२. दुतियवग्गो

१. वितक्कसुत्तं

३८. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तथागतं, भिक्खवे, अरहन्तं सम्मासम्बुद्धं द्वे वितक्का बहुलं समुदाचरन्ति – खेमो च वितक्को, पविवेको च [विवेको च (स्या.)]. अब्यापज्झारामो [अब्यापज्जारामो (क.), अब्याबज्झारामो (?)], भिक्खवे, तथागतो अब्यापज्झरतो. तमेनं, भिक्खवे, तथागतं अब्यापज्झारामं अब्यापज्झरतं एसेव वितक्को बहुलं समुदाचरति – ‘इमायाहं इरियाय न किञ्चि ब्याबाधेमि तसं वा थावरं वा’ति.

‘‘पविवेकारामो, भिक्खवे, तथागतो पविवेकरतो. तमेनं, भिक्खवे, तथागतं पविवेकारामं पविवेकरतं एसेव वितक्को बहुलं समुदाचरति – ‘यं अकुसलं तं पहीन’न्ति.

‘‘तस्मातिह, भिक्खवे, तुम्हेपि अब्यापज्झारामा विहरथ अब्यापज्झरता. तेसं वो, भिक्खवे, तुम्हाकं अब्यापज्झारामानं विहरतं अब्यापज्झरतानं एसेव वितक्को बहुलं समुदाचरिस्सति – ‘इमाय मयं इरियाय न किञ्चि ब्याबाधेम तसं वा थावरं वा’ति.

‘‘पविवेकारामा, भिक्खवे, विहरथ पविवेकरता. तेसं वो, भिक्खवे, तुम्हाकं पविवेकारामानं विहरतं पविवेकरतानं एसेव वितक्को बहुलं समुदाचरिस्सति – ‘किं अकुसलं, किं अप्पहीनं, किं पजहामा’’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘तथागतं बुद्धमसय्हसाहिनं, दुवे वितक्का समुदाचरन्ति नं;

खेमो वितक्को पठमो उदीरितो, ततो विवेको दुतियो पकासितो.

‘‘तमोनुदं पारगतं महेसिं, तं पत्तिपत्तं वसिमं अनासवं;

विसन्तरं [वेसन्तरं (सी. क.), विस्सन्तरं (पी.)] तण्हक्खये विमुत्तं, तं वे मुनिं अन्तिमदेहधारिं;

मारञ्जहं [मारजहं (स्या.), मानजहं (सी. क.), मानं जहं (पी.)] ब्रूमि जराय पारगुं.

‘‘सेले यथा पब्बतमुद्धनिट्ठितो, यथापि पस्से जनतं समन्ततो;

तथूपमं धम्ममयं सुमेधो, पासादमारुय्ह समन्तचक्खु;

सोकावतिण्णं जनतमपेतसोको, अवेक्खति जातिजराभिभूत’’न्ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. पठमं.

२. देसनासुत्तं

३९. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तथागतस्स, भिक्खवे, अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स द्वे धम्मदेसना परियायेन भवन्ति. कतमा द्वे? ‘पापं पापकतो पस्सथा’ति – अयं पठमा धम्मदेसना; ‘पापं पापकतो दिस्वा तत्थ निब्बिन्दथ विरज्जथ विमुच्चथा’ति – अयं दुतिया धम्मदेसना. तथागतस्स, भिक्खवे, अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स इमा द्वे धम्मदेसना परियायेन भवन्ती’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘तथागतस्स बुद्धस्स, सब्बभूतानुकम्पिनो;

परियायवचनं पस्स, द्वे च धम्मा पकासिता.

‘‘पापकं पस्सथ चेतं [चेकं (सी. पी.), छेका (स्या.)], तत्थ चापि विरज्जथ;

ततो विरत्तचित्तासे, दुक्खस्सन्तं करिस्सथा’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. दुतियं.

३. विज्जासुत्तं

४०. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘अविज्जा, भिक्खवे, पुब्बङ्गमा अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया अन्वदेव अहिरिकं अनोत्तप्पं; विज्जा च खो, भिक्खवे, पुब्बङ्गमा कुसलानं धम्मानं समापत्तिया अन्वदेव हिरोत्तप्प’’न्ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘या काचिमा दुग्गतियो, अस्मिं लोके परम्हि च;

अविज्जामूलिका सब्बा, इच्छालोभसमुस्सया.

‘‘यतो च होति पापिच्छो, अहिरीको अनादरो;

ततो पापं पसवति, अपायं तेन गच्छति.

