९. रतनवग्गो

१. अन्तेपुरसिक्खापदवण्णना

४९४. राजवग्गस्स पठमसिक्खापदे – ओरकोति परित्तको. उपरिपासादवरगतोति पासादवरस्स उपरिगतो. अय्यानं वाहसाति अय्यानं कारणा; तेहि जानापितत्ता जानामीति वुत्तं होति.

४९७. पितरं पत्थेतीति अन्तरं पस्सित्वा घातेतुं इच्छति. राजन्तेपुरं हत्थिसम्मद्दन्तिआदीसु हत्थीहि सम्मद्दो एत्थाति हत्थिसम्मद्दं; हत्थिसम्बाधन्ति अत्थो. अस्सरथसम्मद्दपदेपि एसेव नयो. ‘‘सम्मत्त’’न्ति केचि पठन्ति, तं न गहेतब्बं. ‘‘रञ्ञो अन्तेपुरे हत्थिसम्मद्द’’न्तिपि पाठो, तत्थ हत्थीनं सम्मद्दं हत्थिसम्मद्दन्ति अत्थो, रञ्ञो अन्तेपुरे हत्थिसम्मद्दो अत्थीति वुत्तं होति. एस नयो सेसपदेसुपि. रजनीयानीति तस्मिं अन्तेपुरे एदिसानि रूपादीनि.

४९८. मुद्धावसित्तस्साति मुद्धनि अवसित्तस्स. अनिक्खन्तो राजा इतोति अनिक्खन्तराजकं, तस्मिं अनिक्खन्तराजके; सयनिघरेति अत्थो. रतनं वुच्चति महेसी, निग्गतन्ति निक्खन्तं, अनिग्गतं रतनं इतोति अनिग्गतरतनकं, तस्मिं अनिग्गतरतनके; सयनिघरेति अत्थो. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

अन्तेपुरसिक्खापदं पठमं.

२. रतनसिक्खापदवण्णना

५०२-३. दुतिये – विस्सरित्वाति पमुस्सित्वा. पुण्णपत्तं नाम सततो पञ्च कहापणा. क्याहं करिस्सामीति किं अहं करिस्सामि. आभरणं ओमुञ्चित्वाति महालतं नाम नवकोटिअग्घनकं अलङ्कारं अपनेत्वा.

५०४. अन्तेवासीति परिचारको.

५०६. अपरिक्खित्तस्स उपचारोति एत्थ उपचारो नाम आरामस्स द्वे लेड्डुपाता – ‘‘आवसथस्स पन सुप्पपातो वा मुसलपातो वा’’ति महापच्चरियं वुत्तं. उग्गण्हाति आपत्ति पाचित्तियस्साति एत्थ जातरूपरजतं अत्तनो अत्थाय उग्गण्हन्तस्स वा उग्गण्हापेन्तस्स वा निस्सग्गियं पाचित्तियं, सङ्घगणपुग्गलचेतियनवकम्मानं अत्थाय दुक्कटं, अवसेसं मुत्तादिरतनं अत्तनो वा सङ्घादीनं वा अत्थाय उग्गण्हन्तस्स वा उग्गण्हापेन्तस्स वा दुक्कटं. कप्पियवत्थु वा अकप्पियवत्थु वा होतु, अन्तमसो मातु कण्णपिळन्धनताळपण्णम्पि गिहिसन्तकं भण्डागारिकसीसेन पटिसामेन्तस्स पाचित्तियमेव.

सचे पन मातापितूनं सन्तकं अवस्सं पटिसामेतब्बं कप्पियभण्डं होति, अत्तनो अत्थाय गहेत्वा पटिसामेतब्बं. ‘‘इदं पटिसामेत्वा देही’’ति वुत्ते पन ‘‘न वट्टती’’ति पटिक्खिपितब्बं. सचे ‘‘पटिसामेही’’ति पातेत्वा गच्छन्ति, पलिबोधो नाम होति, पटिसामेतुं वट्टति. विहारे कम्मं करोन्ता वड्ढकीआदयो वा राजवल्लभा वा अत्तनो उपकरणभण्डं वा सयनभण्डं वा ‘‘पटिसामेत्वा देथा’’ति वदन्ति, छन्देनपि भयेनपि न कातब्बमेव, गुत्तट्ठानं पन दस्सेतुं वट्टति. बलक्कारेन पातेत्वा गतेसु च पटिसामेतुं वट्टति.

