२. सङ्घादिसेसकण्डं
१. सुक्कविस्सट्ठिसिक्खापदवण्णना
यं पाराजिककण्डस्स, सङ्गीतं समनन्तरं;
तस्स तेरसकस्सायमपुब्बपदवण्णना.
२३४. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन आयस्मा सेय्यसको अनभिरतो ब्रह्मचरियं चरतीति एत्थ आयस्माति पियवचनं. सेय्यसकोति तस्स भिक्खुनो नामं. अनभिरतोति विक्खित्तचित्तो कामरागपरिळाहेन परिडय्हमानो न पन गिहिभावं पत्थयमानो. सो तेन किसो होतीति सो सेय्यसको तेन अनभिरतभावेन किसो होति.
अद्दसा खो आयस्मा उदायीति एत्थ उदायीति तस्स थेरस्स नामं, अयञ्हि सेय्यसकस्स उपज्झायो लाळुदायी नाम भन्तमिगसप्पटिभागो निद्दारामतादिमनुयुत्तानं अञ्ञतरो लोलभिक्खु. कच्चि नो त्वन्ति कच्चि नु त्वं. यावदत्थं भुञ्जातिआदीसु यावता अत्थोति यावदत्थं. इदं वुत्तं होति – यावता ते भोजनेन अत्थो यत्तकं त्वं इच्छसि तत्तकं भुञ्ज, यत्तकं कालं रत्तिं वा दिवा वा सुपितुं इच्छसि तत्तकं सुप, मत्तिकादीहि कायं उब्बट्टेत्वा चुण्णादीहि घंसित्वा यत्तकं न्हानं इच्छसि तत्तकं न्हाय, उद्देसेन वा परिपुच्छाय वा वत्तपटिपत्तिया वा कम्मट्ठानेन वा अत्थो नत्थीति. यदा ते अनभिरति उप्पज्जतीति यस्मिं काले तव कामरागवसेन उक्कण्ठितता विक्खित्तचित्तता उप्पज्जति. रागो चित्तं अनुद्धंसेतीति कामरागो चित्तं धंसेति पधंसेति विक्खिपति चेव मिलापेति च. तदा हत्थेन उपक्कमित्वा असुचिं मोचेहीति तस्मिं काले हत्थेन वायमित्वा असुचिमोचनं करोहि, एवञ्हि ते चित्तेकग्गता भविस्सति. इति तं उपज्झायो अनुसासि यथा तं बालो बालं मगो मगं.
२३५. तेसं मुट्ठस्सतीनं असम्पजानानं निद्दं ओक्कमन्तानन्ति सतिसम्पजञ्ञं पहाय निद्दं ओतरन्तानं. तत्थ किञ्चापि निद्दं ओक्कमन्तानं अब्याकतो भवङ्गवारो पवत्तति, सतिसम्पजञ्ञवारो गळति, तथापि सयनकाले मनसिकारो कातब्बो. दिवा सुपन्तेन याव न्हातस्स भिक्खुनो केसा न सुक्खन्ति ताव सुपित्वा वुट्ठहिस्सामीति सउस्साहेन सुपितब्बं. रत्तिं सुपन्तेन एत्तकं नाम रत्तिभागं सुपित्वा चन्देन वा तारकाय वा इदं नाम ठानं पत्तकाले वुट्ठहिस्सामीति सउस्साहेन सुपितब्बं. बुद्धानुस्सतिआदीसु च दससु कम्मट्ठानेसु एकं अञ्ञं वा चित्तरुचियं कम्मट्ठानं गहेत्वाव निद्दा ओक्कमितब्बा. एवं करोन्तो हि सतो सम्पजानो सतिञ्च सम्पजञ्ञञ्च अविजहित्वाव निद्दं ओक्कमतीति वुच्चति. ते पन भिक्खू बाला लोला भन्तमिगसप्पटिभागा न एवमकंसु. तेन वुत्तं – ‘‘तेसं मुट्ठस्सतीनं असम्पजानानं निद्दं ओक्कमन्तान’’न्ति.
अत्थि चेत्थ चेतना लब्भतीति एत्थ च सुपिनन्ते अस्सादचेतना अत्थि उपलब्भति. अत्थेसा, भिक्खवे, चेतना; सा च खो अब्बोहारिकाति भिक्खवे एसा अस्सादचेतना अत्थि, सा च खो अविसये उप्पन्नत्ता अब्बोहारिका, आपत्तिया अङ्गं न होति. इति भगवा सुपिनन्ते चेतनाय अब्बोहारिकभावं दस्सेत्वा ‘‘एवञ्च पन भिक्खवे इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ, सञ्चेतनिका सुक्कविस्सट्ठि अञ्ञत्र सुपिनन्ता सङ्घादिसेसो’’ति सानुपञ्ञत्तिकं सिक्खापदं पञ्ञापेसि.
२३६-२३७. तत्थ संविज्जति चेतना अस्साति सञ्चेतना, सञ्चेतनाव सञ्चेतनिका, सञ्चेतना वा अस्सा अत्थीति सञ्चेतनिका. यस्मा पन यस्स सञ्चेतनिका सुक्कविस्सट्ठि होति सो जानन्तो सञ्जानन्तो होति, सा चस्स सुक्कविस्सट्ठि चेच्च अभिवितरित्वा वीतिक्कमो होति, तस्मा ब्यञ्जने आदरं अकत्वा अत्थमेव दस्सेतुं ‘‘जानन्तो सञ्जानन्तो चेच्च अभिवितरित्वा वीतिक्कमो’’ति एवमस्स पदभाजनं वुत्तं. तत्थ जानन्तोति उपक्कमामीति जानन्तो. सञ्जानन्तोति सुक्कं मोचेमीति सञ्जानन्तो, तेनेव उपक्कमजाननाकारेन सद्धिं जानन्तोति अत्थो. चेच्चाति मोचनस्सादचेतनावसेन चेतेत्वा पकप्पेत्वा. अभिवितरित्वाति उपक्कमवसेन मद्दन्तो निरासङ्कचित्तं पेसेत्वा. वीतिक्कमोति एवं पवत्तस्स यो वीतिक्कमो अयं सञ्चेतनिकासद्दस्स सिखाप्पत्तो अत्थोति वुत्तं होति.
इदानि सुक्कविस्सट्ठीति एत्थ यस्स सुक्कस्स विस्सट्ठि तं ताव सङ्ख्यातो वण्णभेदतो च दस्सेतुं ‘‘सुक्कन्ति दस सुक्कानी’’तिआदिमाह. तत्थ सुक्कानं आसयभेदतो धातुनानत्ततो च नीलादिवण्णभेदो वेदितब्बो.
विस्सट्ठीति विस्सग्गो, अत्थतो पनेतं ठानाचावनं होति, तेनाह – ‘‘विस्सट्ठीति ठानतोचावना वुच्चती’’ति. तत्थ वत्थिसीसं कटि कायोति तिधा सुक्कस्स ठानं पकप्पेन्ति, एको किराचरियो ‘‘वत्थिसीसं सुक्कस्स ठान’’न्ति आह. एको ‘‘कटी’’ति, एको ‘‘सकलो कायो’’ति, तेसु ततियस्स भासितं सुभासितं. केसलोमनखदन्तानञ्हि मंसविनिमुत्तट्ठानं उच्चारपस्सावखेळसिङ्घाणिकाथद्धसुक्खचम्मानि च वज्जेत्वा अवसेसो छविमंसलोहितानुगतो सब्बोपि कायो कायप्पसादभावजीवितिन्द्रियाबद्धपित्तानं सम्भवस्स च ठानमेव. तथा हि रागपरियुट्ठानेनाभिभूतानं हत्थीनं उभोहि कण्णचूळिकाहि सम्भवो निक्खमति, महासेनराजा च रागपरियुट्ठितो सम्भववेगं अधिवासेतुं असक्कोन्तो सत्थेन बाहुसीसं फालेत्वा वणमुखेन निक्खन्तं सम्भवं दस्सेसीति.
एत्थ पन पठमस्स आचरियस्स वादे मोचनस्सादेन निमित्ते उपक्कमतो यत्तकं एका खुद्दकमक्खिका पिवेय्य तत्तके असुचिम्हि वत्थिसीसतो मुञ्चित्वा दकसोतं ओतिण्णमत्ते बहि निक्खन्ते वा अनिक्खन्ते वा सङ्घादिसेसो. दुतियस्स वादे तथेव कटितो मुच्चित्वा दकसोतं ओतिण्णमत्ते, ततियस्स वादे तथेव सकलकायं सङ्खोभेत्वा ततो मुच्चित्वा दकसोतं ओतिण्णमत्ते बहि निक्खन्ते वा अनिक्खन्ते वा सङ्घादिसेसो. दकसोतोरोहणञ्चेत्थ अधिवासेत्वा अन्तरा निवारेतुं असक्कुणेय्यताय वुत्तं, ठाना चुतञ्हि अवस्सं दकसोतं ओतरति. तस्मा ठाना चावनमत्तेनेवेत्थ आपत्ति वेदितब्बा, सा च खो निमित्ते उपक्कमन्तस्सेव हत्थपरिकम्मपादपरिकम्मगत्तपरिकम्मकरणेन सचेपि असुचि मुच्चति, अनापत्ति. अयं सब्बाचरियसाधारणविनिच्छयो.
अञ्ञत्र सुपिनन्ताति एत्थ सुपिनो एव सुपिनन्तो, तं ठपेत्वा अपनेत्वाति वुत्तं होति. तञ्च पन सुपिनं पस्सन्तो चतूहि कारणेहि पस्सति धातुक्खोभतो वा अनुभूतपुब्बतो वा देवतोपसंहारतो वा पुब्बनिमित्ततो वाति.
तत्थ पित्तादीनं खोभकरणपच्चययोगेन खुभितधातुको धातुक्खोभतो सुपिनं पस्सति, पस्सन्तो च नानाविधं सुपिनं पस्सति – पब्बता पतन्तो विय, आकासेन गच्छन्तो विय, वाळमिगहत्थीचोरादीहि अनुबद्धो विय होति. अनुभूतपुब्बतो पस्सन्तो पुब्बे अनुभूतपुब्बं आरम्मणं पस्सति. देवतोपसंहारतो पस्सन्तस्स देवता अत्थकामताय वा अनत्थकामताय वा अत्थाय वा अनत्थाय वा नानाविधानि आरम्मणानि उपसंहरन्ति, सो तासं देवतानं आनुभावेन तानि आरम्मणानि पस्सति. पुब्बनिमित्ततो पस्सन्तो पुञ्ञापुञ्ञवसेन उप्पज्जितुकामस्स अत्थस्स वा अनत्थस्स वा पुब्बनिमित्तभूतं सुपिनं पस्सति, बोधिसत्तस्समाता विय पुत्तपटिलाभनिमित्तं, बोधिसत्तो विय पञ्च महासुपिने (अ. नि. ५.१९६), कोसलराजा विय सोळस सुपिनेति.
तत्थ यं धातुक्खोभतो अनुभूतपुब्बतो च सुपिनं पस्सति न तं सच्चं होति. यं देवतोपसंहारतो पस्सति तं सच्चं वा होति अलीकं वा, कुद्धा हि देवता उपायेन विनासेतुकामा विपरीतम्पि कत्वा दस्सेन्ति. यं पन पुब्बनिमित्ततो पस्सति तं एकन्तसच्चमेव होति. एतेसञ्च चतुन्नं मूलकारणानं संसग्गभेदतोपि सुपिनभेदो होतियेव.
