१. ओवादसिक्खापदवण्णना

१४१-१४४. भिक्खुनिवग्गस्स पठमसिक्खापदे – लाभिनो होन्तीति एत्थ न तेसं भिक्खुनियो देन्ति, न दापेन्ति, महाकुलेहि पब्बजिता पन कुलधीतरो अत्तनो सन्तिकं आगतानं ञातिमनुस्सानं ‘‘कुतो अय्ये ओवादं उद्देसं परिपुच्छं लभथा’’ति पुच्छन्तानं ‘‘असुको च असुको च थेरो ओवदती’’ति असीतिमहासावके उद्दिसित्वा कथानुसारेन तेसं सीलसुताचारजातिगोत्तादिभेदं विज्जमानगुणं कथयन्ति. एवरूपा हि विज्जमानगुणा कथेतुं वट्टन्ति. ततो पसन्नचित्ता मनुस्सा थेरानं चीवरादिभेदं महन्तं लाभसक्कारं अभिहरिंसु. तेन वुत्तं – ‘‘लाभिनो होन्ति चीवर…पे… परिक्खारान’’न्ति.

भिक्खुनियो उपसङ्कमित्वाति तेसं किर सन्तिके तासु एका भिक्खुनीपि न आगच्छति, लाभतण्हाय पन आकड्ढियमानहदया तासं उपस्सयं अगमंसु. तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘भिक्खुनियो उपसङ्कमित्वा’’ति. तापि भिक्खुनियो चलचित्तताय तेसं वचनं अकंसुयेव. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो ता भिक्खुनियो…पे… निसीदिंसू’’ति. तिरच्छानकथन्ति सग्गमग्गगमनेपि तिरच्छानभूतं राजकथादिमनेकविधं निरत्थककथं. इद्धोति समिद्धो, सहितत्थो गम्भीरो बहुरसो लक्खणपटिवेधसंयुत्तोति अधिप्पायो.

१४५-१४७. अनुजानामि भिक्खवेति एत्थ यस्मा ते भिक्खू ‘‘मा तुम्हे भिक्खवे भिक्खुनियो ओवदित्था’’ति वुच्चमाना अदिट्ठसच्चत्ता तथागते आघातं बन्धित्वा अपायुपगा भवेय्युं, तस्मा नेसं तं अपायुपगतं परिहरन्तो भगवा अञ्ञेनेव उपायेन ते भिक्खुनोवादतो परिबाहिरे कत्तुकामो इमं भिक्खुनोवादकसम्मुतिं अनुजानीति वेदितब्बो. एवं इध परिबाहिरे कत्तुकामताय अनुजानित्वा परतो करोन्तोव ‘‘अनुजानामि भिक्खवे अट्ठहङ्गेहि समन्नागत’’न्तिआदिमाह. इमानि हि अट्ठङ्गानि छब्बग्गियानं सुपिनन्तेनपि न भूतपुब्बानीति.

तत्थ सीलमस्स अत्थीति सीलवा. इदानि यञ्च तं सीलं, यथा च तं तस्स अत्थि नाम होति, तं दस्सेन्तो ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’तिआदिमाह. तत्थ पातिमोक्खोव संवरो पातिमोक्खसंवरो. पातिमोक्खसंवरेन संवुतो समन्नागतोति पातिमोक्खसंवरसंवुतो.

विहरतीति वत्तति. वुत्तञ्हेतं विभङ्गे –

‘‘पातिमोक्खन्ति सीलं पतिट्ठा आदि चरणं संयमो संवरो मोक्खं पमोक्खं कुसलानं धम्मानं समापत्तिया; संवरोति कायिको अवीतिक्कमो वाचसिको अवीतिक्कमो कायिकवाचसिको अवीतिक्कमो. संवुतोति इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो उपगतो समुपगतो उपपन्नो समुपपन्नो सम्पन्नो समन्नागतो, तेन वुच्चति ‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’ति. विहरतीति इरियति वत्तति पालेति यपेति यापेति चरति विहरति, तेन वुच्चति ‘विहरती’’’ति (विभ. ५११-५१२).

आचारगोचरसम्पन्नोति मिच्छाजीवपटिसेधकेन न वेळुदानादिना आचारेन, वेसियादिअगोचरं पहाय सद्धासम्पन्नकुलादिना च गोचरेन सम्पन्नो. अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावीति अप्पमत्तकेसु वज्जेसु भयदस्सावी, तानि वज्जानि भयतो दस्सनसीलोति वुत्तं होति. समादाय सिक्खति सिक्खापदेसूति अधिसीलसिक्खादिभावेन तिधा ठितेसु सिक्खापदेसु तं तं सिक्खापदं समादाय सम्मा आदाय साधुकं गहेत्वा अविजहन्तो सिक्खतीति अत्थो. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन यो इच्छति, तेन विसुद्धिमग्गतो गहेतब्बो.