‘‘तस्मा छन्दञ्च लोभञ्च, अविज्जञ्च विराजयं;

विज्जं उप्पादयं भिक्खु, सब्बा दुग्गतियो जहे’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. ततियं.

४. पञ्ञापरिहीनसुत्तं

४१. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘ते, भिक्खवे, सत्ता सुपरिहीना ये अरियाय पञ्ञाय परिहीना. ते दिट्ठेव धम्मे दुक्खं विहरन्ति सविघातं सउपायासं सपरिळाहं; कायस्स भेदा परं मरणा दुग्गति पाटिकङ्खा. ते [ते च खो (?)], भिक्खवे, सत्ता अपरिहीना ये अरियाय पञ्ञाय अपरिहीना. ते दिट्ठेव धम्मे सुखं विहरन्ति अविघातं अनुपायासं अपरिळाहं; कायस्स भेदा परं मरणा सुगति पाटिकङ्खा’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘पञ्ञाय परिहानेन, पस्स लोकं सदेवकं;

निविट्ठं नामरूपस्मिं, इदं सच्चन्ति मञ्ञति.

‘‘पञ्ञा हि सेट्ठा लोकस्मिं, यायं निब्बेधगामिनी;

याय सम्मा पजानाति, जातिभवपरिक्खयं.

‘‘तेसं देवा मनुस्सा च, सम्बुद्धानं सतीमतं;

पिहयन्ति हासपञ्ञानं [हासुपञ्ञानं (सी. अट्ठ.)], सरीरन्तिमधारिन’’न्ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. चतुत्थं.

५. सुक्कधम्मसुत्तं

४२. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘द्वेमे, भिक्खवे, सुक्का धम्मा लोकं पालेन्ति. कतमे द्वे? हिरी [हिरि (सी. स्या. कं. पी.)] च, ओत्तप्पञ्च. इमे चे, भिक्खवे, द्वे सुक्का धम्मा लोकं न पालेय्युं, नयिध पञ्ञायेथ माताति वा मातुच्छाति वा मातुलानीति वा आचरियभरियाति वा गरूनं दाराति वा. सम्भेदं लोको अगमिस्स यथा अजेळका कुक्कुटसूकरा सोणसिङ्गाला [सोणसिगाला (सी. स्या. कं. पी.)]. यस्मा च खो, भिक्खवे, इमे द्वे सुक्का धम्मा लोकं पालेन्ति तस्मा पञ्ञायति माताति वा मातुच्छाति वा मातुलानीति वा आचरियभरियाति वा गरूनं दाराति वा’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘येसं चे हिरिओत्तप्पं, सब्बदा च न विज्जति;

वोक्कन्ता सुक्कमूला ते, जातिमरणगामिनो.

‘‘येसञ्च हिरिओत्तप्पं, सदा सम्मा उपट्ठिता;

विरूळ्हब्रह्मचरिया ते, सन्तो खीणपुनब्भवा’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. पञ्चमं.

६. अजातसुत्तं

४३. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘अत्थि, भिक्खवे, अजातं अभूतं अकतं असङ्खतं. नो चेतं, भिक्खवे, अभविस्स अजातं अभूतं अकतं असङ्खतं, नयिध जातस्स भूतस्स कतस्स सङ्खतस्स निस्सरणं पञ्ञायेथ. यस्मा च खो, भिक्खवे, अत्थि अजातं अभूतं अकतं असङ्खतं, तस्मा जातस्स भूतस्स कतस्स सङ्खतस्स निस्सरणं पञ्ञायती’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘जातं भूतं समुप्पन्नं, कतं सङ्खतमद्धुवं;

जरामरणसङ्घाटं, रोगनीळं [रोगनिड्ढं (सी.)] पभङ्गुरं [पभङ्गुनं (क. सी. क.), पभङ्गुणं (स्या.)].

‘‘आहारनेत्तिप्पभवं, नालं तदभिनन्दितुं;

तस्स निस्सरणं सन्तं, अतक्कावचरं धुवं.

‘‘अजातं असमुप्पन्नं, असोकं विरजं पदं;

निरोधो दुक्खधम्मानं, सङ्खारूपसमो सुखो’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. छट्ठं.

७. निब्बानधातुसुत्तं

४४. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘द्वेमा, भिक्खवे, निब्बानधातुयो. कतमे द्वे? सउपादिसेसा च निब्बानधातु, अनुपादिसेसा च निब्बानधातु.