तञ्च पनेतं चतुब्बिधम्पि सुपिनं सेक्खपुथुज्जनाव पस्सन्ति अप्पहीनविपल्लासत्ता, असेक्खा पन न पस्सन्ति पहीनविपल्लासत्ता. किं पनेतं पस्सन्तो सुत्तो पस्सति पटिबुद्धो, उदाहु नेव सुत्तो न पटिबुद्धोति? किञ्चेत्थ यदि ताव सुत्तो पस्सति अभिधम्मविरोधो आपज्जति, भवङ्गचित्तेन हि सुपति तं रूपनिमित्तादिआरम्मणं रागादिसम्पयुत्तं वा न होति, सुपिनं पस्सन्तस्स च ईदिसानि चित्तानि उप्पज्जन्ति. अथ पटिबुद्धो पस्सति विनयविरोधो आपज्जति, यञ्हि पटिबुद्धो पस्सति तं सब्बोहारिकचित्तेन पस्सति, सब्बोहारिकचित्तेन च कते वीतिक्कमे अनापत्ति नाम नत्थि. सुपिनं पस्सन्तेन पन कतेपि वीतिक्कमे एकन्तं अनापत्ति एव. अथ नेव सुत्तो न पटिबुद्धो पस्सति, को नाम पस्सति; एवञ्च सति सुपिनस्स अभावोव आपज्जतीति, न अभावो. कस्मा? यस्मा कपिमिद्धपरेतो पस्सति. वुत्तञ्हेतं – ‘‘कपिमिद्धपरेतो खो, महाराज, सुपिनं पस्सती’’ति. कपिमिद्धपरेतोति मक्कटनिद्दाय युत्तो. यथा हि मक्कटस्स निद्दा लहुपरिवत्ता होति; एवं या निद्दा पुनप्पुनं कुसलादिचित्तवोकिण्णत्ता लहुपरिवत्ता, यस्सा पवत्तियं पुनप्पुनं भवङ्गतो उत्तरणं होति ताय युत्तो सुपिनं पस्सति, तेनायं सुपिनो कुसलोपि होति अकुसलोपि अब्याकतोपि. तत्थ सुपिनन्ते चेतियवन्दनधम्मस्सवनधम्मदेसनादीनि करोन्तस्स कुसलो, पाणातिपातादीनि करोन्तस्स अकुसलो, द्वीहि अन्तेहि मुत्तो आवज्जनतदारम्मणक्खणे अब्याकतोति वेदितब्बो. स्वायं दुब्बलवत्थुकत्ता चेतनाय पटिसन्धिं आकड्ढितुं असमत्थो, पवत्ते पन अञ्ञेहि कुसलाकुसलेहि उपत्थम्भितो विपाकं देति. किञ्चापि विपाकं देति? अथ खो अविसये उप्पन्नत्ता अब्बोहारिकाव सुपिनन्तचेतना. तेनाह – ‘‘ठपेत्वा सुपिनन्त’’न्ति.
सङ्घादिसेसोति इमस्स आपत्तिनिकायस्स नामं. तस्मा या अञ्ञत्र सुपिनन्ता सञ्चेतनिका सुक्कविस्सट्ठि, अयं सङ्घादिसेसो नाम आपत्तिनिकायोति एवमेत्थ सम्बन्धो वेदितब्बो. वचनत्थो पनेत्थ सङ्घो आदिम्हि चेव सेसे च इच्छितब्बो अस्साति सङ्घादिसेसो. किं वुत्तं होति? इमं आपत्तिं आपज्जित्वा वुट्ठातुकामस्स यं तं आपत्तिवुट्ठानं, तस्स आदिम्हि चेव परिवासदानत्थाय आदितो सेसे च मज्झे मानत्तदानत्थाय मूलाय पटिकस्सनेन वा सह मानत्तदानत्थाय अवसाने अब्भानत्थाय सङ्घो इच्छितब्बो. न हेत्थ एकम्पि कम्मं विना सङ्घेन सक्का कातुन्ति सङ्घो आदिम्हि चेव सेसे च इच्छितब्बो अस्साति सङ्घादिसेसोति. ब्यञ्जनं पन अनादियित्वा अत्थमेव दस्सेतुं ‘‘सङ्घोव तस्सा आपत्तिया परिवासं देति, मूलाय पटिकस्सति, मानत्तं देति, अब्भेति न सम्बहुला न एकपुग्गलो, तेन वुच्चति सङ्घादिसेसो’’ति इदमस्स पदभाजनं –
‘‘सङ्घादिसेसोति यं वुत्तं, तं सुणोहि यथातथं;
सङ्घोव देति परिवासं, मूलाय पटिकस्सति;
मानत्तं देति अब्भेति, तेनेतं इति वुच्चती’’ति. (परि. ३३९) –
परिवारे वचनकारणञ्च वुत्तं, तत्थ परिवासदानादीनि समुच्चयक्खन्धके वित्थारतो आगतानि, तत्थेव नेसं संवण्णनं करिस्साम.
तस्सेव आपत्तिनिकायस्साति तस्स एव आपत्तिसमूहस्स. तत्थ किञ्चापि अयं एकाव आपत्ति, रूळ्हिसद्देन पन अवयवे समूहवोहारेन वा ‘‘निकायो’’ति वुत्तो – ‘‘एको वेदनाक्खन्धो, एको विञ्ञाणक्खन्धो’’तिआदीसु विय.
एवं उद्दिट्ठसिक्खापदं पदानुक्कमेन विभजित्वा इदानि इमं सुक्कविस्सट्ठिं आपज्जन्तस्स उपायञ्च कालञ्च अधिप्पायञ्च अधिप्पायवत्थुञ्च दस्सेतुं ‘‘अज्झत्तरूपे मोचेती’’तिआदिमाह. एत्थ हि अज्झत्तरूपादीहि चतूहि पदेहि उपायो दस्सितो, अज्झत्तरूपे वा मोचेय्य बहिद्धारूपे वा उभयत्थ वा आकासे वा कटिं कम्पेन्तो, इतो परं अञ्ञो उपायो नत्थि. तत्थ रूपे घट्टेत्वा मोचेन्तोपि रूपेन घट्टेत्वा मोचेन्तोपि रूपे मोचेतिच्चेव वेदितब्बो. रूपे हि सति सो मोचेति न रूपं अलभित्वा. रागूपत्थम्भादीहि पन पञ्चहि कालो दस्सितो. रागूपत्थम्भादिकालेसु हि अङ्गजातं कम्मनियं होति, यस्स कम्मनियत्ते सति मोचेति. इतो परं अञ्ञो कालो नत्थि, न हि विना रागूपत्थम्भादीहि पुब्बण्हादयो कालभेदा मोचने निमित्तं होन्ति.
आरोग्यत्थायातिआदीहि दसहि अधिप्पायो दस्सितो, एवरूपेन हि अधिप्पायभेदेन मोचेति न अञ्ञथा. नीलादीहि पन दसहि नवमस्स अधिप्पायस्स वत्थु दस्सितं, वीमंसन्तो हि नीलादीसु अञ्ञतरस्स वसेन वीमंसति न तेहि विनिमुत्तन्ति.
२३८. इतो परं पन इमेसंयेव अज्झत्तरूपादीनं पदानं पकासनत्थं ‘‘अज्झत्तरूपेति अज्झत्तं उपादिन्ने रूपे’’तिआदि वुत्तं, तत्थ अज्झत्तं उपादिन्ने रूपेति अत्तनो हत्थादिभेदे रूपे. बहिद्धा उपादिन्नेति परस्स तादिसेयेव. अनुपादिन्नेति ताळच्छिद्दादिभेदे. तदुभयेति अत्तनो च परस्स च रूपे, उभयघट्टनवसेनेतं वुत्तं. अत्तनो रूपेन च अनुपादिन्नरूपेन च एकतो घट्टनेपि लब्भति. आकासे वायमन्तस्साति केनचि रूपेन अघट्टेत्वा आकासेयेव कटिकम्पनपयओगेन अङ्गजातं चालेन्तस्स.
रागूपत्थम्भेति रागस्स बलवभावे, रागेन वा अङ्गजातस्स उपत्थम्भे, थद्धभावे सञ्जातेति वुत्तं होति. कम्मनियं होतीति मोचनकम्मक्खमं अज्झत्तरूपादीसु उपक्कमारहं होति.
उच्चालिङ्गपाणकदट्ठूपत्थम्भेति उच्चालिङ्गपाणकदट्ठेन अङ्गजाते उपत्थम्भे. उच्चालिङ्गपाणका नाम लोमसपाणका होन्ति, तेसं लोमेहि फुट्ठं अङ्गजातं कण्डुं गहेत्वा थद्धं होति, तत्थ यस्मा तानि लोमानि अङ्गजातं डंसन्तानि विय विज्झन्ति, तस्मा ‘‘उच्चालिङ्गपाणकदट्ठेना’’ति वुत्तं, अत्थतो पन उच्चालिङ्गपाणकलोमवेधनेनाति वुत्तं होति.
२३९. अरोगो भविस्सामीति मोचेत्वा अरोगो भविस्सामि. सुखं वेदनं उप्पादेस्सामीति मोचनेन च मुच्चनुप्पत्तिया मुत्तपच्चया च या सुखा वेदना होति, तं उप्पादेस्सामीति अत्थो. भेसज्जं भविस्सतीति इदं मे मोचितं किञ्चिदेव भेसज्जं भविस्सति. दानं दस्सामीति मोचेत्वा कीटकिपिल्लिकादीनं दानं दस्सामि. पुञ्ञं भविस्सतीति मोचेत्वा कीटादीनं देन्तस्स पुञ्ञं भविस्सति. यञ्ञं यजिस्सामीति मोचेत्वा कीटादीनं यञ्ञं यजिस्सामि. किञ्चि किञ्चि मन्तपदं वत्वा दस्सामीति वुत्तं होति. सग्गं गमिस्सामीति मोचेत्वा कीटादीनं दिन्नदानेन वा पुञ्ञेन वा यञ्ञेन वा सग्गं गमिस्सामि. बीजं भविस्सतीति कुलवंसङ्कुरस्स दारकस्स बीजं भविस्सति, ‘‘इमिना बीजेन पुत्तो निब्बत्तिस्सती’’ति इमिना अधिप्पायेन मोचेतीति अत्थो. वीमंसत्थायाति जाननत्थाय. नीलं भविस्सतीतिआदीसु जानिस्सामि ताव किं मे मोचितं नीलं भविस्सति पीतकादीसु अञ्ञतरवण्णन्ति एवमत्थो दट्ठब्बो. खिड्डाधिप्पायोति खिड्डापसुतो, तेन तेन अधिप्पायेन कीळन्तो मोचेतीति वुत्तं होति.
२४०. इदानि यदिदं ‘‘अज्झत्तरूपे मोचेती’’तिआदि वुत्तं तत्थ यथा मोचेन्तो आपत्तिं आपज्जति, तेसञ्च पदानं वसेन यत्तको आपत्तिभेदो होति, तं सब्बं दस्सेन्तो ‘‘अज्झत्तरूपे चेतेति उपक्कमति मुच्चति आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’तिआदिमाह.
तत्थ चेतेतीति मोचनस्सादसम्पयुत्ताय चेतनाय मुच्चतूति चेतेति. उपक्कमतीति तदनुरूपं वायामं करोति. मुच्चतीति एवं चेतेन्तस्स तदनुरूपेन वायामेन वायमतो सुक्कं ठाना चवति. आपत्ति सङ्घादिसेसस्साति इमेहि तीहि अङ्गेहि अस्स पुग्गलस्स सङ्घादिसेसो नाम आपत्तिनिकायो होतीति अत्थो. एस नयो बहिद्धारूपेतिआदीसुपि अवसेसेसु अट्ठवीसतिया पदेसु.
एत्थ पन द्वे आपत्तिसहस्सानि नीहरित्वा दस्सेतब्बानि. कथं? अज्झत्तरूपे ताव रागूपत्थम्भे आरोग्यत्थाय नीलं मोचेन्तस्स एका आपत्ति, अज्झत्तरूपेयेव रागूपत्थम्भे आरोग्यत्थाय पीतादीनं मोचनवसेन अपरा नवाति दस. यथा च आरोग्यत्थाय दस, एवं सुखादीनं नवन्नं पदानं अत्थाय एकेकपदे दस दस कत्वा नवुति, इति इमा च नवुति पुरिमा च दसाति रागूपत्थम्भे ताव सतं. यथा पन रागूपत्थम्भे एवं वच्चूपत्थम्भादीसुपि चतूसु एकेकस्मिं उपत्थम्भे सतं सतं कत्वा चत्तारि सतानि, इति इमानि चत्तारि पुरिमञ्च एकन्ति अज्झत्तरूपे ताव पञ्चन्नं उपत्थम्भानं वसेन पञ्च सतानि. यथा च अज्झत्तरूपे पञ्च, एवं बहिद्धारूपे पञ्च, अज्झत्तबहिद्धारूपे पञ्च, आकासे कटिं कम्पेन्तस्स पञ्चाति सब्बानिपि चतुन्नं पञ्चकानं वसेन द्वे आपत्तिसहस्सानि वेदितब्बानि.
इदानि आरोग्यत्थायातिआदीसु ताव दससु पदेसु पटिपाटिया वा उप्पटिपाटिया वा हेट्ठा वा गहेत्वा उपरि गण्हन्तस्स, उपरि वा गहेत्वा हेट्ठा गण्हन्तस्स, उभतो वा गहेत्वा मज्झे ठपेन्तस्स, मज्झे वा गहेत्वा उभतो हरन्तस्स, सब्बमूलं वा कत्वा गण्हन्तस्स चेतनूपक्कममोचने सति विसङ्केतो नाम नत्थीति दस्सेतुं ‘‘आरोग्यत्थञ्च सुखत्थञ्चा’’ति खण्डचक्कबद्धचक्कादिभेदविचित्तं पाळिमाह.