बहु सुतमस्साति बहुस्सुतो. सुतं धारेतीति सुतधरो; यदस्स तं बहु सुतं नाम, तं न सुतमत्तमेव; अथ खो नं धारेतीति अत्थो. मञ्जूसायं विय रतनं सुतं सन्निचितमस्मिन्ति सुतसन्निचयो. एतेन यं सो सुतं धारेति, तस्स मञ्जूसाय गोपेत्वा सन्निचितरतनस्सेव चिरकालेनापि अविनासनं दस्सेति. इदानि तं सुतं सरूपतो दस्सेन्तो ‘‘ये ते धम्मा’’तिआदिमाह, तं वेरञ्जकण्डे वुत्तनयमेव. इदं पनेत्थ निगमनं – तथारूपास्स धम्मा बहुस्सुता होन्ति, तस्मा बहुस्सुतो. धाता, तस्मा सुतधरो. वचसा परिचिता मनसानुपेक्खिता, दिट्ठिया सुप्पटिविद्धा; तस्मा सुतसन्निचयो. तत्थ वचसा परिचिताति वाचाय पगुणा कता. मनसानुपेक्खिताति मनसा अनुपेक्खिता, आवज्जन्तस्स दीपसहस्सेन ओभासिता विय होन्ति. दिट्ठिया सुप्पटिविद्धाति अत्थतो च कारणतो च पञ्ञाय सुट्ठु पटिविद्धा सुपच्चक्खकता होन्ति.

अयं पन बहुस्सुतो नाम तिविधो होति – निस्सयमुच्चनको, परिसुपट्ठापको, भिक्खुनोवादकोति. तत्थ निस्सयमुच्चनकेन उपसम्पदाय पञ्चवस्सेन सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन द्वे मातिका पगुणा वाचुग्गता कातब्बा पक्खदिवसेसु धम्मसावनत्थाय सुत्तन्ततो चत्तारो भाणवारा, सम्पत्तानं परिकथनत्थाय अन्धकविन्दमहाराहुलोवादअम्बट्ठसदिसो एको कथामग्गो, सङ्घभत्तमङ्गलामङ्गलेसु अनुमोदनत्थाय तिस्सो अनुमोदना, उपोसथपवारणादिजाननत्थं कम्माकम्मविनिच्छयो, समणधम्मकरणत्थं समाधिवसेन वा विपस्सनावसेन वा अरहत्तपरियोसानमेकं कम्मट्ठानं, एत्तकं उग्गहेतब्बं. एत्तावता हि अयं बहुस्सुतो होति चातुद्दिसो, यत्थ कत्थचि अत्तनो इस्सरियेन वसितुं लभति.

परिसुपट्ठापकेन उपसम्पदाय दसवस्सेन सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन परिसं अभिविनये विनेतुं द्वे विभङ्गा पगुणा वाचुग्गता कातब्बा, असक्कोन्तेन तीहि जनेहि सद्धिं परिवत्तनक्खमा कातब्बा, कम्माकम्मञ्च खन्धकवत्तञ्च उग्गहेतब्बं. परिसाय पन अभिधम्मे विनयनत्थं सचे मज्झिमभाणको होति मूलपण्णासको उग्गहेतब्बो, दीघभाणकेन महावग्गो, संयुत्तभाणकेन हेट्ठिमा वा तयो वग्गा महावग्गो वा, अङ्गुत्तरभाणकेन हेट्ठा वा उपरि वा उपड्ढनिकायो उग्गहेतब्बो, असक्कोन्तेन तिकनिपाततो पट्ठाय हेट्ठा उग्गहेतुम्पि वट्टति. महापच्चरियं पन ‘‘एकं उग्गण्हन्तेन चतुक्कनिपातं वा पञ्चकनिपातं वा गहेतुं वट्टती’’ति वुत्तं. जातकभाणकेन साट्ठकथं जातकं उग्गहेतब्बं, ततो ओरं न वट्टति. धम्मपदम्पि सह वत्थुना उग्गहेतुं वट्टतीति महापच्चरियं वुत्तं. ततो ततो समुच्चयं कत्वा मूलपण्णासकमत्तं वट्टति, न वट्टतीति? ‘‘न वट्टती’’ति कुरुन्दट्ठकथायं पटिक्खित्तं, इतरासु विचारणायेव नत्थि. अभिधम्मे किञ्चि उग्गहेतब्बन्ति न वुत्तं. यस्स पन साट्ठकथम्पि विनयपिटकं अभिधम्मपिटकञ्च पगुणं, सुत्तन्ते च वुत्तप्पकारो गन्थो नत्थि, परिसं उपट्ठापेतुं न लभति. येन पन सुत्तन्ततो विनयतो च वुत्तप्पमाणो गन्थो उग्गहितो, अयं परिसुपट्ठापको बहुस्सुतो होति दिसापामोक्खो येनकामङ्गमो, परिसं उपट्ठापेतुं लभति.

