५. पञ्चमवग्गो

१. अग्गप्पसादसुत्तं

९०. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तयोमे, भिक्खवे, अग्गप्पसादा. कतमे तयो? यावता, भिक्खवे, सत्ता अपदा वा द्विपदा वा चतुप्पदा वा बहुप्पदा [बहुपदा (क.)] वा रूपिनो वा अरूपिनो वा सञ्ञिनो वा असञ्ञिनो वा नेवसञ्ञिनासञ्ञिनो वा, तथागतो तेसं अग्गमक्खायति अरहं सम्मासम्बुद्धो. ये, भिक्खवे, बुद्धे पसन्ना, अग्गे ते पसन्ना. अग्गे खो पन पसन्नानं अग्गो विपाको होति.

‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा, विरागो तेसं अग्गमक्खायति, यदिदं मदनिम्मदनो पिपासविनयो आलयसमुग्घातो वट्टुपच्छेदो तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बानं. ये, भिक्खवे, विरागे धम्मे पसन्ना, अग्गे ते पसन्ना. अग्गे खो पन पसन्नानं अग्गो विपाको होति.

‘‘यावता, भिक्खवे, सङ्घा वा गणा वा, तथागतसावकसङ्घो तेसं अग्गमक्खायति, यदिदं चत्तारि पुरिसयुगानि अट्ठ पुरिसपुग्गला एस भगवतो सावकसङ्घो आहुनेय्यो पाहुनेय्यो दक्खिणेय्यो अञ्जलिकरणीयो अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्स. ये, भिक्खवे, सङ्घे पसन्ना, अग्गे ते पसन्ना. अग्गे खो पन पसन्नानं अग्गो विपाको होति. इमे खो, भिक्खवे, तयो अग्गप्पसादा’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘अग्गतो वे पसन्नानं, अग्गं धम्मं विजानतं;

अग्गे बुद्धे पसन्नानं, दक्खिणेय्ये अनुत्तरे.

‘‘अग्गे धम्मे पसन्नानं, विरागूपसमे सुखे;

अग्गे सङ्घे पसन्नानं, पुञ्ञक्खेत्ते अनुत्तरे.

‘‘अग्गस्मिं दानं ददतं, अग्गं पुञ्ञं पवड्ढति;

अग्गं आयु च वण्णो च, यसो कित्ति सुखं बलं.

‘‘अग्गस्स दाता मेधावी, अग्गधम्मसमाहितो;

देवभूतो मनुस्सो वा, अग्गप्पत्तो पमोदती’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. पठमं.

२. जीविकसुत्तं

९१. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘अन्तमिदं, भिक्खवे, जीविकानं यदिदं पिण्डोल्यं. अभिसापोयं [अभिसापायं (सी.), अभिलापायं (स्या. पी.), अभिसपायं (क.)], भिक्खवे, लोकस्मिं – ‘पिण्डोलो विचरसि पत्तपाणी’ति. तञ्च खो एतं, भिक्खवे, कुलपुत्ता उपेन्ति अत्थवसिका, अत्थवसं पटिच्च; नेव राजाभिनीता, न चोराभिनीता, न इणट्टा, न भयट्टा, न आजीविकापकता. अपि च खो ‘ओतिण्णम्हा जातिया जराय मरणेन सोकेहि परिदेवेहि दुक्खेहि दोमनस्सेहि उपायासेहि दुक्खोतिण्णा दुक्खपरेता, अप्पेव नाम इमस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स अन्तकिरिया पञ्ञायेथा’ति. एवं पब्बजितो चायं, भिक्खवे, कुलपुत्तो सो च होति अभिज्झालु कामेसु तिब्बसारागो, ब्यापन्नचित्तो पदुट्ठमनसङ्कप्पो, मुट्ठस्सति असम्पजानो असमाहितो विब्भन्तचित्तो पाकतिन्द्रियो. सेय्यथापि, भिक्खवे, छवालातं उभतोपदित्तं मज्झे गूथगतं नेव गामे कट्ठत्थं फरति न अरञ्ञेः तथूपमाहं, भिक्खवे, इमं पुग्गलं वदामि गिहिभोगा परिहीनो सामञ्ञत्थञ्च न परिपूरेती’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘गिहिभोगा परिहीनो, सामञ्ञत्थञ्च दुब्भगो;

परिधंसमानो पकिरेति, छवालातंव नस्सति.

‘‘कासावकण्ठा बहवो, पापधम्मा असञ्ञता;

पापा पापेहि कम्मेहि, निरयं ते उपपज्जरे.

‘‘सेय्यो अयोगुळो भुत्तो, तत्तो अग्गिसिखूपमो;

यञ्चे भुञ्जेय्य दुस्सीलो, रट्ठपिण्डमसञ्ञतो’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. दुतियं.