तत्थ आरोग्यत्थञ्च सुखत्थञ्च आरोग्यत्थञ्च भेसज्जत्थञ्चा ति एवं आरोग्यपदं सब्बपदेहि योजेत्वा वुत्तमेकं खण्डचक्कं. सुखपदादीनि सब्बपदेहि योजेत्वा याव अत्तनो अत्तनो अतीतानन्तरपदं ताव आनेत्वा वुत्तानि नव बद्धचक्कानीति एवं एकेकमूलकानि दस चक्कानि होन्ति, तानि दुमूलकादीहि सद्धिं असम्मोहतो वित्थारेत्वा वेदितब्बानि. अत्थो पनेत्थ पाकटोयेव.
यथा च आरोग्यत्थायातिआदीसु दससु पदेसु, एवं नीलादीसुपि ‘‘नीलञ्च पीतकञ्च चेतेति उपक्कमती’’तिआदिना नयेन दस चक्कानि वुत्तानि, तानिपि असम्मोहतो वित्थारेत्वा वेदितब्बानि. अत्थो पनेत्थ पाकटोयेव.
पुन आरोग्यत्थञ्च नीलञ्च आरोग्यत्थञ्च सुखत्थञ्च नीलञ्च पीतकञ्चाति एकेनेकं द्वीहि द्वे…पे… दसहि दसाति एवं पुरिमपदेहि सद्धिं पच्छिमपदानि योजेत्वा एकं मिस्सकचक्कं वुत्तं.
इदानि यस्मा ‘‘नीलं मोचेस्सामी’’ति चेतेत्वा उपक्कमन्तस्स पीतकादीसु मुत्तेसुपि पीतकादिवसेन चेतेत्वा उपक्कमन्तस्स इतरेसु मुत्तेसुपि नेवत्थि विसङ्केतो, तस्मा एतम्पि नयं दस्सेतुं ‘‘नीलं मोचेस्सामीति चेतेति उपक्कमति पीतकं मुच्चती’’तिआदिना नयेन चक्कानि वुत्तानि. ततो परं सब्बपच्छिमपदं नीलादीहि नवहि पदेहि सद्धिं योजेत्वा कुच्छिचक्कं नाम वुत्तं. ततो पीतकादीनि नव पदानि एकेन नीलपदेनेव सद्धिं योजेत्वा पिट्ठिचक्कं नाम वुत्तं. ततो लोहितकादीनि नव पदानि एकेन पीतकपदेनेव सद्धिं योजेत्वा दुतियं पिट्ठिचक्कं वुत्तं. एवं लोहितकपदादीहि सद्धिं इतरानि नव नव पदानि योजेत्वा अञ्ञानिपि अट्ठ चक्कानि वुत्तानीति एवं दसगतिकं पिट्ठिचक्कं वेदितब्बं.
एवं खण्डचक्कादीनं अनेकेसं चक्कानं वसेन वित्थारतो गरुकापत्तिमेव दस्सेत्वा इदानि अङ्गवसेनेव गरुकापत्तिञ्च लहुकापत्तिञ्च अनापत्तिञ्च दस्सेतुं ‘‘चेतेति उपक्कमति मुच्चती’’तिआदिमाह. तत्थ पुरिमनयेन अज्झत्तरूपादीसु रागादिउपत्थम्भे सति आरोग्यादीनं अत्थाय चेतेन्तस्स उपक्कमित्वा असुचिमोचने तिवङ्गसम्पन्ना गरुकापत्ति वुत्ता. दुतियेन नयेन चेतेन्तस्स उपक्कमन्तस्स च मोचने असति दुवङ्गसम्पन्ना लहुका थुल्लच्चयापत्ति. ‘‘चेतेति न उपक्कमति मुच्चती’’तिआदीहि छहि नयेहि अनापत्ति.
अयं पन आपत्तानापत्तिभेदो सण्हो सुखुमो, तस्मा सुट्ठु सल्लक्खेतब्बो. सुट्ठु सल्लक्खेत्वा कुक्कुच्चं पुच्छितेन आपत्ति वा अनापत्ति वा आचिक्खितब्बा, विनयकम्मं वा कातब्बं. असल्लक्खेत्वा करोन्तो हि रोगनिदानं अजानित्वा भेसज्जं करोन्तो वेज्जो विय विघातञ्च आपज्जति, न च तं पुग्गलं तिकिच्छितुं समत्थो होति. तत्रायं सल्लक्खणविधि – कुक्कुच्चेन आगतो भिक्खु यावततियं पुच्छितब्बो – ‘‘कतरेन पयोगेन कतरेन रागेन आपन्नोसी’’ति. सचे पठमं अञ्ञं वत्वा पच्छा अञ्ञं वदति न एकमग्गेन कथेति, सो वत्तब्बो – ‘‘त्वं न एकमग्गेन कथेसि परिहरसि, न सक्का तव विनयकम्मं कातुं गच्छ सोत्थिं गवेसा’’ति. सचे पन तिक्खत्तुम्पि एकमग्गेनेव कथेति, यथाभूतं अत्तानं आविकरोति, अथस्स आपत्तानापत्तिगरुकलहुकापत्तिविनिच्छयत्थं एकादसन्नं रागानं वसेन एकादस पयोगा समवेक्खितब्बा.
तत्रिमे एकादस रागा – मोचनस्सादो, मुच्चनस्सादो, मुत्तस्सादो, मेथुनस्सादो, फस्सस्सादो, कण्डुवनस्सादो, दस्सनस्सादो, निसज्जस्सादो, वाचस्सादो, गेहस्सितपेमं, वनभङ्गियन्ति. तत्थ मोचेतुं अस्सादो मोचनस्सादो, मुच्चने अस्सादो मुच्चनस्सादो, मुत्ते अस्सादो मुत्तस्सादो, मेथुने अस्सादो मेथुनस्सादो, फस्से अस्सादो फस्सस्सादो, कण्डुवने अस्सादो कण्डुवनस्सादो, दस्सने अस्सादो दस्सनस्सादो, निसज्जाय अस्सादो निसज्जस्सादो, वाचाय अस्सादो वाचस्सादो, गेहस्सितं पेमं गेहस्सितपेमं, वनभङ्गियन्ति यंकिञ्चि पुप्फफलादि वनतो भञ्जित्वा आहटं. एत्थ च नवहि पदेहि सम्पयुत्तअस्सादसीसेन रागो वुत्तो. एकेन पदेन सरूपेनेव, एकेन पदेन वत्थुना वुत्तो, वनभङ्गो हि रागस्स वत्थु न रागोयेव.
एतेसं पन रागानं वसेन एवं पयोगा समवेक्खितब्बा – मोचनस्सादे मोचनस्सादचेतनाय चेतेन्तो चेव अस्सादेन्तो च उपक्कमति मुच्चति सङ्घादिसेसो. तथेव चेतेन्तो च अस्सादेन्तो च उपक्कमति न मुच्चति थुल्लच्चयं. सचे पन सयनकाले रागपरियुट्ठितो हुत्वा ऊरुना वा मुट्ठिना वा अङ्गजातं गाळ्हं पीळेत्वा मोचनत्थाय सउस्साहोव सुपति, सुपन्तस्स चस्स असुचि मुच्चति सङ्घादिसेसो. सचे रागपरियुट्ठानं असुभमनसिकारेन वूपसमेत्वा सुद्धचित्तो सुपति, सुपन्तस्स मुत्तेपि अनापत्ति.
मुच्चनस्सादे अत्तनो धम्मताय मुच्चमानं अस्सादेति न उपक्कमति अनापत्ति. सचे पन मुच्चमानं अस्सादेन्तो उपक्कमति, तेन उपक्कमेन मुत्ते सङ्घादिसेसो. अत्तनो धम्मताय मुच्चमाने ‘‘मा कासावं वा सेनासनं वा दुस्सी’’ति अङ्गजातं गहेत्वा जग्गनत्थाय उदकट्ठानं गच्छति वट्टतीति महापच्चरियं वुत्तं.
मुत्तस्सादे अत्तनो धम्मताय मुत्ते ठाना चुते असुचिम्हि पच्छा अस्सादेन्तस्स विना उपक्कमेन मुच्चति, अनापत्ति. सचे अस्सादेत्वा पुन मोचनत्थाय निमित्ते उपक्कमित्वा मोचेति, सङ्घादिसेसो.
मेथुनस्सादे मेथुनरागेन मातुगामं गण्हाति, तेन पयोगेन असुचि मुच्चति, अनापत्ति. मेथुनधम्मस्स पयोगत्ता पन तादिसे गहणे दुक्कटं, सीसं पत्ते पाराजिकं. सचे मेथुनरागेन रत्तो पुन अस्सादेत्वा मोचनत्थाय निमित्ते उपक्कमित्वा मोचेति, सङ्घादिसेसो.
फस्सस्सादे दुविधो फस्सो – अज्झत्तिको, बाहिरो च. अज्झत्तिके ताव अत्तनो निमित्तं थद्धं मुदुकन्ति जानिस्सामीति वा लोलभावेन वा कीळापयतो असुचि मुच्चति, अनापत्ति. सचे कीळापेन्तो अस्सादेत्वा मोचनत्थाय निमित्ते उपक्कमित्वा मोचेति, सङ्घादिसेसो. बाहिरफस्से पन कायसंसग्गरागेन मातुगामस्स अङ्गमङ्गानि परामसतो चेव आलिङ्गतो च असुचि मुच्चति, अनापत्ति. कायसंसग्गसङ्घादिसेसं पन आपज्जति. सचे कायसंसग्गरागेन रत्तो पुन अस्सादेत्वा मोचनत्थाय निमित्ते उपक्कमित्वा मोचेति विसट्ठिपच्चयापि सङ्घादिसेसो.
कण्डुवनस्सादे दद्दुकच्छुपिळकपाणकादीनं अञ्ञतरवसेन कण्डुवमानं निमित्तं कण्डुवनस्सादे नेव कण्डुवतो असुचि मुच्चति, अनापत्ति. कण्डुवनस्सादेन रत्तो पुन अस्सादेत्वा मोचनत्थाय निमित्ते उपक्कमित्वा मोचेति, सङ्घादिसेसो.
दस्सनस्सादे दस्सनस्सादेन पुनप्पुनं मातुगामस्स अनोकासं उपनिज्झायतो असुचि मुच्चति, अनापत्ति. मातुगामस्स अनोकासुपनिज्झाने पन दुक्कटं. सचे दस्सनस्सादेन रत्तो पुन अस्सादेत्वा मोचनत्थाय निमित्ते उपक्कमित्वा मोचेति, सङ्घादिसेसो.
निसज्जस्सादे मातुगामेन सद्धिं रहो निसज्जस्सादरागेन निसिन्नस्स असुचि मुच्चति, अनापत्ति. रहो निसज्जपच्चया पन आपन्नाय आपत्तिया कारेतब्बो. सचे निसज्जस्सादेन रत्तो पुन अस्सादेत्वा मोचनत्थाय निमित्ते उपक्कमित्वा मोचेति, सङ्घादिसेसो.
वाचस्सादे वाचस्सादरागेन मातुगामं मेथुनसन्निस्सिताहि वाचाहि ओभासन्तस्स असुचि मुच्चति, अनापत्ति. दुट्ठुल्लवाचासङ्घादिसेसं पन आपज्जति. सचे वाचस्सादेन रत्तो पुन अस्सादेत्वा मोचनत्थाय निमित्ते उपक्कमित्वा मोचेति, सङ्घादिसेसो.
गेहस्सितपेमे मातरं वा मातुपेमेन भगिनिं वा भगिनिपेमेन पुनप्पुनं परामसतो चेव आलिङ्गतो च असुचि मुच्चति, अनापत्ति. गेहस्सितपेमेन पन फुसनपच्चया दुक्कटं. सचे गेहस्सितपेमेन रत्तो पुन अस्सादेत्वा मोचनत्थाय निमित्ते उपक्कमित्वा मोचेति, सङ्घादिसेसो.