अज्झारामे वा अज्झावसथे वाति एत्थ सचे महाविहारसदिसो महारामो होति, तत्थ पाकारपरिक्खित्ते परिवेणे यत्थ भिक्खूहि वा सामणेरेहि वा गहितं भविस्सतीति सङ्का उप्पज्जति, तादिसे एव ठाने उग्गण्हित्वा वा उग्गण्हापेत्वा वा ठपेतब्बं. महाबोधिद्वारकोट्ठकअम्बङ्गणसदिसेसु पन महाजनसञ्चरणट्ठानेसु न गहेतब्बं, पलिबोधो न होति. कुरुन्दियं पन वुत्तं ‘‘एको मग्गं गच्छन्तो निमनुस्सट्ठाने किञ्चि भण्डं पस्सति, आकिण्णमनुस्सेपि जाते मनुस्सा तमेव भिक्खुं आसङ्कन्ति, तस्मा मग्गा ओक्कम्म निसीदितब्बं. सामिकेसु आगतेसु तं आचिक्खितब्बं. सचे सामिके न पस्सति पतिरूपं करिस्सती’’ति.

रूपेन वा निमित्तेन वा सञ्ञाणं कत्वाति एत्थ रूपं नाम अन्तोभण्डिकाय भण्डं; तस्मा भण्डिकं मुञ्चित्वा गणेत्वा एत्तका कहापणा वा जातरूपरजतं वाति सल्लक्खेतब्बं. निमित्तन्ति लञ्छनादि; तस्मा लञ्छिताय भण्डिकाय मत्तिकालञ्छनन्ति वा लाखालञ्छनन्ति वा नीलपिलोतिकाय भण्डिका कताति वा सेतपिलोतिकाय कताति वा एवमादि सब्बं सल्लक्खेतब्बं.

भिक्खू पतिरूपाति लज्जिनो कुक्कुच्चका. लोलजातिकानञ्हि हत्थे ठपेतुं न लभति. यो पन नेव तम्हा आवासा पक्कमति, न सामिके पस्सति, तेनापि अत्तनो चीवरादिमूलं न कातब्बं; थावरं पन सेनासनं वा चेतियं वा पोक्खरणी वा कारेतब्बा. सचे दीघस्स अद्धुनो अच्चयेन सामिको आगच्छति, ‘‘उपासक तव सन्तकेन इदं नाम कतं, अनुमोदाही’’ति वत्तब्बो. सचे अनुमोदति, इच्चेतं कुसलं; नो चे अनुमोदति, ‘‘मम धनं देथा’’ति चोदेतियेव, अञ्ञं समादपेत्वा दातब्बं.

५०७. रतनसम्मतं विस्सासं गण्हातीतिआदीसु आमासमेव सन्धाय वुत्तं. अनामासं न वट्टतियेव. सेसमेत्थ उत्तानमेव. छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

रतनसिक्खापदं दुतियं.

३. विकालगामप्पविसनसिक्खापदवण्णना

५०८. ततिये – तिरच्छानकथन्ति अरियमग्गस्स तिरच्छानभूतं कथं. राजकथन्ति राजपटिसंयुत्त कथं. चोरकथादीसुपि एसेव नयो.

५१२. सन्तं भिक्खुन्ति एत्थ यं वत्तब्बं, तं चारित्तसिक्खापदे वुत्तमेव. सचे सम्बहुला केनचि कम्मेन गामं पविसन्ति, ‘‘विकाले गामप्पवेसनं आपुच्छामी’’ति सब्बेहि अञ्ञमञ्ञं आपुच्छितब्बं. तस्मिं गामे तं कम्मं न सम्पज्जतीति अञ्ञं गामं गच्छन्ति, गामसतम्पि होतु, पुन आपुच्छनकिच्चं नत्थि. सचे पन उस्साहं पटिप्पस्सम्भेत्वा विहारं गच्छन्ता अन्तरा अञ्ञं गामं पविसितुकामा होन्ति, पुन आपुच्छितब्बमेव.

कुलघरे वा आसनसालाय वा भत्तकिच्चं कत्वा तेलभिक्खाय वा सप्पिभिक्खाय वा चरितुकामो होति, सचे पस्से भिक्खु अत्थि, आपुच्छित्वा गन्तब्बं. असन्ते नत्थीति गन्तब्बं. वीथिं ओतरित्वा भिक्खुं पस्सति, आपुच्छनकिच्चं नत्थि, अनापुच्छित्वापि चरितब्बमेव. गाममज्झेन मग्गो होति, तेन गच्छन्तस्स तेलादिभिक्खाय चरिस्सामीति चित्ते उप्पन्ने सचे पस्से भिक्खु अत्थि, आपुच्छित्वा चरितब्बं. मग्गा अनोक्कम्म भिक्खाय चरन्तस्स पन आपुच्छनकिच्चं नत्थि, अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारो अदिन्नादाने वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

५१५. अन्तरारामन्तिआदीसु न केवलं अनापुच्छा कायबन्धनं अबन्धित्वा सङ्घाटिं अपारुपित्वा गच्छन्तस्सपि अनापत्ति. आपदासूति सीहो वा ब्यग्घो वा आगच्छति, मेघो वा उट्ठेति, अञ्ञो वा कोचि उपद्दवो उप्पज्जति, अनापत्ति. एवरूपासु आपदासु बहिगामतो अन्तोगामं पविसितुं वट्टति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

विकालगामप्पविसनसिक्खापदं ततियं.

