भजति, अभजितब्बे धम्मे न भजति. एवं खो, महाराज, अपिलापनलक्खणा सती’’ति.

‘‘कथं, भन्ते, उपग्गण्हनलक्खणा सती’’ति? ‘‘सति, महाराज, उप्पज्जमाना हिताहितानं धम्मानं गतियो समन्वेति ‘इमे धम्मा हिता, इमे धम्मा अहिता. इमे धम्मा उपकारा, इमे धम्मा अनुपकारा’ति. ततो योगावचरो अहिते धम्मे अपनुदेति, हिते धम्मे उपग्गण्हाति. अनुपकारे धम्मे अपनुदेति, उपकारे धम्मे उपग्गण्हाति. एवं खो, महाराज, उपग्गण्हनलक्खणा सती’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, रञ्ञो चक्कवत्तिस्स परिणायकरतनं रञ्ञो हिताहिते जानाति ‘इमे रञ्ञो हिता, इमे अहिता. इमे उपकारा, इमे अनुपकारा’ति. ततो अहिते अपनुदेति, हिते उपग्गण्हाति. अनुपकारे अपनुदेति, उपकारे उपग्गण्हाति. एवमेव खो, महाराज, सति उप्पज्जमाना हिताहितानं धम्मानं गतियो समन्वेति ‘इमे धम्मा हिता, इमे धम्मा अहिता. इमे धम्मा उपकारा, इमे धम्मा अनुपकारा’ति. ततो योगावचरो अहिते धम्मे अपनुदेति, हिते धम्मे उपग्गण्हा’ति. अनुपकारे धम्मे अपनुदेति, उपकारे दम्मे उपग्गण्हाति. एवं खो, महाराज, उपग्गण्हनलक्खणा सति. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता – ‘सतिञ्च ख्वाहं, भिक्खवे, सब्बत्थिकं वदामी’’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

सतिलक्खणपञ्हो तेरसमो.

१४. समाधिपञ्हो

१४. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, किंलक्खणो समाधी’’ति? ‘‘पमुखलक्खणो, महाराज, समाधि, ये केचि कुसला धम्मा, सब्बे ते समाधिपमुखा होन्ति समाधिनिन्ना समाधिपोणा समाधिपब्भारा’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कूटागारस्स या याचि गोपानसियो, सब्बा ता कूटङ्गमा होन्ति कूटनिन्ना कूटसमोसरणा, कूटं तासं अग्गमक्खायति. एवमेव खो, महाराज, ये केचि कुसला धम्मा, सब्बे ते समाधिपमुखा होन्ति समाधिनिन्ना समाधिपोणा समाधिपब्भाराति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचि राजा चतुरङ्गिनिया सेनाय सद्धिं सङ्गामं ओतरेय्य, सब्बाव सेना हत्थी च अस्सा च रथा च पत्ती च तप्पमुखा [तम्पमुखा (स्या. क.)] भवेय्युं तन्निन्ना तप्पोणा तप्पब्भारा तं येव अनुपरियायेय्युं. एवमेव खो, महाराज, ये केचि कुसला धम्मा, सब्बे ते समाधिपमुखा होन्ति समाधिनिन्ना समाधिपोणा समाधिपब्भारा. एवं खो, महाराज, पमुखलक्खणो समाधि. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता – ‘‘समाधिं, भिक्खवे, भावेथ, समाहितो, भिक्खवे, भिक्खु यथाभूतं पजानाती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

समाधिपञ्हो चुद्दसमो.

१५. पञ्ञालक्खणपञ्हो

१५. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, किंलक्खणा पञ्ञा’’ति? ‘‘पुब्बेव खो, महाराज, मया वुत्तं ‘छेदनलक्खणा पञ्ञा’ति, अपि च ओभासनलक्खणा पञ्ञा’’ति. ‘‘कथं, भन्ते, ओभासनलक्खणा पञ्ञा’’ति? ‘‘पञ्ञा, महाराज, उप्पज्जमाना अविज्जन्धकारं विधमेति, विज्जोभासं जनेति, ञाणालोकं विदंसेति, अरियसच्चानि पाकटानि करोति. ततो योगावचरो ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा सम्मप्पञ्ञाय पस्सती’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, पुरिसो अन्धकारे गेहे पदीपं पवेसेय्य, पविट्ठो पदीपो अन्धकारं विधमेति, ओभासं जनेति, आलोकं विदंसेति, रूपानि पाकटानि करोति. एवमेव खो, महाराज, पञ्ञा उप्पज्जमाना अविज्जन्धकारं विधमेति, विज्जोभासं जनेति, ञाणालोकं विदंसेति, अरियसच्चानि पाकटानि करोति. ततो योगावचरो ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा सम्मप्पञ्ञाय पस्सति. एवं खो, महाराज, ओभासनलक्खणा पञ्ञा’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

पञ्ञालक्खणपञ्हो पन्नरसमो.

१६. नानाधम्मानं एककिच्चअभिनिप्फादनपञ्हो

१६. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, इमे धम्मा नाना सन्ता एकं अत्थं अभिनिप्फादेन्ती’’ति? ‘‘आम, महाराज, इमे धम्मा नाना सन्ता एकं अत्थं अभिनिप्फादेन्ति, किलेसे हनन्ती’’ति.

‘‘कथं, भन्ते, इमे धम्मा नाना सन्ता एकं अत्थं अभिनिप्फादेन्ति, किलेसे हनन्ति? ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, सेना नाना सन्ता हत्थी च अस्सा च रथा च पत्ती च एकं अत्थं अभिनिप्फादेन्ति, सङ्गामे परसेनं अभिविजिनन्ति. एवमेव खो, महाराज, इमे धम्मा नाना सन्ता एकं अत्थं अभिनिप्फादेन्ति, किलेसे हनन्ती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

नानाधम्मानं एककिच्चअभिनिप्फादनपञ्हो सोळसमो.

महावग्गो पठमो.

इमस्मिं वग्गे सोळस पञ्हा.