३. सङ्घाटिकण्णसुत्तं

९२. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘सङ्घाटिकण्णे चेपि, भिक्खवे, भिक्खु गहेत्वा पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धो अस्स पादे पादं निक्खिपन्तो, सो च होति अभिज्झालु कामेसु तिब्बसारागो ब्यापन्नचित्तो पदुट्ठमनसङ्कप्पो मुट्ठस्सति असम्पजानो असमाहितो विब्भन्तचित्तो पाकतिन्द्रियो; अथ खो सो आरकाव मय्हं, अहञ्च तस्स. तं किस्स हेतु? धम्मञ्हि सो, भिक्खवे, भिक्खु न पस्सति. धम्मं अपस्सन्तो न मं पस्सति [मं न पस्सति (स्या.)].

‘‘योजनसते चेपि सो, भिक्खवे, भिक्खु विहरेय्य. सो च होति अनभिज्झालु कामेसु न तिब्बसारागो अब्यापन्नचित्तो अपदुट्ठमनसङ्कप्पो उपट्ठितस्सति सम्पजानो समाहितो एकग्गचित्तो संवुतिन्द्रियो; अथ खो सो सन्तिकेव मय्हं, अहञ्च तस्स. तं किस्स हेतु? धम्मं हि सो, भिक्खवे, भिक्खु पस्सति; धम्मं पस्सन्तो मं पस्सती’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘अनुबन्धोपि चे अस्स, महिच्छो च विघातवा;

एजानुगो अनेजस्स, निब्बुतस्स अनिब्बुतो;

गिद्धो सो वीतगेधस्स, पस्स यावञ्च आरका.

‘‘यो च धम्ममभिञ्ञाय, धम्ममञ्ञाय पण्डितो;

रहदोव निवाते च, अनेजो वूपसम्मति.

‘‘अनेजो सो अनेजस्स, निब्बुतस्स च निब्बुतो;

अगिद्धो वीतगेधस्स, पस्स यावञ्च सन्तिके’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. ततियं.

४. अग्गिसुत्तं

९३. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तयोमे, भिक्खवे, अग्गी. कतमे तयो? रागग्गि, दोसग्गि, मोहग्गि – इमे खो, भिक्खवे, तयो अग्गी’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘रागग्गि दहति मच्चे, रत्ते कामेसु मुच्छिते;

दोसग्गि पन ब्यापन्ने, नरे पाणातिपातिनो.

‘‘मोहग्गि पन सम्मूळ्हे, अरियधम्मे अकोविदे;

एते अग्गी अजानन्ता, सक्कायाभिरता पजा.

‘‘ते वड्ढयन्ति निरयं, तिरच्छानञ्च योनियो;

असुरं पेत्तिविसयं, अमुत्ता मारबन्धना.

‘‘ये च रत्तिन्दिवा युत्ता, सम्मासम्बुद्धसासने;

ते निब्बापेन्ति रागग्गिं, निच्चं असुभसञ्ञिनो.

‘‘दोसग्गिं पन मेत्ताय, निब्बापेन्ति नरुत्तमा;

मोहग्गिं पन पञ्ञाय, यायं निब्बेधगामिनी.

‘‘ते निब्बापेत्वा निपका, रत्तिन्दिवमतन्दिता;

असेसं परिनिब्बन्ति, असेसं दुक्खमच्चगुं.

‘‘अरियद्दसा वेदगुनो, सम्मदञ्ञाय पण्डिता;

जातिक्खयमभिञ्ञाय, नागच्छन्ति पुनब्भव’’न्ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. चतुत्थं.

५. उपपरिक्खसुत्तं

९४. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तथा तथा, भिक्खवे, भिक्खु उपपरिक्खेय्य यथा यथास्स [यथा यथा (बहूसु)] उपपरिक्खतो बहिद्धा चस्स विञ्ञाणं अविक्खित्तं अविसटं अज्झत्तं असण्ठितं अनुपादाय न परितस्सेय्य. बहिद्धा, भिक्खवे, विञ्ञाणे अविक्खित्ते अविसटे सति अज्झत्तं असण्ठिते अनुपादाय अपरितस्सतो आयतिं जातिजरामरणदुक्खसमुदयसम्भवो न होती’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘सत्तसङ्गप्पहीनस्स, नेत्तिच्छिन्नस्स भिक्खुनो;

विक्खीणो जातिसंसारो, नत्थि तस्स पुनब्भवो’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. पञ्चमं.

६. कामूपपत्तिसुत्तं

९५. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, कामूपपत्तियो [कामुप्पत्तियो (सी.)]. कतमा तिस्सो? पच्चुपट्ठितकामा, निम्मानरतिनो, परनिम्मितवसवत्तिनो – इमा खो, भिक्खवे, तिस्सो कामूपपत्तियो’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘पच्चुपट्ठितकामा च, ये देवा वसवत्तिनो;

निम्मानरतिनो देवा, ये चञ्ञे कामभोगिनो;

इत्थभावञ्ञथाभावं, संसारं नातिवत्तरे.