वनभङ्गे इत्थिपुरिसा अञ्ञमञ्ञं किञ्चिदेव तम्बूलगन्धपुप्फवासादिप्पकारं पण्णाकारं मित्तसन्थवभावस्स दळ्हभावत्थाय पेसेन्ति अयं वनभङ्गो नाम. तञ्चे मातुगामो कस्सचि संसट्ठविहारिकस्स कुलूपकभिक्खुनो पेसेति, तस्स च ‘‘असुकाय नाम इदं पेसित’’न्ति सारत्तस्स पुनप्पुनं हत्थेहि तं वनभङ्गं कीळापयतो असुचि मुच्चति, अनापत्ति. सचे वनभङ्गे सारत्तो पुन अस्सादेत्वा मोचनत्थाय निमित्ते उपक्कमित्वा मोचेति, सङ्घादिसेसो. सचे उपक्कमन्तेपि न मुच्चति, थुल्लच्चयं.
एवमेतेसं एकादसन्नं रागानं वसेन इमे एकादस पयोगे समेवेक्खित्वा आपत्ति वा अनापत्ति वा सल्लक्खेतब्बा. सल्लक्खेत्वा सचे गरुका होति ‘‘गरुका’’ति आचिक्खितब्बा. सचे लहुका होति ‘‘लहुका’’ति आचिक्खितब्बा. तदनुरूपञ्च विनयकम्मं कातब्बं. एवञ्हि कतं सुकतं होति रोगनिदानं ञत्वा वेज्जेन कतभेसज्जमिव, तस्स च पुग्गलस्स सोत्थिभावाय संवत्तति.
२६२. चेतेति न उपक्कमतीतिआदीसु मोचनस्सादचेतनाय चेतेति, न उपक्कमति, मुच्चति, अनापत्ति. मोचनस्सादपीळितो ‘‘अहो वत मुच्चेय्या’’ति चेतेति, न उपक्कमति, न मुच्चति, अनापत्ति. मोचनस्सादेन न चेतेति, फस्सस्सादेन कण्डुवनस्सादेन वा उपक्कमति, मुच्चति, अनापत्ति. तथेव न चेतेति, उपक्कमति, न मुच्चति, अनापत्ति. कामवितक्कं वितक्केन्तो मोचनत्थाय न चेतेति, न उपक्कमति, मुच्चति, अनापत्ति. सचे पनस्स वितक्कयतोपि न मुच्चति इदं आगतमेव होति, ‘‘न चेतेति, न उपक्कमति, न मुच्चति, अनापत्ती’’ति.
अनापत्ति सुपिनन्तेनाति सुत्तस्स सुपिने मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स विय कायसंसग्गादीनि आपज्जन्तस्स विय सुपिनन्तेनेव कारणेन यस्स असुचि मुच्चति, तस्स अनापत्ति. सुपिने पन उप्पन्नाय अस्सादचेतनाय सचस्स विसयो होति, निच्चलेन भवितब्बं, न हत्थेन निमित्तं कीळापेतब्बं, कासावपच्चत्थरणरक्खणत्थं पन हत्थपुटेन गहेत्वा जग्गनत्थाय उदकट्ठानं गन्तुं वट्टति.
नमोचनाधिप्पायस्साति यस्स भेसज्जेन वा निमित्तं आलिम्पन्तस्स उच्चारादीनि वा करोन्तस्स नमोचनाधिप्पायस्स मुच्चति, तस्सापि अनापत्ति. उम्मत्तकस्स दुविधस्सापि अनापत्ति. इध सेय्यसको आदिकम्मिको, तस्स अनापत्ति आदिकम्मिकस्साति.
पदभाजनीयवण्णना निट्ठिता.
समुट्ठानादीसु इदं सिक्खापदं पठमपाराजिकसमुट्ठानं कायचित्ततो समुट्ठाति. किरिया, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, द्विवेदनं, सुखमज्झत्तद्वयेनाति.
२६३. विनीतवत्थूसु सुपिनवत्थु अनुपञ्ञत्तियं वुत्तनयमेव. उच्चारपस्साववत्थूनि उत्तानत्थानेव.
वितक्कवत्थुस्मिं कामवितक्कन्ति गेहस्सितकामवितक्कं. तत्थ किञ्चापि अनापत्ति वुत्ता, अथ खो वितक्कगतिकेन न भवितब्बं. उण्होदकवत्थूसु पठमं उत्तानमेव. दुतिये सो भिक्खु मोचेतुकामो उण्होदकेन निमित्तं पहरित्वा पहरित्वा न्हायि, तेनस्स आपत्ति वुत्ता. ततिये उपक्कमस्स अत्थिताय थुल्लच्चयं. भेसज्जकण्डुवनवत्थूनि उत्तानत्थानेव.
२६४. मग्गवत्थूसु पठमस्स थुलऊरुकस्स मग्गं गच्छन्तस्स सम्बाधट्ठाने घट्टनाय असुचि मुच्चि, तस्स नमोचनाधिप्पायत्ता अनापत्ति. दुतियस्स तथेव मुच्चि, मोचनाधिप्पायत्ता पन सङ्घादिसेसो. ततियस्स न मुच्चि, उपक्कमसब्भावतो पन थुल्लच्चयं. तस्मा मग्गं गच्छन्तेन उप्पन्ने परिळाहे न गन्तब्बं, गमनं उपच्छिन्दित्वा असुभादिमनसिकारेन चित्तं वूपसमेत्वा सुद्धचित्तेन कम्मट्ठानं आदाय गन्तब्बं. सचे ठितो विनोदेतुं न सक्कोति, मग्गा ओक्कम्म निसीदित्वा विनोदेत्वा कम्मट्ठानं आदाय सुद्धचित्तेनेव गन्तब्बं.
वत्थिवत्थूसु ते भिक्खू वत्थिं दळ्हं गहेत्वा पूरेत्वा पूरेत्वा विस्सज्जेन्ता गामदारका विय पस्सावमकंसु. जन्ताघरवत्थुस्मिं उदरं तापेन्तस्स मोचनाधिप्पायस्सापि अमोचनाधिप्पायस्सापि मुत्ते अनापत्तियेव. परिकम्मं करोन्तस्स निमित्तचालनवसेन असुचि मुच्चि, तस्मा आपत्तिट्ठाने आपत्ति वुत्ता.
२६५. ऊरुघट्टापनवत्थूसु येसं आपत्ति वुत्ता ते अङ्गजातम्पि फुसापेसुन्ति वेदितब्बाति एवं कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तं. सामणेरादिवत्थूनि उत्तानत्थानेव.
२६६. कायत्थम्भनवत्थुस्मिं कायं थम्भेन्तस्साति चिरं निसीदित्वा वा निपज्जित्वा वा नवकम्मं वा कत्वा आलसियविमोचनत्थं विजम्भेन्तस्स.
उपनिज्झायनवत्थुस्मिं सचेपि पटसतं निवत्था होति पुरतो वा पच्छतो वा ठत्वा ‘‘इमस्मिं नाम ओकासे निमित्त’’न्ति उपनिज्झायन्तस्स दुक्कटमेव. अनिवत्थानं गामदारिकानं निमित्तं उपनिज्झायन्तस्स पन किमेव वत्तब्बं. तिरच्छानगतानम्पि निमित्ते एसेव नयो. इतो चितो च अविलोकेत्वा पन दिवसम्पि एकपयोगेन उपनिज्झायन्तस्स एकमेव दुक्कटं. इतो चितो च विलोकेत्वा पुनप्पुनं उपनिज्झायन्तस्स पयोगे पयोगे दुक्कटं. उम्मीलननिमीलनवसेन पन न कारेतब्बो. सहसा उपनिज्झायित्वा पुन पटिसङ्खाय संवरे तिट्ठतो अनापत्ति, तं संवरं पहाय पुन उपनिज्झायतो दुक्कटमेव.
२६७. ताळच्छिद्दादिवत्थूनि उत्तानत्थानेव. न्हानवत्थूसु ये उदकसोतं निमित्तेन पहरिंसु तेसं आपत्ति वुत्ता. उदञ्जलवत्थूसुपि एसेव नयो. एत्थ च उदञ्जलन्ति उदकचिक्खल्लो वुच्चति. एतेनेव उपायेन इतो परानि सब्बानेव उदके धावनादिवत्थूनि वेदितब्बानि. अयं पन विसेसो. पुप्फावळियवत्थूसु सचेपि नमोचनाधिप्पायस्स अनापत्ति, कीळनपच्चया पन दुक्कटं होतीति.
सुक्कविस्सट्ठिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. कायसंसग्गसिक्खापदवण्णना
२६९. तेन समयेन बुद्धो भगवाति कायसंसग्गसिक्खापदं. तत्रायं अनुत्तानपदवण्णना – अरञ्ञे विहरतीति न आवेणिके अरञ्ञे, जेतवनविहारस्सेव पच्चन्ते एकपस्से. मज्झे गब्भोति तस्स च विहारस्स मज्झे गब्भो होति. समन्ता परियागारोति समन्ता पनस्स मण्डलमाळपरिक्खेपो होति. सो किर मज्झे चतुरस्सं गब्भं कत्वा बहि मण्डलमाळपरिक्खेपेन कतो, यथा सक्का होति अन्तोयेव आविञ्छन्तेहि विचरितुं.
सुपञ्ञत्तन्ति सुट्ठ ठपितं, यथा यथा यस्मिं यस्मिञ्च ओकासे ठपितं पासादिकं होति लोकरञ्जकं तथा तथा तस्मिं तस्मिं ओकासे ठपितं, वत्तसीसेन हि सों एककिच्चम्पि न करोति. एकच्चे वातपाने विवरन्तोति येसु विवटेसु अन्धकारो होति तानि विवरन्तो येसु विवटेसु आलोको होति तानि थकेन्तो.
एवं वुत्ते सा ब्राह्मणी तं ब्राह्मणं एतदवोचाति एवं तेन ब्राह्मणेन पसंसित्वा वुत्ते सा ब्राह्मणी ‘‘पसन्नो अयं ब्राह्मणो पब्बजितुकामो मञ्ञे’’ति सल्लक्खेत्वा निगूहितब्बम्पि तं अत्तनो विप्पकारं पकासेन्ती केवलं तस्स सद्धाविघातापेक्खा हुत्वा एतं ‘‘कुतो तस्स उळारत्तता’’तिआदिवचनमवोच. तत्थ उळारो अत्ता अस्साति उळारत्ता, उळारत्तनो भावो उट्ठारत्तता. कुलित्थीहीतिआदीसु कुलित्थियो नाम घरस्सामिनियो. कुलधीतरो नाम पुरिसन्तरगता कुलधीतरो. कुलकुमारियो नाम अनिविट्ठा वुच्चन्ति. कुलसुण्हा नाम परकुलतो आनीता कुलदारकानं वधुयो.
२७०. ओतिण्णोति यक्खादीहि विय सत्ता अन्तो उप्पज्जन्तेन रागेन ओतिण्णो, कूपादीनि विय सत्ता असमपेक्खित्वा रजनीये ठाने रज्जन्तो सयं वा रागं ओतिण्णो, यस्मा पन उभयथापि रागसमङ्गिस्सेवेतं अधिवचनं, तस्मा ‘‘ओतिण्णो नाम सारत्तो अपेक्खवा पटिबद्धचित्तो’’ति एवमस्स पदभाजनं वुत्तं.
तत्थ सारत्तोति कायसंसग्गरागेन सुट्ठु रत्तो. अपेक्खवाति कायसंसग्गापेक्खाय अपेक्खवा. पटिबद्धचित्तोति कायसंसग्गरागेनेव तस्मिं वत्थुस्मिं पटिबद्धचित्तो. विपरिणतेनाति परिसुद्धभवङ्गसन्ततिसङ्खातं पकतिं विजहित्वा अञ्ञथा पवत्तेन, विरूपं वा परिणतेन विरूपं परिवत्तेन, यथा परिवत्तमानं विरूपं होति एवं परिवत्तित्वा ठितेनाति अधिप्पायो.
२७१. यस्मा पनेतं रागादीहि सम्पयोगं नातिवत्तति, तस्मा ‘‘विपरिणतन्ति रत्तम्पि चित्त’’न्तिआदिना नयेनस्स पदभाजनं वत्वा अन्ते इधाधिप्पेतमत्थं दस्सेन्तो ‘‘अपिच रत्तं चित्तं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतं विपरिणत’’न्ति आह.
तदहुजाताति तंदिवसं जाता जातमत्ता अल्लमंसपेसिवण्णा, एवरूपायपि हि सद्धिं कायसंसग्गे सङ्घादिसेसो, मेथुनवीतिक्कमे पाराजिकं, रहो निसज्जस्सादे पाचित्तियञ्च होति. पगेवाति पठममेव.
