१. लसुणवग्गो

१. पठमलसुणसिक्खापदवण्णना

तिंसकानन्तरं धम्मा, छसट्ठिसतसङ्गहा;

सङ्गीता ये अयं दानि, होति तेसम्पि वण्णना.

७९३. तत्थ लसुणवग्गस्स ताव पठमसिक्खापदे – द्वे तयो भण्डिकेति द्वे वा तयो वा पोट्टलिके; सम्पुण्णमिञ्जानमेतं अधिवचनं. न मत्तं जानित्वाति पमाणं अजानित्वा खेत्तपालस्स वारेन्तस्स बहुं लसुणं हरापेसि.

अञ्ञतरं हंसयोनिन्ति सुवण्णहंसयोनिं. सो तासं एकेकन्ति सो हंसो जातिस्सरो अहोसि, अथ पुब्बसिनेहेन आगन्त्वा तासं एकेकं पत्तं देति, तं तापनतालनच्छेदनक्खमं सुवण्णमेव होति.

७९५. मागधकन्ति मगधेसु जातं. मगधरट्ठे जातलसुणमेव हि इध लसुणन्ति अधिप्पेतं, तम्पि भण्डिकलसुणमेव, न एकद्वितिमिञ्जकं. कुरुन्दियं पन जातदेसं अवत्वा ‘‘मागधकं नाम भण्डिकलसुण’’न्ति वुत्तं. अज्झोहारे अज्झोहारेति एत्थ सचे द्वे तयो भण्डिके एकतोयेव सङ्खादित्वा अज्झोहरति, एकं पाचित्तियं. भिन्दित्वा एकेकं मिञ्जं खादन्तिया पन पयोगगणनाय पाचित्तियानीति.

७९७. पलण्डुकादीनं वण्णेन वा मिञ्जाय वा नानत्तं वेदितब्बं – वण्णेन ताव पलण्डुको पण्डुवण्णो होति. भञ्जनको लोहितवण्णो. हरितको हरितपण्णवण्णो. मिञ्जाय पन पलण्डुकस्स एका मिञ्जा होति, भञ्जनकस्स द्वे, हरितकस्स तिस्सो. चापलसुणो अमिञ्जको, अङ्कुरमत्तमेव हि तस्स होति. महापच्चरियादीसु पन ‘‘पलण्डुकस्स तीणि मिञ्जानि, भञ्जनकस्स द्वे, हरितकस्स एक’’न्ति वुत्तं. एते पलण्डुकादयो सभावेनेव वट्टन्ति. सूपसम्पाकादीसु पन मागधकम्पि वट्टति. तञ्हि पच्चमानेसु मुग्गसूपादीसु वा मच्छमंसविकतिया वा तेलादीसु वा बदरसाळवादीसु वा अम्बिलसाकादीसु वा उत्तरिभङ्गेसु वा यत्थ कत्थचि अन्तमसो यागुभत्तेपि पक्खिपितुं वट्टति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

लसुणसिक्खापदं पठमं.

२. दुतियसिक्खापदवण्णना

७९९. दुतिये – सम्बाधेति पटिच्छन्नोकासे. तस्स विभागदस्सनत्थं पन ‘‘उभो उपकच्छका मुत्तकरण’’न्ति वुत्तं. एकम्पि लोमन्ति कत्तरिया वा सण्डासकेन वा खुरेन वा येन केनचि एकपयोगेन वा नानापयोगेन वा एकं वा बहूनि वा संहरापेन्तिया पयोगगणनाय पाचित्तियानि, न लोमगणनाय.

८०१. आबाधपच्चयाति कण्डुकच्छुआदिआबाधपच्चया संहरापेन्तिया अनापत्ति. सेसं उत्तानमेव. चतुसमुट्ठानं – कायतो कायवाचतो कायचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

दुतियसिक्खापदं.

३. ततियसिक्खापदवण्णना

८०३-४. ततिये – तलघातकेति मुत्तकरणतलघातने. अन्तमसो उप्पलपत्तेनापीति एत्थ पत्तं ताव महन्तं, केसरेनापि पहारं देन्तिया आपत्तियेव.

८०५. आबाधपच्चयाति गण्डं वा वणं वा पहरितुं वट्टति. सेसं उत्तानमेव. पठमपाराजिकसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति.

ततियसिक्खापदं.