४. सूचिघरसिक्खापदवण्णना

५१७-२०. चतुत्थे – भेदनमेव भेदनकं; तं अस्स अत्थीति भेदनकमेव. अरणिकेति अरणिधनुके. विधेति वेधके. सेसमेत्थ उत्तानमेव. छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

सूचिघरसिक्खापदं चतुत्थं.

५. मञ्चसिक्खापदवण्णना

५२२. पञ्चमे – छेदनकं वुत्तनयमेव.

५२५. छिन्दित्वा परिभुञ्जतीति एत्थ सचे न छिन्दितुकामो होति, भूमियं निखणित्वा पमाणं उपरि दस्सेति, उत्तानं वा कत्वा परिभुञ्जति, उक्खिपित्वा वा तुलासङ्घाटे ठपेत्वा अट्टं कत्वा परिभुञ्जति, सब्बं वट्टति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. छसमुट्ठानं.

मञ्चसिक्खापदं पञ्चमं.

६. तूलोनद्धसिक्खापदवण्णना

५२६. छट्ठे – तूलं ओनद्धमेत्थाति तूलोनद्धं; तूलं पक्खिपित्वा उपरि चिमिलिकाय ओनद्धन्ति वुत्तं होति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. छसमुट्ठानं.

तूलोनद्धसिक्खापदं छट्ठं.

७. निसीदनसिक्खापदवण्णना

५३१-४. सत्तमे – निसीदनं अनुञ्ञातं होतीति कत्थ अनुञ्ञातं? चीवरक्खन्धके पणीतभोजनवत्थुस्मिं. वुत्तञ्हि तत्थ – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कायगुत्तिया चीवरगुत्तिया सेनासनगुत्तिया निसीदन’’न्ति (महाव. ३५३). सेय्यथापि पुराणासिकोट्ठोति यथा नाम पुराणचम्मकारोति अत्थो. यथा हि चम्मकारो चम्मं वित्थतं करिस्सामीति इतो चितो च समञ्छति, कड्ढति; एवं सोपि तं निसीदनं. तेन तं भगवा एवमाह – ‘‘निसीदनं नाम सदसं वुच्चती’’ति सन्थतसदिसं सन्थरित्वा एकस्मिं अन्ते सुगतविदत्थिया विदत्थिमत्ते पदेसे द्वीसु ठानेसु फालेत्वा तिस्सो दसा करियन्ति, ताहि दसाहि सदसं नाम वुच्चति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. छसमुट्ठानं.

निसीदनसिक्खापदं सत्तमं.

८. कण्डुपटिच्छादिसिक्खापदवण्णना

५३७. अट्ठमे – कण्डुपटिच्छादि अनुञ्ञाता होतीति कत्थ अनुञ्ञाता? चीवरक्खन्धके बेलट्ठसीसवत्थुस्मिं. वुत्तञ्हि तत्थ – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, यस्स कण्डु वा पिळका वा अस्सावो वा थुल्लकच्छु वा आबाधो तस्स कण्डुपटिच्छादि’’न्ति (महाव. ३५४).

५३९. यस्स अधोनाभि उब्भजाणुमण्डलन्ति यस्स भिक्खुनो नाभिया हेट्ठा जाणुमण्डलानं उपरि. कण्डूति कच्छु. पिळकाति लोहिततुण्डिका सुखुमपिळका. अस्सावोति अरिसभगन्दरमधुमेहादीनं वसेन असुचिपग्घरणकं. थुल्लकच्छु वा आबाधोति महापिळकाबाधो वुच्चति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. छसमुट्ठानं.

कण्डुपटिच्छादिसिक्खापदं अट्ठमं.

९. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना

५४२. नवमे – वस्सिकसाटिका अनुञ्ञाता होतीति कत्थ अनुञ्ञाता? चीवरक्खन्धके विसाखावत्थुस्मिं. वुत्तञ्हि तत्थ – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वस्सिकसाटिक’’न्ति (महाव. ३५२). सेसमेत्थ उत्तानमेव. छसमुट्ठानं.

वस्सिकसाटिकसिक्खापदं नवमं.

१०. नन्दत्थेरसिक्खापदवण्णना

५४७. दसमे – चतुरङ्गुलोमकोति चतूहि अङ्गुलेहि ऊनकप्पमाणो. सेसं उत्तानमेव. छसमुट्ठानं.

नन्दत्थेरसिक्खापदं दसमं.

समत्तो वण्णनाक्कमेन रतनवग्गो नवमो.

उद्दिट्ठा खोतिआदि वुत्तनयमेवाति.

समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय

खुद्दकवण्णना समत्ता.

पाचित्तियकण्डं निट्ठितं.