‘‘कतमा च, भिक्खवे, सउपादिसेसा निब्बानधातु? इध, भिक्खवे, भिक्खु अरहं होति खीणासवो वुसितवा कतकरणीयो ओहितभारो अनुप्पत्तसदत्थो परिक्खीणभवसंयोजनो सम्मदञ्ञा विमुत्तो. तस्स तिट्ठन्तेव पञ्चिन्द्रियानि येसं अविघातत्ता [अविगतत्ता (सी. अट्ठ.)] मनापामनापं पच्चनुभोति, सुखदुक्खं पटिसंवेदेति. तस्स यो रागक्खयो, दोसक्खयो, मोहक्खयो – अयं वुच्चति, भिक्खवे, सउपादिसेसा निब्बानधातु.

‘‘कतमा च, भिक्खवे, अनुपादिसेसा निब्बानधातु? इध, भिक्खवे, भिक्खु अरहं होति खीणासवो वुसितवा कतकरणीयो ओहितभारो अनुप्पत्तसदत्थो परिक्खीणभवसंयोजनो सम्मदञ्ञा विमुत्तो. तस्स इधेव, भिक्खवे, सब्बवेदयितानि अनभिनन्दितानि सीति भविस्सन्ति [सीतीभविस्सन्ति (?)]. अयं वुच्चति, भिक्खवे, अनुपादिसेसा निब्बानधातु. इमा खो, भिक्खवे, द्वे निब्बानधातुयो’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘दुवे इमा चक्खुमता पकासिता, निब्बानधातू अनिस्सितेन तादिना;

एका हि धातु इध दिट्ठधम्मिका, सउपादिसेसा भवनेत्तिसङ्खया;

अनुपादिसेसा पन सम्परायिका, यम्हि निरुज्झन्ति भवानि सब्बसो.

‘‘ये एतदञ्ञाय पदं असङ्खतं, विमुत्तचित्ता भवनेत्तिसङ्खया;

ते धम्मसाराधिगमा खये रता, पहंसु ते सब्बभवानि तादिनो’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. सत्तमं.

८. पटिसल्लानसुत्तं

४५. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘पटिसल्लानारामा [पटिसल्लानारामा (क.)], भिक्खवे, विहरथ पटिसल्लानरता, अज्झत्तं चेतोसमथमनुयुत्ता, अनिराकतज्झाना, विपस्सनाय समन्नागता, ब्रूहेता सुञ्ञागारानं. पटिसल्लानारामानं, भिक्खवे, विहरतं पटिसल्लानरतानं अज्झत्तं चेतोसमथमनुयुत्तानं अनिराकतमज्झानानं विपस्सनाय समन्नागतानं ब्रूहेतानं सुञ्ञागारानं द्विन्नं फलानं अञ्ञतरं फलं पाटिकङ्खं – दिट्ठेव धम्मे अञ्ञा, सति वा उपादिसेसे अनागामिता’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘ये सन्तचित्ता निपका, सतिमन्तो च [सतिमन्तोव (सी. क.)] झायिनो;

सम्मा धम्मं विपस्सन्ति, कामेसु अनपेक्खिनो.

‘‘अप्पमादरता सन्ता, पमादे भयदस्सिनो;

अभब्बा परिहानाय, निब्बानस्सेव सन्तिके’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. अट्ठमं.

९. सिक्खानिसंससुत्तं

४६. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘सिक्खानिसंसा, भिक्खवे, विहरथ पञ्ञुत्तरा विमुत्तिसारा सताधिपतेय्या. सिक्खानिसंसानं, भिक्खवे, विहरतं पञ्ञुत्तरानं विमुत्तिसारानं सताधिपतेय्यानं द्विन्नं फलानं अञ्ञतरं फलं पाटिकङ्खं – दिट्ठेव धम्मे अञ्ञा, सति वा उपादिसेसे अनागामिता’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘परिपुण्णसिक्खं [परिपुण्णसेखं (सी.), परिपुण्णसेक्खं (स्या.)] अपहानधम्मं, पञ्ञुत्तरं जातिखयन्तदस्सिं;

तं वे मुनिं अन्तिमदेहधारिं, मारञ्जहं ब्रूमि जराय पारगुं.

‘‘तस्मा सदा झानरता समाहिता, आतापिनो जातिखयन्तदस्सिनो;

मारं ससेनं अभिभुय्य भिक्खवो, भवथ जातिमरणस्स पारगा’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. नवमं.