४. चतुत्थसिक्खापदवण्णना

८०६. चतुत्थे – पुराणराजोरोधाति पुराणे गिहिभावे रञ्ञो ओरोधा. चिराचिरं गच्छतीति चिरेन चिरेन गच्छति. धारेथाति सक्कोथ. कस्सिदं कम्मन्ति वुत्ते अनारोचितेपि एता मयि आसङ्कं करिस्सन्तीति मञ्ञमाना एवमाह – ‘‘मय्हिदं कम्म’’न्ति.

८०७. जतुमट्ठकेति जतुना कते मट्ठदण्डके. वत्थुवसेनेवेतं वुत्तं, यंकिञ्चि पन दण्डकं पवेसेन्तिया आपत्तियेव. तेनाह – ‘‘अन्तमसो उप्पलपत्तम्पि मुत्तकरणं पवेसेती’’ति. एतम्पि च अतिमहन्तं, केसरमत्तम्पि पन पवेसेन्तिया आपत्ति एव. सेसं उत्तानमेव. समुट्ठानादीनि तलघातके वुत्तसदिसानेवाति.

चतुत्थसिक्खापदं.

५. पञ्चमसिक्खापदवण्णना

८१०. पञ्चमे – अतिगम्भीरं उदकसुद्धिकं आदियन्तीति अतिअन्तो पवेसेत्वा उदकेन धोवनं कुरुमाना.

८१२. केसग्गमत्तम्पि अतिक्कामेतीति वित्थारतो ततियं वा चतुत्थं वा अङ्गुलं गम्भीरतो द्विन्नं पब्बानं उपरि केसग्गमत्तम्पि पवेसेन्तिया पाचित्तियन्ति अत्थो. वुत्तञ्हेतं महापच्चरियं – ‘‘एकिस्सा अङ्गुलिया तीणि पब्बानि आदातुं न लभति, तिण्णं वा चतुन्नं वा एकेकम्पि पब्बं आदातुं न लभती’’ति. सेसं उत्तानमेव. समुट्ठानादीनिपि तलघातके वुत्तसदिसानेवाति.

पञ्चमसिक्खापदं.

६. छट्ठसिक्खापदवण्णना

८१५. छट्ठे – भत्तविस्सग्गन्ति भत्तकिच्चं. पानीयेन च विधूपनेन च उपतिट्ठित्वाति एकेन हत्थेन पानीयथालकं एकेन बीजनिं गहेत्वा बीजमाना समीपे ठत्वाति अत्थो. अच्चावदतीति पुब्बेपि तुम्हे एवं भुञ्जथ, अहं एवं उपट्ठानं करोमी’’ति पब्बजितचारित्तं अतिक्कमित्वा गेहस्सितकथं कथेतीति अत्थो.

८१७. यंकिञ्चि पानीयन्ति सुद्धउदकं वा होतु, तक्कदधिमत्थुरसखीरादीनं वा अञ्ञतरं. या काचि बीजनीति अन्तमसो चीवरकण्णोपि. हत्थपासे तिट्ठति आपत्ति पाचित्तियस्साति इध ठानपच्चयाव पाचित्तियं वुत्तं. पहारपच्चया पन खन्धके दुक्कटं पञ्ञत्तं.

८१९. देति दापेतीति पानीयं वा सूपादिं वा इमं पिवथ, इमिना भुञ्जथाति देति; तालवण्टं इमिना बीजन्ता भुञ्जथाति देति; अञ्ञेन वा उभयम्पि दापेति, अनापत्ति. अनुपसम्पन्नं आणापेतीति उपतिट्ठनत्थं सामणेरिं आणापेति, अनापत्ति. सेसं उत्तानमेव.

एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

छट्ठसिक्खापदं.