‘‘एतमादीनवं ञत्वा, कामभोगेसु पण्डितो;

सब्बे परिच्चजे कामे, ये दिब्बा ये च मानुसा.

‘‘पियरूपसातगधितं, छेत्वा सोतं दुरच्चयं;

असेसं परिनिब्बन्ति, असेसं दुक्खमच्चगुं.

‘‘अरियद्दसा वेदगुनो, सम्मदञ्ञाय पण्डिता;

जातिक्खयमभिञ्ञाय, नागच्छन्ति पुनब्भव’’न्ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. छट्ठं.

७. कामयोगसुत्तं

९६. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘कामयोगयुत्तो, भिक्खवे, भवयोगयुत्तो आगामी होति आगन्ता [आगन्त्वा (स्या. क.)] इत्थत्तं. कामयोगविसंयुत्तो, भिक्खवे, भवयोगयुत्तो अनागामी होति अनागन्ता इत्थत्तं. कामयोगविसंयुत्तो, भिक्खवे, भवयोगविसंयुत्तो अरहा होति, खीणासवो’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘कामयोगेन संयुत्ता, भवयोगेन चूभयं;

सत्ता गच्छन्ति संसारं, जातिमरणगामिनो.

‘‘ये च कामे पहन्त्वान, अप्पत्ता आसवक्खयं;

भवयोगेन संयुत्ता, अनागामीति वुच्चरे.

‘‘ये च खो छिन्नसंसया, खीणमानपुनब्भवा;

ते वे पारङ्गता लोके, ये पत्ता आसवक्खय’’न्ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. सत्तमं.

कल्याणसीलसुत्तं

९७. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘कल्याणसीलो, भिक्खवे, भिक्खु कल्याणधम्मो कल्याणपञ्ञो इमस्मिं धम्मविनये ‘केवली वुसितवा उत्तमपुरिसो’ति वुच्चति –

‘‘कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खु कल्याणसीलो होति? इध, भिक्खवे, भिक्खु सीलवा होति, पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरति, आचारगोचरसम्पन्नो अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी, समादाय सिक्खति सिक्खापदेसु. एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु कल्याणसीलो होति. इति कल्याणसीलो.

‘‘कल्याणधम्मो च कथं होति? इध, भिक्खवे, भिक्खु सत्तन्नं बोधिपक्खियानं धम्मानं भावनानुयोगमनुयुत्तो विहरति. एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु कल्याणधम्मो होति. इति कल्याणसीलो, कल्याणधम्मो.

‘‘कल्याणपञ्ञो च कथं होति? इध, भिक्खवे, भिक्खु आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरति. एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु कल्याणपञ्ञो होति.

‘‘इति कल्याणसीलो कल्याणधम्मो कल्याणपञ्ञो इमस्मिं धम्मविनये ‘केवली वुसितवा उत्तमपुरिसो’ति वुच्चती’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘यस्स कायेन वाचाय, मनसा नत्थि दुक्कटं;

तं वे कल्याणसीलोति, आहु भिक्खुं हिरीमनं [हिरीमतं (स्या. क.)].

‘‘यस्स धम्मा सुभाविता, सत्त [पत्त (सब्बत्थ)] सम्बोधिगामिनो;

तं वे कल्याणधम्मोति, आहु भिक्खुं अनुस्सदं.

‘‘यो दुक्खस्स पजानाति, इधेव खयमत्तनो;

तं वे कल्याणपञ्ञोति, आहु भिक्खुं अनासवं.

‘‘तेहि धम्मेहि सम्पन्नं, अनीघं छिन्नसंसयं;

असितं सब्बलोकस्स, आहु सब्बपहायिन’’न्ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. अट्ठमं.

९. दानसुत्तं

९८. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘द्वेमानि, भिक्खवे, दानानि – आमिसदानञ्च धम्मदानञ्च. एतदग्गं, भिक्खवे, इमेसं द्विन्नं दानानं यदिदं – धम्मदानं.

‘‘द्वेमे, भिक्खवे, संविभागा – आमिससंविभागो च धम्मसंविभागो च. एतदग्गं, भिक्खवे, इमेसं द्विन्नं संविभागानं यदिदं – धम्मसंविभागो.

‘‘द्वेमे, भिक्खवे, अनुग्गहा – आमिसानुग्गहो च धम्मानुग्गहो च. एतदग्गं, भिक्खवे, इमेसं द्विन्नं अनुग्गहानं यदिदं – धम्मानुग्गहो’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘यमाहु दानं परमं अनुत्तरं, यं संविभागं भगवा अवण्णयि [अवण्णयी (सी.)];

अग्गम्हि खेत्तम्हि पसन्नचित्तो, विञ्ञू पजानं को न यजेथ काले.