कायसंसग्गं समापज्जेय्याति हत्थग्गहणादिकायसम्पयोगं कायमिस्सीभावं समापज्जेय्य, यस्मा पनेतं समापज्जन्तस्स यो सो कायसंसग्गो नाम सो अत्थतो अज्झाचारो होति, रागवसेन अभिभवित्वा सञ्ञमवेलं आचारो, तस्मास्स सङ्खेपन अत्थं दस्सेन्तो ‘‘अज्झाचारो वुच्चती’’ति पदभाजनमाह.
हत्थग्गाहं वातिआदिभेदं पनस्स वित्थारेन अत्थदस्सनं. तत्थ हत्थादीनं विभागदस्सनत्थं ‘‘हत्थो नाम कप्परं उपादाया’’तिआदिमाह तत्थ कप्परं उपादायाति दुतियं. महासन्धिं उपादाय. अञ्ञत्थ पन मणिबन्धतो पट्ठाय याव अग्गनखा हत्थो इध सद्धिं अग्गबाहाय कप्परतो पट्ठाय अधिप्पेतो.
सुद्धकेसा वाति सुत्तादीहि अमिस्सा सुद्धा केसायेव. वेणीति तीहि केसवट्टीहि विनन्धित्वा कतकेसकलापस्सेतं नामं. सुत्तमिस्साति पञ्चवण्णेन सुत्तेन केसे मिस्सेत्वा कता. मालामिस्साति वस्सिकपुप्फादीहि मिस्सेत्वा तीहि केसवट्टीहि विनन्धित्वा कता, अविनद्धोपि वा केवलं पुप्फमिस्सको केसकलापो इध ‘‘वेणी’’ति वेदितब्बो. हिरञ्ञमिस्साति कहापणमालाय मिस्सेत्वा कता. सुवण्णमिस्साति सुवण्णचीरकेहि वा पामङ्गादीहि वा मिस्सेत्वा कता. मुत्तामिस्साति मुत्तावलीहि मिस्सेत्वा कता. मणिमिस्साति सुत्तारूळ्हेहि मणीहि मिस्सेत्वा कता. एतासु हि यंकिञ्चि वेणिं गण्हन्तस्स सङ्घादिसेसोयेव. ‘‘अहं मिस्सकवेणिं अग्गहेसि’’न्ति वदन्तस्स मोक्खो नत्थि. वेणिग्गहणेन चेत्थ केसापि गहिताव होन्ति, तस्मा यो एकम्पि केसं गण्हाति तस्सपि आपत्तियेव.
हत्थञ्च वेणिञ्च ठपेत्वाति इध वुत्तलक्खणं हत्थञ्च सब्बप्पकारञ्च वेणिं ठपेत्वा अवसेसं सरीरं ‘‘अङ्ग’’न्ति वेदितब्बं. एवं परिच्छिन्नेसु हत्थादीसु हत्थस्स गहणं हत्थग्गाहो, वेणिया गहणं वेणिग्गाहो, अवसेसससरीरस्स परामसनं अञ्ञतरस्स वा अञ्ञतरस्स वा अङ्गस्स परामसनं, यो तं हत्थग्गाहं वा वेणिग्गाहं वा अञ्ञतरस्स वा अञ्ञतरस्स वा अङ्गस्स परामसनं समापज्जेय्य, तस्स सङ्घादिसेसो नाम आपत्तिनिकायो होतीति. अयं सिक्खापदस्स अत्थो.
२७२. यस्मा पन यो च हत्थग्गाहो यो च वेणिग्गाहो यञ्च अवसेसस्स अङ्गस्स परामसनं तं सब्बम्पि भेदतो द्वादसविधं होति, तस्मा तं भेदं दस्सेतुं ‘‘आमसना परामसना’’तिआदिना नयेनस्स पदभाजनं वुत्तं. तत्थ यञ्च वुत्तं ‘‘आमसना नाम आमट्ठमत्ता’’ति यञ्च ‘‘छुपनं नाम फुट्ठमत्त’’न्ति, इमेसं अयं विसेसो – आमसनाति आमज्जना फुट्ठोकासं अनतिक्कमित्वापि तत्थेव सङ्घट्टना. अयञ्हि ‘‘आमट्ठमत्ता’’ति वुच्चति. छुपनन्ति असङ्घट्टेत्वा फुट्ठमत्तं.
यम्पि उम्मसनाय च उल्लङ्घनाय च निद्देसे ‘‘उद्धं उच्चारणा’’ति एकमेव पदं वुत्तं. तत्रापि अयं विसेसो – पठमं अत्तनो कायस्स इत्थिया काये उद्धं पेसनवसेन वुत्तं, दुतियं इत्थिया कायं उक्खिपनवसेन, सेसं पाकटमेव.
२७३. इदानि य्वायं ओतिण्णो विपरिणतेन चित्तेन कायसंसग्गं समापज्जति, तस्स एतेसं पदानं वसेन वित्थारतो आपत्तिभेदं दस्सेन्तो ‘‘इत्थी च होति इत्थिसञ्ञी सारत्तो च भिक्खु च नं इत्थिया कायेन काय’’न्तिआदिमाह. तत्थ भिक्खु च नं इत्थिया कायेन कायन्ति सो सारत्तो च इत्थिसञ्ञी च भिक्खु अत्तनो कायेन. नन्ति निपातमत्तं. अथ वा एतं तस्सा इत्थिया हत्थादिभेदं कायं. आमसति परामसतीति एतेसु चे एकेनापि आकारेन अज्झाचरति, आपत्ति सङ्घादिसेसस्स. तत्थ सकिं आमसतो एका आपत्ति, पुनप्पुनं आमसतो पयोगे पयोगे सङ्घादिसेसो.
परामसन्तोपि सचे कायतो अमोचेत्वाव इतो चितो च अत्तनो हत्थं वा कायं वा सञ्चोपेति हरति पेसेति दिवसम्पि परामसतो एकाव आपत्ति. सचे कायतो मोचेत्वा मोचेत्वा परामसति पयोगे पयोगे आपत्ति.
ओमसन्तोपि सचे कायतो अमोचेत्वाव इत्थिया मत्थकतो पट्ठाय याव पादपिट्ठिं ओमसति एकाव आपत्ति. सचे पन उदरादीसु तं तं ठानं पत्वा मुञ्चित्वा मुञ्चित्वा ओमसति पयोगे पयोगे आपत्ति. उम्मसनायपि पादतो पट्ठाय याव सीसं उम्मसन्तस्स एसेव नयो.
ओलङ्घनाय मातुगामं केसेसु गहेत्वा नामेत्वा चुम्बनादीसु यं अज्झाचारं इच्छति तं कत्वा मुञ्चतो एकाव आपत्ति. उट्ठितं पुनप्पुनं नामयतो पयोगे पयोगे आपत्ति. उल्लङ्घनायपि केसेसु वा हत्थेसु वा गहेत्वा वुट्ठापयतो एसेव नयो.
आकड्ढनाय अत्तनो अभिमुखं आकड्ढन्तो याव न मुञ्चति ताव एकाव आपत्ति. मुञ्चित्वा मुञ्चित्वा आकड्ढन्तस्स पयोगे पयोगे आपत्ति. पतिकड्ढनायपि परम्मुखं पिट्ठियं गहेत्वा पटिप्पणामयतो एसेव नयो.
अभिनिग्गण्हनाय हत्थे वा बाहाय वा दळ्हं गहेत्वा योजनम्पि गच्छतो एकाव आपत्ति. मुञ्चित्वा पुनप्पुनं गण्हतो पयोगे पयोगे आपत्ति. अमुञ्चित्वा पुनप्पुनं फुसतो च आलिङ्गतो च पयोगे पयोगे आपत्तीति महासुमत्थेरो आह. महापदुमत्थेरो पनाह – ‘‘मूलग्गहणमेव पमाणं, तस्मा याव न मुञ्चति ताव एका एव आपत्ती’’ति.
अभिनिप्पीळनाय वत्थेन वा आभरणेन वा सद्धिं पीळयतो अङ्गं अफुसन्तस्स थुल्लच्चयं, फुसन्तस्स सङ्घादिसेसो, एकपयोगेन एका आपत्ति, नानापयोगेन नाना.
गहणछुपनेसु अञ्ञं किञ्चि विकारं अकरोन्तोपि गहितमत्तफुट्ठमत्तेनापि आपत्तिं आपज्जति.
एवमेतेसु आमसनादीसु एकेनापि आकारेन अज्झाचारतो इत्थिया इत्थिसञ्ञिस्स सङ्घादिसेसो, वेमतिकस्स थुल्लच्चयं, पण्डकपुरिसतिरच्छानगतसञ्ञिस्सापि थुल्लच्चयमेव. पण्डके पण्डकसञ्ञिस्स थुल्लच्चयं, वेमतिकस्स दुक्कटं. पुरिसतिरच्छानगतइत्थिसञ्ञिस्सापि दुक्कटमेव. पुरिसे पुरिससञ्ञिस्सापि वेमतिकस्सापि इत्थिपण्डकतिरच्छानगतसञ्ञिस्सापि दुक्कटमेव. तिरच्छानगतेपि सब्बाकारेन दुक्कटमेवाति. इमा एकमूलकनये वुत्ता आपत्तियो सल्लक्खेत्वा इमिनाव उपायेन ‘‘द्वे इत्थियो द्विन्नं इत्थीन’’न्तिआदिवसेन वुत्ते दुमूलकनयेपि दिगुणा आपत्तियो वेदितब्बा. यथा च द्वीसु इत्थीसु द्वे सङ्घादिसेसा; एवं सम्बहुलासु सम्बहुला वेदितब्बा.
यो हि एकतो ठिता सम्बहुला इत्थियो बाहाहि परिक्खिपित्वा गण्हाति सो यत्तका इत्थियो फुट्ठा तासं गणनाय सङ्घादिसेसे आपज्जति, मज्झगतानं गणनाय थुल्लच्चये. ता हि तेन कायप्पटिबद्धेन आमट्ठा होन्ति. यो पन सम्बहुलानं अङ्गुलियो वा केसे वा एकतो कत्वा गण्हाति, सो अङ्गुलियो च केसे च अगणेत्वा इत्थियो गणेत्वा सङ्घादिसेसेहि कारेतब्बो. यासञ्च इत्थीनं अङ्गुलियो वा केसा वा मज्झगता होन्ति, तासं गणनाय थुल्लच्चये आपज्जति. ता हि तेन कायप्पटिबद्धेन आमट्ठा होन्ति, सम्बहुला पन इत्थियो कायप्पटिबद्धेहि रज्जुवत्थादीहि परिक्खिपित्वा गण्हन्तो सब्बासंयेव अन्तोपरिक्खेपगतानं गणनाय थुल्लच्चये आपज्जति. महापच्चरियं अफुट्ठासु दुक्कटं वुत्तं. तत्थ यस्मा पाळियं कायप्पटिबद्धप्पटिबद्धेन आमसनं नाम नत्थि, तस्मा सब्बम्पि कायप्पटिबद्धप्पटिबद्धं कायप्पटिबद्धेनेव सङ्गहेत्वा महाअट्ठकथायञ्च कुरुन्दियञ्च वुत्तो पुरिमनयोयेवेत्थ युत्ततरो दिस्सति.
यो हि हत्थेन हत्थं गहेत्वा पटिपाटिया ठितासु इत्थीसु समसारागो एकं हत्थे गण्हाति, सो गहितित्थिया वसेन एकं सङ्घादिसेसं आपज्जति, इतरासं गणनाय पुरिमनयेनेव थुल्लच्चये. सचे सो तं कायप्पटिबद्धे वत्थे वा पुप्फे वा गण्हाति, सब्बासं गणनाय थुल्लच्चये आपज्जति. यथेव हि रज्जुवत्थादीहि परिक्खिपन्तेन सब्बापि कायप्पटिबद्धेन आमट्ठा होन्ति, तथा इधापि सब्बापि कायप्पटिबद्धेन आमट्ठा होन्ति. सचे पन ता इत्थियो अञ्ञमञ्ञं वत्थकोटियं गहेत्वा ठिता होन्ति, तत्र चेसो पुरिमनयेनेव पठमं इत्थिं हत्थे गण्हाति गहिताय वसेन सङ्घादिसेसं आपज्जति, इतरासं गणनाय दुक्कटानि. सब्बासञ्हि तासं तेन पुरिमनयेनेव कायपटिबद्धेन कायप्पटिबद्धं आमट्ठं होति. सचे पन सोपि तं कायप्पटिबद्धेयेव गण्हाति तस्सा वसेन थुल्लच्चयं आपज्जति, इतरासं गणनाय अनन्तरनयेनेव दुक्कटानि.