७. सत्तमसिक्खापदवण्णना

८२२. सत्तमे – भुञ्जिस्सामीति पटिग्गण्हाति आपत्ति दुक्कटस्साति इदं पयोगदुक्कटं नाम, तस्मा न केवलं पटिग्गहणेयेव होति, पटिग्गण्हित्वा पन अरञ्ञतो आहरणेपि सुक्खापनेपि वद्दलिदिवसे भज्जनत्थाय उद्धनसज्जनेपि कपल्लसज्जनेपि दब्बिसज्जनेपि दारूनि आदाय अग्गिकरणेपि कपल्लम्हि धञ्ञपक्खिपनेपि दब्बिया सङ्घट्टनेसुपि कोट्टनत्थं उदुक्खलमुसलादिसज्जनेसुपि कोट्टनपप्फोटनधोवनादीसुपि याव मुखे ठपेत्वा अज्झोहरणत्थं दन्तेहि सङ्खादति, ताव सब्बपयोगेसु दुक्कटानि, अज्झोहरणकाले पन अज्झोहरणगणनाय पाचित्तियानि. एत्थ च विञ्ञत्ति चेव भोजनञ्च पमाणं. तस्मा सयं विञ्ञापेत्वा अञ्ञाय भज्जनकोट्टनपचनानि कारापेत्वा भुञ्जन्तियापि आपत्ति. अञ्ञाय विञ्ञापेत्वा सयं भज्जनादीनि कत्वा भुञ्जन्तियापि आपत्ति. महापच्चरियं पन वुत्तं – ‘‘इदं आमकधञ्ञं नाम मातरम्पि विञ्ञापेत्वा भुञ्जन्तिया पाचित्तियमेव, अविञ्ञत्तिया लद्धं सयं भज्जनादीनि कत्वा वा कारापेत्वा वा भुञ्जन्तिया दुक्कटं. अञ्ञाय विञ्ञत्तिया लद्धं सयं वा भज्जनादीनि कत्वा ताय वा कारापेत्वा अञ्ञाय वा कारापेत्वा भुञ्जन्तियापि दुक्कटमेवा’’ति. पुनपि वुत्तं ‘‘अञ्ञाय विञ्ञत्तिया लद्धं, सयं भज्जनादीनि कत्वा भुञ्जन्तिया पाचित्तियमेव. भज्जनादीनि कारापेत्वा भुञ्जन्तिया पन दुक्कट’’न्ति. तं पुब्बापरविरुद्धं होति, न हि भज्जनादीनं करणे वा कारापने वा विसेसो अत्थि. महाअट्ठकथायं पन ‘‘अञ्ञाय विञ्ञत्तं भुञ्जन्तिया दुक्कट’’न्ति अविसेसेन वुत्तं.

८२३. आबाधपच्चयाति सेदकम्मादीनं अत्थाय धञ्ञविञ्ञत्तिया अनापत्ति. ‘‘अविञ्ञत्तिया लब्भमानं पन नवकम्मत्थाय सम्पटिच्छितुं वट्टती’’ति महापच्चरियं वुत्तं. अपरण्णं विञ्ञापेतीति ठपेत्वा सत्त धञ्ञानि मुग्गमासादिं वा लाबुकुम्भण्डादिं वा अञ्ञं यंकिञ्चि ञातकपवारितट्ठाने विञ्ञापेन्तिया अनापत्ति. आमकधञ्ञं पन ञातकपवारितट्ठाने न वट्टति. सेसं उत्तानमेव.

चतुसमुट्ठानं – कायतो कायवाचतो कायचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

सत्तमसिक्खापदं.

८. अट्ठमसिक्खापदवण्णना

८२४. अट्ठमे – निब्बिट्ठो राजभटो रञ्ञो भति केणि एतेनाति निब्बिट्ठराजभटो, एकं ठानन्तरं केणिया गहेत्वा ततो लद्धउदयोति अत्थो. तञ्ञेव भटपथं याचिस्सामीति रञ्ञो केणिं दत्वा पुन तंयेव ठानन्तरं याचिस्सामीति चिन्तेन्तो. परिभासीति ता भिक्खुनियो ‘‘मा पुन एवं करित्था’’ति सन्तज्जेसि.

८२६. सयं छड्डेतीति चत्तारिपि वत्थूनि एकपयोगेन छड्डेन्तिया एकाव आपत्ति, पाटेक्कं छड्डेन्तिया वत्थुगणनाय आपत्तियो. आणत्तियम्पि एसेव नयो. दन्तकट्ठछड्डनेपि भिक्खुनिया पाचित्तियमेव. भिक्खुस्स सब्बत्थ दुक्कटं. सेसं उत्तानमेव.

छसमुट्ठानं – किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

अट्ठमसिक्खापदं.