१०. जागरियसुत्तं

४७. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘जागरो चस्स, भिक्खवे, भिक्खु विहरेय्य सतो सम्पजानो समाहितो पमुदितो विप्पसन्नो च तत्थ कालविपस्सी च कुसलेसु धम्मेसु. जागरस्स, भिक्खवे, भिक्खुनो विहरतो सतस्स सम्पजानस्स समाहितस्स पमुदितस्स विप्पसन्नस्स तत्थ कालविपस्सिनो कुसलेसु धम्मेसु द्विन्नं फलानं अञ्ञतरं फलं पाटिकङ्खं – दिट्ठेव धम्मे अञ्ञा, सति वा उपादिसेसे अनागामिता’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘जागरन्ता सुणाथेतं, ये सुत्ता ते पबुज्झथ;

सुत्ता जागरितं सेय्यो, नत्थि जागरतो भयं.

‘‘यो जागरो च सतिमा सम्पजानो, समाहितो मुदितो विप्पसन्नो च;

कालेन सो सम्मा धम्मं परिवीमंसमानो, एकोदिभूतो विहने तमं सो.

‘‘तस्मा हवे जागरियं भजेथ, आतापी भिक्खु निपको झानलाभी;

संयोजनं जातिजराय छेत्वा, इधेव सम्बोधिमनुत्तरं फुसे’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. दसमं.

११. आपायिकसुत्तं

४८. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘द्वेमे, भिक्खवे, आपायिका नेरयिका इदमप्पहाय. कतमे द्वे? यो च अब्रह्मचारी ब्रह्मचारिपटिञ्ञो, यो च परिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरन्तं अमूलकेन अब्रह्मचरियेन अनुद्धंसेति. इमे खो, भिक्खवे, द्वे आपायिका नेरयिका इदमप्पहाया’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘अभूतवादी निरयं उपेति, यो वापि कत्वा न करोमि चाह;

उभोपि ते पेच्च समा भवन्ति, निहीनकम्मा मनुजा परत्थ.

‘‘कासावकण्ठा बहवो, पापधम्मा असञ्ञता;

पापा पापेहि कम्मेहि, निरयं ते उपपज्जरे.

‘‘सेय्यो अयोगुळो भुत्तो, तत्तो अग्गिसिखूपमो;

यञ्चे भुञ्जेय्य दुस्सीलो, रट्ठपिण्डमसञ्ञतो’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. एकादसमं.

१२. दिट्ठिगतसुत्तं

४९. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘द्वीहि, भिक्खवे, दिट्ठिगतेहि परियुट्ठिता देवमनुस्सा ओलीयन्ति एके, अतिधावन्ति एके; चक्खुमन्तो च पस्सन्ति.

‘‘कथञ्च, भिक्खवे, ओलीयन्ति एके? भवारामा, भिक्खवे, देवमनुस्सा भवरता भवसम्मुदिता तेसं भवनिरोधाय धम्मे देसियमाने चित्तं न पक्खन्दति न पसीदति न सन्तिट्ठति नाधिमुच्चति. एवं खो, भिक्खवे, ओलीयन्ति एके.

‘‘कथञ्च, भिक्खवे, अतिधावन्ति एके? भवेनेव खो पनेके अट्टीयमाना हरायमाना जिगुच्छमाना विभवं अभिनन्दन्ति – यतो किर, भो, अयं अत्ता [सत्तो (सी. क.)] कायस्स भेदा परं मरणा उच्छिज्जति विनस्सति न होति परं मरणा; एतं सन्तं एतं पणीतं एतं याथावन्ति. एवं खो, भिक्खवे, अतिधावन्ति एके.

‘‘कथञ्च, भिक्खवे, चक्खुमन्तो पस्सन्ति? इध भिक्खु भूतं भूततो पस्सति; भूतं भूततो दिस्वा भूतस्स निब्बिदाय विरागाय निरोधाय पटिपन्नो होति. एवं खो, भिक्खवे, चक्खुमन्तो पस्सन्ती’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘ये [यो (स्या. क.)] भूतं भूततो दिस्वा, भूतस्स च अतिक्कमं;

यथाभूते विमुच्चन्ति, भवतण्हा परिक्खया.

‘‘स वे [सचे (क. सी. स्या. पी.)] भूतपरिञ्ञो, सो वीततण्हो भवाभवे;

भूतस्स विभवा भिक्खु, नागच्छति पुनब्भव’’न्ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. द्वादसमं.

दुतियो वग्गो निट्ठितो.

तस्सुद्दानं –

द्वे इन्द्रिया द्वे तपनीया, सीलेन अपरे दुवे;

अनोत्तापी कुहना द्वे च, संवेजनीयेन ते दस.

वितक्का देसना विज्जा, पञ्ञा धम्मेन पञ्चमं;

अजातं धातुसल्लानं, सिक्खा जागरियेन च;

अपायदिट्ठिया चेव [येव (सी. स्या.)], बावीसति पकासिताति.

दुकनिपातो निट्ठितो.