यो पन घनवत्थनिवत्थं इत्थिं कायसंसग्गरागेन वत्थे घट्टेति, थुल्लच्चयं. विरळवत्थनिवत्थं घट्टेति, तत्र चे वत्थन्तरेहि इत्थिया वा निक्खन्तलोमानि भिक्खुं भिक्खुनो वा पविट्ठलोमानि इत्थिं फुसन्ति, उभिन्नं लोमानियेव वा लोमानि फुसन्ति, सङ्घादिसेसो. उपादिन्नकेन हि कम्मजरूपेन उपादिन्नकं वा अनुपादिन्नकं वा अनुपादिन्नकेनपि केनचि केसादिना उपादिन्नकं वा अनुपादिन्नकं वा फुसन्तोपि सङ्घादिसेसं आपज्जतियेव.
तत्थ कुरुन्दियं ‘‘लोमानि गणेत्वा सङ्घादिसेसो’’ति वुत्तं. महाअट्ठकथायं पन ‘‘लोमानि गणेत्वा आपत्तिया न कारेतब्बो, एकमेव सङ्घादिसेसं आपज्जति. सङ्घिकमञ्चे पन अपच्चत्थरित्वा निपन्नो लोमानि गणेत्वा कारेतब्बो’’ति वुत्तं, तदेव युत्तं. इत्थिवसेन हि अयं आपत्ति, न कोट्ठासवसेनाति.
एत्थाह ‘‘यो पन ‘कायप्पटिबद्धं गण्हिस्सामी’ति कायं गण्हाति, ‘कायं गण्हिस्सामी’ति कायप्पटिबद्धं गण्हाति, सो किं आपज्जती’’ति. महासुमत्थेरो ताव ‘‘यथावत्थुकमेवा’’ति वदति. अयं किरस्स लद्धि –
‘‘वत्थु सञ्ञा च रागो च, फस्सप्पटिविजानना;
यथानिद्दिट्ठनिद्देसे, गरुकं तेन कारये’’ति.
एत्थ ‘‘वत्थू’’ति इत्थी. ‘‘सञ्ञा’’ति इत्थिसञ्ञा. ‘‘रागो’’ति कायसंसग्गरागो. ‘‘फस्सप्पटिविजानना’’ति कायसंसग्गफस्सजानना. तस्मा यो इत्थिया इत्थिसञ्ञी कायसंसग्गरागेन ‘‘कायप्पटिबद्धं गहेस्सामी’’ति पवत्तोपि कायं फुसति, गरुकं सङ्घादिसेसंयेव आपज्जति. इतरोपि थुल्लच्चयन्ति महापदुमत्थेरो पनाह –
‘‘सञ्ञाय विरागितम्हि, गहणे च विरागिते;
यथानिद्दिट्ठनिद्देसे, गरुकं तत्थ न दिस्सती’’ति.
अस्सापायं लद्धि इत्थिया इत्थिसञ्ञिनो हि सङ्घादिसेसो वुत्तो. इमिना च इत्थिसञ्ञा विरागिता कायप्पटिबद्धे कायप्पटिबद्धसञ्ञा उप्पादिता, तं गण्हन्तस्स पन थुल्लच्चयं वुत्तं. इमिना च गहणम्पि विरागितं तं अग्गहेत्वा इत्थी गहिता, तस्मा एत्थ इत्थिसञ्ञाय अभावतो सङ्घादिसेसो न दिस्सति, कायप्पटिबद्धस्स अग्गहितत्ता थुल्लच्चयं न दिस्सति, कायसंसग्गरागेन फुट्ठत्ता पन दुक्कटं. कायसंसग्गरागेन हि इमं नाम वत्थुं फुसतो अनापत्तीति नत्थि, तस्मा दुक्कटमेवाति.
इदञ्च पन वत्वा इदं चतुक्कमाह. ‘‘सारत्तं गण्हिस्सामी’ति सारत्तं गण्हि सङ्घादिसेसो, ‘विरत्तं गण्हिस्सामी’ति विरत्तं गण्हि दुक्कटं, ‘सारत्तं गण्हिस्सामी’ति विरत्तं गण्हि दुक्कटं, ‘विरत्तं गण्हिस्सामी’ति सारत्तं गण्हि दुक्कटमेवा’’ति. किञ्चापि एवमाह? अथ खो महासुमत्थेरवादोयेवेत्थ ‘‘इत्थि च होति इत्थिसञ्ञी सारत्तो च भिक्खु च नं इत्थिया कायेन कायप्पटिबद्धं आमसति परामसति…पे… गण्हाति छुपति आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति इमाय पाळिया ‘‘यो हि एकतो ठिता सम्बहुला इत्थियो बाहाहि परिक्खिपित्वा गण्हाति, सो यत्तका इत्थियो फुट्ठा तासं गणनाय सङ्घादिसेसे आपज्जति, मज्झगतानं गणनाय थुल्लच्चये’’तिआदीहि अट्ठकथाविनिच्छयेहि च समेति. यदि हि सञ्ञादिविरागेन विरागितं नाम भवेय्य ‘‘पण्डको च होति इत्थिसञ्ञी’’तिआदीसु विय ‘‘कायप्पटिबद्धञ्च होति कायसञ्ञी चा’’तिआदिनापि नयेन पाळियं विसेसं वदेय्य. यस्मा पन सो न वुत्तो, तस्मा इत्थिया इत्थिसञ्ञाय सति इत्थिं आमसन्तस्स सङ्घादिसेसो, कायप्पटिबद्धं आमसन्तस्स थुल्लच्चयन्ति यथावत्थुकमेव युज्जति.
महापच्चरियम्पि चेतं वुत्तं – ‘‘नीलं पारुपित्वा सयिताय काळित्थिया कायं घट्टेस्सामी’ति कायं घट्टेति, सङ्घादिसेसो; ‘कायं घट्टेस्सामी’ति नीलं घट्टेति, थुल्लच्चयं; ‘नीलं घट्टेस्सामी’ति कायं घट्टेति, सङ्घादिसेसो; ‘नीलं घट्टेस्सामी’ति नीलं घट्टेति, थुल्लच्चय’’न्ति. योपायं ‘‘इत्थी च पण्डको चा’’तिआदिना नयेन वत्थुमिस्सकनयो वुत्तो, तस्मिम्पि वत्थु सञ्ञाविमतिवसेन वुत्ता आपत्तियो पाळियं असम्मुय्हन्तेन वेदितब्बा.
कायेनकायप्पटिबद्धवारे पन इत्थिया इत्थिसञ्ञिस्स कायप्पटिबद्धं गण्हतो थुल्लच्चयं, सेसे सब्बत्थ दुक्कटं. कायप्पटिबद्धेनकायवारेपि एसेव नयो. कायप्पटिबद्धेनकआयप्पटिबद्धवारे च निस्सग्गियेनकायवारादीसु चस्स सब्बत्थ दुक्कटमेव.
‘‘इत्थी च होति इत्थिसञ्ञी सारत्तो च इत्थी च नं भिक्खुस्स कायेन काय’’न्तिआदिवारो पन भिक्खुम्हि मातुगामस्स रागवसेन वुत्तो. तत्थ इत्थी च नं भिक्खुस्स कायेन कायन्ति भिक्खुम्हि सारत्ता इत्थी तस्स निसिन्नोकासं वा निपन्नोकासं वा गन्त्वा अत्तनो कायेन तं भिक्खुस्स कायं आमसति…पे… छुपति. सेवनाधिप्पायो कायेन वायमति, फस्सं पटिविजानातीति एवं ताय आमट्ठो वा छुपितो वा सेवनाधिप्पायो हुत्वा सचे फस्सप्पटिविजाननत्थं ईसकम्पि कायं चालेति फन्देति, सङ्घादिसेसं आपज्जति.
द्वे इत्थियोति एत्थ द्वे सङ्घादिसेसे आपज्जति, इत्थिया च पण्डके च सङ्घादिसेसेन सह दुक्कटं. एतेन उपायेन याव ‘‘निस्सग्गियेन निस्सग्गियं आमसति, सेवनाधिप्पायो कायेन वायमति न च फस्सं पटिविजानाति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति ताव पुरिमनयेनेव आपत्तिभेदो वेदितब्बो.
एत्थ च कायेन वायमति न च फस्सं पटिविजानातीति अत्तना निस्सट्ठं पुप्फं वा फलं वा इत्थिं अत्तनो निस्सग्गियेन पुप्फेन वा फलेन वा पहरन्तिं दिस्वा कायेन विकारं करोति, अङ्गुलिं वा चालेति, भमुकं वा उक्खिपति, अक्खिं वा निखणति, अञ्ञं वा एवरूपं विकारं करोति, अयं वुच्चति ‘‘कायेन वायमति न च फस्सं पटिविजानाती’’ति. अयम्पि कायेन वायमितत्ता दुक्कटं आपज्जति, द्वीसु इत्थीसु द्वे, इत्थीपण्डकेसुपि द्वे एव दुक्कटे आपज्जति.
२७९. एवं वत्थुवसेन वित्थारतो आपत्तिभेदं दस्सेत्वा इदानि लक्खणवसेन सङ्खेपतो आपत्तिभेदञ्च अनापत्तिभेदञ्च दस्सेन्तो ‘‘सेवनाधिप्पायो’’तिआदिमाह. तत्थ पुरिमनये इत्थिया फुट्ठो समानो सेवनाधिप्पायो कायेन वायमति, फस्सं पटिविजानातीति तिवङ्गसम्पत्तिया सङ्घादिसेसो. दुतिये नये निस्सग्गियेन निस्सग्गियामसने विय वायमित्वा अछुपने विय च फस्सस्स अप्पटिविजाननतो दुवङ्गसम्पत्तिया दुक्कटं. ततिये कायेन अवायमतो अनापत्ति. यो हि सेवनाधिप्पायोपि निच्चलेन कायेन केवलं फस्सं पटिविजानाति सादियति अनुभोति, तस्स चित्तुप्पादमत्ते आपत्तिया अभावतो अनापत्ति. चतुत्थे पन निस्सग्गियेन निस्सग्गियामसने विय फस्सप्पटिविजाननापि नत्थि, केवलं चित्तुप्पादमत्तमेव, तस्मा अनापत्ति. मोक्खाधिप्पायस्स सब्बाकारेसु अनापत्तियेव.
एत्थ पन यो इत्थिया गहितो तं अत्तनो सरीरा मोचेतुकामो पटिप्पणामेति वा पहरति वा अयं कायेन वायमति फस्सं पटिविजानाति. यो आगच्छन्तिं दिस्वा ततो मुञ्चितुकामो उत्तासेत्वा पलापेति, अयं कायेन वायमति न च फस्सं पटिविजानाति. यो तादिसं दीघजातिं काये आरूळ्हं दिस्वा ‘‘सणिकं गच्छतु घट्टियमाना अनत्थाय संवत्तेय्या’’ति न घट्टेति, इत्थिमेव वा अङ्गं फुसमानं ञत्वा ‘‘एसा ‘अनत्थिको अयं मया’ति सयमेव पक्कमिस्सती’’ति अजानन्तो विय निच्चलो होति, बलवित्थिया वा गाळ्हं आलिङ्गित्वा गहितो दहरभिक्खु पलायितुकामोपि सुट्ठु गहितत्ता निच्चलो होति, अयं न च कायेन वायमति, फस्सं पटिविजानाति. यो पन आगच्छन्तिं दिस्वा ‘‘आगच्छतु ताव ततो नं पहरित्वा वा पणामेत्वा वा पक्कमिस्सामी’’ति निच्चलो होति, अयं मोक्खाधिप्पायो न च कायेन वायमति, न च फस्सं पटिविजानातीति वेदितब्बो.
२८०. असञ्चिच्चाति इमिना उपायेन इमं फुसिस्सामीति अचेतेत्वा, एवञ्हि अचेतेत्वा पत्तप्पटिग्गहणादीसु मातुगामस्स अङ्गे फुट्ठेपि अनापत्ति.
असतियाति अञ्ञविहितो होति मातुगामं फुसामीति सति नत्थि, एवं असतिया हत्थपादपसारणादिकाले फुसन्तस्स अनापत्ति.
अजानन्तस्साति दारकवेसेन ठितं दारिकं ‘‘इत्थी’’ति अजानन्तो केनचिदेव करणीयेन फुसति, एवं ‘‘इत्थी’’ति अजानन्तस्स फुसतो अनापत्ति.
असादियन्तस्साति कायसंसग्गं असादियन्तस्स, तस्स बाहापरम्पराय नीतभिक्खुस्स विय अनापत्ति. उम्मत्तकादयो वुत्तनयाएव. इध पन उदायित्थेरो आदिकम्मिको, तस्स अनापत्ति आदिकम्मिकस्साति.