९. नवमसिक्खापदवण्णना

८३०-२. नवमे – यं मनुस्सानं उपभोगपरिभोगं रोपिमन्ति खेत्तं वा होतु नाळिकेरादिआरामो वा, यत्थ कत्थचि रोपिमहरितट्ठाने एतानि वत्थूनि छड्डेन्तिया पुरिमनयेनेव आपत्तिभेदो वेदितब्बो. खेत्ते वा आरामे वा निसीदित्वा भुञ्जमाना उच्छुआदीनि वा खादन्ती; गच्छमाना उच्छिट्ठोदकचलकादीनि हरितट्ठाने छड्डेति, अन्तमसो उदकं पिवित्वा मत्थकच्छिन्ननाळिकेरम्पि छड्डेति, पाचित्तियमेव. भिक्खुनो दुक्कटं. कसितट्ठाने पन निक्खित्तबीजे याव अङ्कुरं न उट्ठहति, ताव सब्बेसं दुक्कटं. अनिक्खित्तबीजेसु खेत्तकोणादीसु वा असञ्जातरोपिमेसु खेत्तमरियादादीसु वा छड्डेतुं वट्टति. मनुस्सानं कचवरछड्डनट्ठानेपि वट्टति. छड्डितखेत्तेति मनुस्सेसु सस्सं उद्धरित्वा गतेसु छड्डितखेत्तं नाम होति, तत्थ वट्टति. यत्थ पन लायितम्पि पुब्बण्णादि पुन उट्ठहिस्सतीति रक्खन्ति, तत्थ यथावत्थुकमेव. सेसं उत्तानमेव. छसमुट्ठानं – किरियाकिरियं…पे… तिवेदनन्ति.

नवमसिक्खापदं.

१०. दसमसिक्खापदवण्णना

८३५. दसमे – यंकिञ्चि नच्चन्ति नटादयो वा नच्चन्तु सोण्डा वा, अन्तमसो मोरसुवमक्कटादयोपि, सब्बम्पेतं नच्चमेव. यंकिञ्चि गीतन्ति यंकिञ्चि नटादीनं वा गीतं होतु, अरियानं परिनिब्बानकाले रतनत्तयगुणूपसंहितं साधुकीळितगीतं वा असंयतभिक्खूनं धम्मभाणकगीतं वा, सब्बम्पेतं गीतमेव. यंकिञ्चि वादितन्ति तन्तिबद्धादिवादनीयभण्डवादितं वा होतु, कुटभेरिवादितं वा, अन्तमसो उदकभेरिवादितम्पि, सब्बम्पेतं वादितमेव.

८३६. दस्सनाय गच्छति आपत्ति दुक्कटस्साति पदवारगणनाय आपत्ति दुक्कटस्स. यत्थ ठिता पस्सति वा सुणाति वाति एकपयोगेन ओलोकेन्ती पस्सति, तेसंयेव गीतवादितं सुणाति, एकमेव पाचित्तियं. सचे पन एकं दिसं ओलोकेत्वा नच्चं पस्सति, पुन अञ्ञतो ओलोकेत्वा गायन्ते पस्सति अञ्ञतो वादेन्ते, पाटेक्का आपत्तियो. भिक्खुनी सयम्पि नच्चितुं वा गायितुं वा वादितुं वा न लभति, अञ्ञे ‘‘नच्च, गाय, वादेही’’ति वत्तुम्पि न लभति. ‘‘चेतियस्स उपहारं देथ, उपासका’’ति वत्तुम्पि ‘‘तुम्हाकं चेतियस्स उपट्ठानं करोमा’’ति वुत्ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छितुम्पि न लभति. सब्बत्थ पाचित्तियन्ति सब्बअट्ठकथासु वुत्तं. भिक्खुनो दुक्कटं. ‘‘तुम्हाकं चेतियस्स उपट्ठानं करोमा’’ति वुत्ते पन ‘‘उपट्ठानकरणं नाम सुन्दर’’न्ति वत्तुं वट्टति.

८३७. आरामे ठिताति आरामे ठत्वा अन्तरारामे वा बहिआरामे वा नच्चादीनि पस्सति वा सुणाति वा, अनापत्ति. सति करणीयेति सलाकभत्तादीनं वा अत्थाय अञ्ञेन वा केनचि करणीयेन गन्त्वा गतट्ठाने पस्सति वा सुणाति वा, अनापत्ति. आपदासूति तादिसेन उपद्दवेन उपद्दुता समज्जट्ठानं पविसति, एवं पविसित्वा पस्सन्तिया वा सुणन्तिया वा अनापत्ति. सेसं उत्तानमेव.

एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति.

दसमसिक्खापदं.

लसुणवग्गो पठमो.