‘‘ये चेव भासन्ति सुणन्ति चूभयं, पसन्नचित्ता सुगतस्स सासने;

तेसं सो अत्थो परमो विसुज्झति, ये अप्पमत्ता सुगतस्स सासने’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. नवमं.

१०. तेविज्जसुत्तं

९९. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘धम्मेनाहं, भिक्खवे, तेविज्जं ब्राह्मणं पञ्ञापेमि, नाञ्ञं लपितलापनमत्तेन.

‘‘कथञ्चाहं, भिक्खवे, धम्मेन तेविज्जं ब्राह्मणं पञ्ञापेमि, नाञ्ञं लपितलापनमत्तेन? इध, भिक्खवे, भिक्खु अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति, सेय्यथिदं – एकम्पि जातिं द्वेपि जातियो तिस्सोपि जातियो चतस्सोपि जातियो पञ्चपि जातियो दसपि जातियो वीसम्पि जातियो तिंसम्पि जातियो चत्तालीसम्पि जातियो पञ्ञासम्पि जातियो जातिसतम्पि जातिसहस्सम्पि जातिसतसहस्सम्पि अनेकेपि संवट्टकप्पे अनेकेपि विवट्टकप्पे अनेकेपि संवट्टविवट्टकप्पे – ‘अमुत्रासिं एवंनामो एवंगोत्तो एवंवण्णो एवमाहारो एवंसुखदुक्खप्पटिसंवेदी एवमायुपरियन्तो. सो ततो चुतो अमुत्र उदपादिं. तत्रापासिं एवंनामो एवंगोत्तो एवंवण्णो एवमाहारो एवंसुखदुक्खप्पटिसंवेदी एवमायुपरियन्तो. सो ततो चुतो इधूपपन्नो’ति. इति साकारं सउद्देसं अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति. अयमस्स पठमा विज्जा अधिगता होति, अविज्जा विहता, विज्जा उप्पन्ना, तमो विहतो, आलोको उप्पन्नो, यथा तं अप्पमत्तस्स आतापिनो पहितत्तस्स विहरतो.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन सत्ते पस्सति चवमाने उपपज्जमाने हीने पणीते सुवण्णे दुब्बण्णे, सुगते दुग्गते यथाकम्मूपगे सत्ते पजानाति – ‘इमे वत भोन्तो सत्ता कायदुच्चरितेन समन्नागता वचीदुच्चरितेन समन्नागता मनोदुच्चरितेन समन्नागता अरियानं उपवादका मिच्छादिट्ठिका मिच्छादिट्ठिकम्मसमादाना. ते कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपन्ना. इमे वा पन भोन्तो सत्ता कायसुचरितेन समन्नागता वचीसुचरितेन समन्नागता मनोसुचरितेन समन्नागता अरियानं अनुपवादका सम्मादिट्ठिका सम्मादिट्ठिकम्मसमादाना. ते कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपन्ना’ति. इति दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन सत्ते पस्सति चवमाने उपपज्जमाने हीने पणीते सुवण्णे दुब्बण्णे, सुगते दुग्गते यथाकम्मूपगे सत्ते पजानाति. अयमस्स दुतिया विज्जा अधिगता होति, अविज्जा विहता, विज्जा उप्पन्ना, तमो विहतो, आलोको उप्पन्नो, यथा तं अप्पमत्तस्स आतापिनो पहितत्तस्स विहरतो.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरति. अयमस्स ततिया विज्जा अधिगता होति, अविज्जा विहता, विज्जा उप्पन्ना, तमो विहतो, आलोको उप्पन्नो, यथा तं अप्पमत्तस्स आतापिनो पहितत्तस्स विहरतो. एवं खो अहं, भिक्खवे, धम्मेन तेविज्जं ब्राह्मणं पञ्ञापेमि, नाञ्ञं लपितलापनमत्तेना’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘पुब्बेनिवासं योवेदि [योवेदि (सब्बत्थ)], सग्गापायञ्च पस्सति;

अथो [अथ (स्या. क.)] जातिक्खयं पत्तो, अभिञ्ञावोसितो मुनि.

‘‘एताहि तीहि विज्जाहि, तेविज्जो होति ब्राह्मणो;

तमहं वदामि तेविज्जं, नाञ्ञं लपितलापन’’न्ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. दसमं.

पञ्चमो वग्गो निट्ठितो.

तस्सुद्दानं –

पसाद जीवित सङ्घाटि, अग्गि उपपरिक्खया;

उपपत्ति [उप्पत्ति (सी.)] काम कल्याणं, दानं धम्मेन ते दसाति.

तिकनिपातो निट्ठितो.