पदभाजनीयवण्णना निट्ठिता.
समुट्ठानादीसु इदं सिक्खापदं पठमपाराजिकसमुट्ठानं कायचित्ततो समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, द्विवेदनं, सुखमज्झत्तद्वयेनाति.
२८१. विनीतवत्थूसु – मातुया मातुपेमेनाति मातुपेमेन मातुया कायं आमसि. एस नयो धीतुभगिनिवत्थूसु. तत्थ यस्मा माता वा होतु धीता वा इत्थी नाम सब्बापि ब्रह्मचरियस्स पारिपन्थिकाव. तस्मा ‘‘अयं मे माता अयं धीता अयं मे भगिनी’’ति गेहस्सितपेमेन आमसतोपि दुक्कटमेव वुत्तं.
इमं पन भगवतो आणं अनुस्सरन्तेन सचेपि नदीसोतेन वुय्हमानं मातरं पस्सति नेव हत्थेन परामसितब्बा. पण्डितेन पन भिक्खुना नावा वा फलकं वा कदलिक्खन्धो वा दारुक्खन्धो वा उपसंहरितब्बो. तस्मिं असति कासावम्पि उपसंहरित्वा पुरतो ठपेतब्बं, ‘‘एत्थ गण्हाही’’ति पन न वत्तब्बा. गहिते परिक्खारं कड्ढामीति कड्ढन्तेन गन्तब्बं. सचे भायति पुरतो पुरतो गन्त्वा ‘‘मा भायी’’ति समस्सासेतब्बा. सचे भायमाना पुत्तस्स सहसा खन्धे वा अभिरुहति, हत्थे वा गण्हाति, न ‘‘अपेहि महल्लिके’’ति निद्धुनितब्बा, थलं पापेतब्बा. कद्दमे लग्गायपि कूपे पतितायपि एसेव नयो.
तत्रपि हि योत्तं वा वत्थं वा पक्खिपित्वा हत्थेन गहितभावं ञत्वा उद्धरितब्बा, नत्वेव आमसितब्बा. न केवलञ्च मातुगामस्स सरीरमेव अनामासं, निवासनपावुरणम्पि आभरणभण्डम्पि तिणण्डुपकं वा ताळपण्णमुद्दिकं वा उपादाय अनामासमेव, तञ्च खो निवासनपारुपनं पिळन्धनत्थाय ठपितमेव. सचे पन निवासनं वा पारुपनं वा परिवत्तेत्वा चीवरत्थाय पादमूले ठपेति वट्टति. आभरणभण्डेसु पन सीसपसाधनकदन्तसूचिआदिकप्पियभण्डं ‘‘इमं भन्ते तुम्हाकं गण्हथा’’ति दिय्यमानं सिपाटिकासूचिआदिउपकरणत्थाय गहेतब्बं. सुवण्णरजतमुत्तादिमयं पन अनामासमेव दीय्यमानम्पि न गहेतब्बं. न केवलञ्च एतासं सरीरूपगमेव अनामासं, इत्थिसण्ठानेन कतं कट्ठरूपम्पि दन्तरूपम्पि अयरूपम्पि लोहरूपम्पि तिपुरूपम्पि पोत्थकरूपम्पि सब्बरतनरूपम्पि अन्तमसो पिट्ठमयरूपम्पि अनामासमेव. परिभोगत्थाय पन ‘‘इदं तुम्हाकं होतू’’ति लभित्वा ठपेत्वा सब्बरतनमयं अवसेसं भिन्दित्वा उपकरणारहं उपकरणे परिभोगारहं परिभोगे उपनेतुं वट्टति.
यथा च इत्थिरूपकं; एवं सत्तविधम्पि धञ्ञं अनामासं. तस्मा खेत्तमज्झेन गच्छता तत्थजातकम्पि धञ्ञफलं न आमसन्तेन गन्तब्बं. सचे घरद्वारे वा अन्तरामग्गे वा धञ्ञं पसारितं होति पस्सेन च मग्गो अत्थि न मद्दन्तेन गन्तब्बं. गमनमग्गे असति मग्गं अधिट्ठाय गन्तब्बं. अन्तरघरे धञ्ञस्स उपरि आसनं पञ्ञापेत्वा देन्ति निसीदितुं वट्टति. केचि आसनसालायं धञ्ञं आकिरन्ति, सचे सक्का होति हरापेतुं हरापेतब्बं, नो चे एकमन्तं धञ्ञं अमद्दन्तेन पीठकं पञ्ञपेत्वा निसीदितब्बं. सचे ओकासो न होति, मनुस्सा धञ्ञमज्झेयेव आसनं पञ्ञपेत्वा देन्ति, निसीदितब्बं. तत्थजातकानि मुग्गमासादीनि अपरण्णानिपि तालपनसादीनि वा फलानि कीळन्तेन न आमसितब्बानि. मनुस्सेहि रासिकतेसुपि एसेव नयो. अरञ्ञे पन रुक्खतो पतितानि फलानि ‘‘अनुपसम्पन्नानं दस्सामी’’ति गण्हितुं वट्टति.
मुत्ता, मणि, वेळुरियो, सङ्खो, सिला, पवाळं, रजतं, जातरूपं, लोहितङ्को, मसारगल्लन्ति इमेसु दससु रतनेसु मुत्ता अधोता अनिविद्धा यथाजाताव आमसितुं वट्टति. सेसा अनामासाति वदन्ति. महापच्चरियं पन ‘‘मुत्ता धोतापि अधोतापि अनामासा भण्डमूलत्थाय च सम्पटिच्छितुं न वट्टति, कुट्ठरोगस्स भेसज्जत्थाय पन वट्टती’’ति वुत्तं. अन्तमसो जातिफलिकं उपादाय सब्बोपि नीलपीतादिवण्णभेदो मणि धोतविद्धवट्टितो अनामासो, यथाजातो पन आकरमुत्तो पत्तादिभण्डमूलत्थं सम्पटिच्छितुं वट्टतीति वुत्तो. सोपि महापच्चरियं पटिक्खित्तो, पचित्वा कतो काचमणियेवेको वट्टतीति वुत्तो. वेळुरियेपि मणिसदिसोव विनिच्छयो.
सङ्खो धमनसङ्खो च धोतविद्धो च रतनमिस्सो अनामासो. पानीयसङ्खो धोतोपि अधोतोपि आमासोव सेसञ्च अञ्जनादिभेसज्जत्थायपि भण्डमूलत्थायपि सम्पटिच्छितुं वट्टति. सिला धोतविद्धा रतनसंयुत्ता मुग्गवण्णाव अनामासा. सेसा सत्थकनिसानादिअत्थाय गण्हितुं वट्टति. एत्थ च रतनसंयुत्ताति सुवण्णेन सद्धिं योजेत्वा पचित्वा कताति वदन्ति. पवाळं धोतविद्धं अनामासं. सेसं आमासं भण्डमूलत्थञ्च सम्पटिच्छितुं वट्टति. महापच्चरियं पन ‘‘धोतम्पि अधोतम्पि सब्बं अनामासं, न च सम्पटिच्छितुं वट्टती’’ति वुत्तं.
रजतं जातरूपञ्च कतभण्डम्पि अकतभण्डम्पि सब्बेन सब्बं बीजतो पट्ठाय अनामासञ्च असम्पटिच्छियञ्च, उत्तरराजपुत्तो किर सुवण्णचेतियं कारेत्वा महापदुमत्थेरस्स पेसेसि. थेरो ‘‘न कप्पती’’ति पटिक्खिपि. चेतियघरे सुवण्णपदुमसुवण्णबुब्बुळकादीनि होन्ति, एतानिपि अनामासानि. चेतियघरगोपका पन रूपियछड्डकट्ठाने ठिता, तस्मा तेसं केळापयितुं वट्टतीति वुत्तं. कुरुन्दियं पन तं पटिक्खित्तं. सुवण्णचेतिये कचवरमेव हरितुं वट्टतीति एत्तकमेव अनुञ्ञातं. आरकूटलोहम्पि जातरूपगतिकमेव अनामासन्ति सब्बअट्ठकथासु वुत्तं. सेनासनपरिभोगो पन सब्बकप्पियो, तस्मा जातरूपरजतमया सब्बेपि सेनासनपरिक्खारा आमासा. भिक्खूनं धम्मविनयवण्णनट्ठाने रतनमण्डपे करोन्ति फलिकत्थम्भे रतनदामपतिमण्डिते, तत्थ सब्बूपकरणानि भिक्खूनं पटिजग्गितुं वट्टति.
लोहितङ्कमसारगल्ला धोतविद्धा अनामासा, इतरे आमासा, भण्डमूलत्थाय वट्टन्तीति वुत्ता. महापच्चरियं पन ‘‘धोतापि अधोतापि सब्बसो अनामासा न च सम्पटिच्छितुं वट्टन्ती’’ति वुत्तं.
सब्बं आवुधभण्डं अनामासं, भण्डमूलत्थाय दीय्यमानम्पि न सम्पटिच्छितब्बं. सत्थवणिज्जा नाम न वट्टति. सुद्धधनुदण्डोपि धनुजियापि पतोदोपि अङ्कुसोपि अन्तमसो वासिफरसुआदीनिपि आवुधसङ्खेपेन कतानि अनामासानि. सचे केनचि विहारे सत्ति वा तोमरो वा ठपितो होति, विहारं जग्गन्तेन ‘‘हरन्तू’’ति सामिकानं पेसेतब्बं. सचे न हरन्ति, तं अचालेन्तेन विहारो पटिजग्गितब्बो. युद्धभूमियं पतितं असिं वा सत्तिं वा तोमरं वा दिस्वा पासाणेन वा केनचि वा असिं भिन्दित्वा सत्थकत्थाय गहेतुं वट्टति, इतरानिपि वियोजेत्वा किञ्चि सत्थकत्थाय गहेतुं वट्टति किञ्चि कत्तरदण्डादिअत्थाय. ‘‘इदं गण्हथा’’ति दीय्यमानं पन ‘‘विनासेत्वा कप्पियभण्डं करिस्सामी’’ति सब्बम्पि सम्पटिच्छितुं वट्टति.
मच्छजालपक्खिजालादीनिपि फलकजालिकादीनि सरपरित्तानानीपि सब्बानि अनामासानि. परिभोगत्थाय लब्भमानेसु पन जालं ताव ‘‘आसनस्स वा चेतियस्स वा उपरि बन्धिस्सामि, छत्तं वा वेठेस्सामी’’ति गहेतुं वट्टति. सरपरित्तानं सब्बम्पि भण्डमूलत्थाय सम्पटिच्छितुं वट्टति. परूपरोधनिवारणञ्हि एतं न उपरोधकरन्ति फलकं दन्तकट्ठभाजनं करिस्सामीति गहेतुं वट्टति.
चम्मविनद्धानि वीणाभेरिआदीनि अनामासानि. कुरुन्दियं पन ‘‘भेरिसङ्घाटोपि वीणासङ्घाटोपि तुच्छपोक्खरम्पि मुखवट्टियं आरोपितचम्मम्पि वीणादण्डकोपि सब्बं अनामास’’न्ति वुत्तं. ओनहितुं वा ओनहापेतुं वा वादेतुं वा वादापेतुं वा न लब्भतियेव. चेतियङ्गणे पूजं कत्वा मनुस्सेहि छड्डितं दिस्वापि अचालेत्वाव अन्तरन्तरे सम्मज्जितब्बं, कचवरछड्डनकाले पन कचवरनियामेनेव हरित्वा एकमन्तं निक्खिपितुं वट्टतीति महापच्चरियं वुत्तं. भण्डमूलत्थाय सम्पटिच्छितुम्पि वट्टति. परिभोगत्थाय लब्भमानेसु पन वीणादोणिकञ्च भेरिपोक्खरञ्च दन्तकट्ठभाजनं करिस्साम चम्मं सत्थककोसकन्ति एवं तस्स तस्स परिक्खारस्स उपकरणत्थाय गहेत्वा तथा तथा कातुं वट्टति.
पुराणदुतियिकावत्थु उत्तानमेव. यक्खिवत्थुस्मिं सचेपि परनिम्मितवसवत्तिदेविया कायसंसग्गं समापज्जति थुल्लच्चयमेव. पण्डकवत्थु च सुत्तित्थिवत्थु च पाकटमेव. मतित्थिवत्थुस्मिं पाराजिकप्पहोनककाले थुल्लच्चयं, ततो परं दुक्कटं. तिरच्छानगतवत्थुस्मिं नागमाणविकायपि सुपण्णमाणविकायपि किन्नरियापि गावियापि दुक्कटमेव. दारुधीतलिकावत्थुस्मिं न केवलं दारुना एव, अन्तमसो चित्तकम्मलिखितेपि इत्थिरूपे दुक्कटमेव.
२८२. सम्पीळनवत्थु उत्तानत्थमेव. सङ्कमवत्थुस्मिं एकपदिकसङ्कमो वा होतु सकटमग्गसङ्कमो वा, चालेस्सामीति पयोगे कतमत्तेव चालेतु वा मा वा, दुक्कटं. मग्गवत्थु पाकटमेव. रुक्खवत्थुस्मिं रुक्खो महन्तो वा होतु महाजम्बुप्पमाणो खुद्दको वा, तं चालेतुं सक्कोतु वा मा वा, पयोगमत्तेन दुक्कटं. नावावत्थुस्मिम्पि एसेव नयो. रज्जवत्थुस्मिं यं रज्जुं आविञ्छन्तो ठाना चालेतुं सक्कोति, तत्थ थुल्लच्चयं. या महारज्जु होति, ईसकम्पि ठाना न चलति, तत्थ दुक्कटं. दण्डेपि एसेव नयो. भूमियं पतितमहारुक्खोपि हि दण्डग्गहणेनेव इध गहितो. पत्तवत्थु पाकटमेव. वन्दनवत्थुस्मिं इत्थी पादे सम्बाहित्वा वन्दितुकामा वारेतब्बा पादा वा पटिच्छादेतब्बा, निच्चलेन वा भवितब्बं. निच्चलस्स हि चित्तेन सादियतोपि अनापत्ति. अवसाने गहणवत्थुपाकटमेवाति.
कायसंसग्गसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. दुट्ठुल्लवाचासिक्खापदवण्णना
२८३. तेन समयेन बुद्धो भगवाति दुट्ठुल्लवाचासिक्खापदं. तत्थ आदिस्साति अपदिसित्वा. वण्णम्पि भणतीतिआदीनि परतो आवि भविस्सन्ति. छिन्निकाति छिन्नओत्तप्पा. धुत्तिकाति सठा. अहिरिकायोति निल्लज्जा. उहसन्तीति सितं कत्वा मन्दहसितं हसन्ति. उल्लपन्तीति ‘‘अहो अय्यो’’तिआदिना नयेन उच्चकरणिं नानाविधं पलोभनकथं कथेन्ति. उज्जग्घन्तीति महाहसितं हसन्ति. उप्पण्डेन्तीति ‘‘पण्डको अयं, नायं पुरिसो’’तिआदिना नयेन परिहासं करोन्ति.
२८५. सारत्तोति दुट्ठुल्लवाचस्सादरागेन सारत्तो. अपेक्खवा पटिबद्धचित्तोति वुत्तनयमेव, केवलं इध वाचस्सादरागो योजेतब्बो. मातुगामं दुट्ठुल्लाहि वाचाहीति एत्थ अधिप्पेतं मातुगामं दस्सेन्तो ‘‘मातुगामो’’तिआदिमाह. तत्थ विञ्ञू पटिबला सुभासितदुब्भासितं दुट्ठुल्लादुट्ठुल्लं आजानितुन्ति या पण्डिता सात्थकनिरत्थककथं असद्धम्मसद्धम्मपटिसंयुत्तकथञ्च जानितुं पटिबला, अयं इध अधिप्पेता. या पन महल्लिकापि बाला एलमूगा अयं इध अनधिप्पेताति दस्सेति.
ओभासेय्याति अवभासेय्य नानाप्पकारकं असद्धम्मवचनं वदेय्य. यस्मा पनेवं ओभासन्तस्स यो सो ओभासो नाम, सो अत्थतो अज्झाचारो होति रागवसेन अभिभवित्वा सञ्ञमवेलं आचारो, तस्मा तमत्थं दस्सेन्तो ‘‘ओभासेय्याति अज्झाचारो वुच्चती’’ति आह. यथा तन्ति एत्थ तन्ति निपातमत्तं, यथा युवा युवतिन्ति अत्थो.
द्वे मग्गे आदिस्सातिआदि येनाकारेन ओभासतो सङ्घादिसेसो होति, तं दस्सेतुं वुत्तं. तत्थ द्वे मग्गेति वच्चमग्गञ्च पस्सावमग्गञ्च. सेसं उद्देसे ताव पाकटमेव. निद्देसे पन थोमेतीति ‘‘इत्थिलक्खणेन सुभलक्खणेन समन्नागतासी’’ति वदति, न ताव सीसं एति. ‘‘तव वच्चमग्गो च पस्सावमग्गो च ईदिसो तेन नाम ईदिसेन इत्थिलक्खणेन सुभलक्खणेन समन्नागतासी’’ति वदति, सीसं एति, सङ्घादिसेसो. वण्णेति पसंसतीति इमानि पन थोमनपदस्सेव वेवचनानि.
खुंसेतीति वाचापतोदेन घट्टेति. वम्भेतीति अपसादेति. गरहतीति दोसं देति. परतो पन पाळिया आगतेहि ‘‘अनिमित्तासी’’तिआदीहि एकादसहि पदेहि अघटिते सीसं न एति, घटितेपि तेसु सिखरणीसि सम्भिन्नासि उभतोब्यञ्जनासीति इमेहि तीहि घटितेयेव सङ्घादिसेसो.
देहि मेति याचनायपि एत्तकेनेव सीसं न एति, ‘‘मेथुनं धम्मं देही’’ति एवं मेथुनधम्मेन घटिते एव सङ्घादिसेसो.
कदा ते माता पसीदिस्सतीतिआदीसु आयाचनवचनेसुपि एत्तकेनेव सीसं न एति, ‘‘कदा ते माता पसीदिस्सति, कदा ते मेथुनं धम्मं लभिस्सामी’’ति वा ‘‘तव मातरि पसन्नाय मेथुनं धम्मं लभिस्सामी’’ति वा आदिना पन नयेन मेथुनधम्मेन घटितेयेव सङ्घादिसेसो.
कथं त्वं सामिकस्स देसीतिआदीसु पुच्छावचनेसुपि मेथुनधम्मन्ति वुत्तेयेव सङ्घादिसेसो, न इतरथा. एवं किर त्वं सामिकस्स देसीति पटिपुच्छावचनेसुपि एसेव नयो.
आचिक्खनाय पुट्ठो भणतीति ‘‘कथं ददमाना सामिकस्स पिया होती’’ति एवं पुट्ठो आचिक्खति. एत्थ च ‘‘एवं देहि एवं ददमाना’’ति वुत्तेपि सीसं न एति. ‘‘मेथुनधम्मं एवं देहि एवं उपनेहि एवं मेथुनधम्मं ददमाना उपनयमाना पिया होती’’तिआदिना पन नयेन मेथुनधम्मेन घटितेयेव सङ्घादिसेसो. अनुसासनीवचनेसुपि एसेव नयो.
अक्कोसनिद्देसे – अनिमित्तासीति निमित्तरहितासि, कुञ्चिकपणालिमत्तमेव तव दकसोतन्ति वुत्तं होति.
निमित्तमत्तासीति तव इत्थिनिमित्तं अपरिपुण्णं सञ्ञामत्तमेवाति वुत्तं होति. अलोहिताति सुक्खसोता. धुवलोहिताति निच्चलोहिता किलिन्नदकसोता. धुवचोळाति निच्चपक्खित्ताणिचोळा, सदा आणिचोळकं सेवसीति वुत्तं होति. पग्घरन्तीति सवन्ती; सदा ते मुत्तं सवतीति वुत्तं होति. सिखरणीति बहिनिक्खन्तआणिमंसा. इत्थिपण्डकाति अनिमित्ताव वुच्चति. वेपुरिसिकाति समस्सुदाठिका पुरिसरूपा इत्थी. सम्भिन्नाति सम्भिन्नवच्चमग्गपस्सावमग्गा. उभतोब्यञ्जनाति इत्थिनिमित्तेन च पुरिसनिमित्तेन चाति उभोहि ब्यञ्जनेहि समन्नागता.
इमेसु च पन एकादससु पदेसु सिखरणीसि सम्भिन्नासि उभतोब्यञ्जनासीति इमानियेव तीणि पदानि सुद्धानि सीसं एन्ति. इति इमानि च तीणि पुरिमानि च वच्चमग्गपस्सावमग्गमेथुनधम्मपदानि तीणीति छ पदानि सुद्धानि आपत्तिकरानि. सेसानि अनिमित्तातिआदीनि ‘‘अनिमित्ते मेथुनधम्मं मे देही’’ति वा ‘‘अनिमित्तासि मेथुनधम्मं मे देही’’ति वा आदिना नयेन मेथुनधम्मेन घटितानेव आपत्तिकरानि होन्तीति वेदितब्बानि.
२८६. इदानि य्वायं ओतिण्णो विपरिणतेन चित्तेन ओभासति, तस्स वच्चमग्गपस्सावमग्गे आदिस्स एतेसं वण्णभणनादीनं वसेन वित्थारतो आपत्तिभेदं दस्सेन्तो ‘‘इत्थी च होति इत्थिसञ्ञी’’तिआदिमाह. तेसं अत्थो कायसंसग्गे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
अयं पन विसेसो – अधक्खकन्ति अक्खकतो पट्ठाय अधो. उब्भजाणुमण्डल जाणुमण्डलतो पट्ठाय उद्धं. उब्भक्खकन्ति अक्खकतो पट्ठाय उद्धं. अधो जाणुमण्डलन्ति जाणुमण्डलतो पट्ठाय अधो. अक्खकं पन जाणुमण्डलञ्च एत्थेव दुक्कटक्खेत्ते सङ्गहं गच्छन्ति भिक्खुनिया कायसंसग्गे विय. न हि बुद्धा गरुकापत्तिं सावसेसं पञ्ञपेन्तीति. कायप्पटिबद्धन्ति वत्थं वा पुप्फं वा आभरणं वा.
२८७. अत्थपुरेक्खारस्साति अनिमित्तातिआदीनं पदानं अत्थं कथेन्तस्स, अट्ठकथं वा सज्झायं करोन्तस्स.
धम्मपुरेक्खारस्साति पाळिं वाचेन्तस्स वा सज्झायन्तस्स वा. एवं अत्थञ्च धम्मञ्च पुरक्खत्वा भणन्तस्स अत्थपुरेक्खारस्स च धम्मपुरेक्खारस्स च अनापत्ति.
अनुसासनिपुरेक्खारस्साति ‘‘इदानिपि अनिमित्तासि उभत्तोब्यञ्जनासि अप्पमादं इदानि करेय्यासि, यथा आयतिम्पि एवरूपा न होहिसी’’ति एवं अनुसिट्ठिं पुरक्खत्वा भणन्तस्स अनुसासनिपुरेक्खारस्स अनापत्ति. यो पन भिक्खुनीनं पाळिं वाचेन्तो पकतिवाचनामग्गं पहाय हसन्तो हसन्तो ‘‘सिखरणीसि सम्भिन्नासि उभतोब्यञ्जनासी’’ति पुनप्पुनं भणति, तस्स आपत्तियेव. उम्मत्तकस्स अनापत्ति. इध आदिकम्मिको उदायित्थेरो, तस्स अनापत्ति आदिकम्मिकस्साति.
पदभाजनीयवण्णना निट्ठिता.
समुट्ठानादीसु इदं सिक्खापदं तिसमुट्ठानं कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, द्विवेदनन्ति.
२८८. विनीतवत्थूसु लोहितवत्थुस्मिं सो भिक्खु इत्थिया लोहितकं निमित्तं सन्धायाह – इतरा न अञ्ञासि, तस्मा दुक्कटं.
कक्कसलोमन्ति रस्सलोमेहि बहुलोमं. आकिण्णलोमन्ति जटितलोमं. खरलोमन्ति थद्धलोमं. दीघलोमन्ति अरस्सलोमं. सब्बं इत्थिनिमित्तमेव सन्धाय वुत्तं.
२८९. वापितं खो तेति असद्धम्मं सन्धायाह, सा असल्लक्खेत्वा नो च खो पटिवुत्तन्ति आह. पटिवुत्तं नाम उदकवप्पे बीजेहि अप्पतिट्ठितोकासे पाणकेहि विनासितबीजे वा ओकासे पुन बीजं पतिट्ठापेत्वा उदकेन आसित्तं, थलवप्पे विसमपतितानं वा बीजानं समकरणत्थाय पुन अट्ठदन्तकेन समीकतं, तेसु अञ्ञतरं सन्धाय एसा आह.