भिक्खुनोवादकेन पन साट्ठकथानि तीणि पिटकानि उग्गहेतब्बानि, असक्कोन्तेन चतूसु निकायेसु एकस्स अट्ठकथा पगुणा कातब्बा, एकनिकायेन हि सेसनिकायेसुपि पञ्हं कथेतुं सक्खिस्सति. सत्तसु पकरणेसु चतुप्पकरणस्स अट्ठकथा पगुणा कातब्बा, तत्थ लद्धनयेन हि सेसपकरणेसु पञ्हं कथेतुं सक्खिस्सति. विनयपिटकं पन नानत्थं नानाकारणं, तस्मा तं सद्धिं अट्ठकथाय पगुणं कातब्बमेव. एत्तावता हि भिक्खुनोवादको बहुस्सुतो नाम होतीति.

उभयानि खो पनस्सातिआदि पन यस्मा अञ्ञस्मिं सकले नवङ्गेपि बाहुस्सच्चे सति साट्ठकथं विनयपिटकं विना न वट्टतियेव, तस्मा विसुं वुत्तं. तत्थ वित्थारेनाति उभतोविभङ्गेन सद्धिं. स्वागतानीति सुट्ठु आगतानि. यथा आगतानि पन स्वागतानि होन्ति, तं दस्सेतुं ‘‘सुविभत्तानी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सुविभत्तानीति सुट्ठु विभत्तानि पदपच्चाभट्ठसङ्करदोसविरहितानि. सुप्पवत्तीनीति पगुणानि वाचुग्गतानि. सुविनिच्छितानि सुत्तसोति खन्धकपरिवारतो आहरितब्बसुत्तवसेन सुट्ठु विनिच्छितानि. अनुब्यञ्जनसोति अक्खरपदपारिपूरिया च सुविनिच्छितानि अखण्डानि अविपरीतक्खरानि. एतेन अट्ठकथा दीपिता, अट्ठकथातो हि एस विनिच्छयो होतीति.

कल्याणवाचोति सिथिलधनितादीनं यथाविधानवचनेन परिमण्डलपदब्यञ्जनाय पोरिया वाचाय समन्नागतो विस्सट्ठाय अनेलगळाय अत्थस्स विञ्ञापनिया. कल्याणवाक्करणोति मधुरस्सरो, मातुगामो हि सरसम्पत्तिरतो, तस्मा परिमण्डलपदब्यञ्जनम्पि वचनं सरसम्पत्तिरहितं हीळेति. येभुय्येन भिक्खुनीनं पियो होति मनापोति सब्बासं पियो नाम दुल्लभो, बहुतरानं पन पण्डितानं भिक्खुनीनं सीलाचारसम्पत्तिया पियो होति मनवड्ढनको. पटिबलो होति भिक्खुनियो ओवदितुन्ति सुत्तञ्च कारणञ्च दस्सेन्तो वट्टभयेन तज्जेत्वा भिक्खुनियो ओवदितुं तादिसं धम्मं देसेतुं समत्थो होति. कासायवत्थवसनायाति कासायवत्थनिवत्थाय. गरुधम्मन्ति गिहिकाले भिक्खुनिया कायसंसग्गं वा सिक्खमानासामणेरीसु मेथुनधम्मं वा अनज्झापन्नपुब्बो होति. मातुगामो हि पुब्बे कतमनुस्सरन्तो संवरे ठितस्सापि धम्मदेसनाय गारवं न करोति. अथ वा तस्मियेव असद्धम्मे चित्तं उप्पादेति. वीसतिवस्सो वाति उपसम्पदाय वीसतिवस्सो ततो अतिरेकवस्सो वा. एवरूपो हि विसभागेहि वत्थूहि पुनप्पुनं समागच्छन्तोपि दहरो विय सहसा सीलविनासं न पापुणाति, अत्तनो वयं पच्चवेक्खित्वा अयुत्तट्ठाने छन्दरागं विनेतुं पटिबलो होति, तेन वुत्तं – ‘‘वीसतिवस्सो वा होति अतिरेकवीसतिवस्सो वा’’ति.

एत्थ च ‘‘सीलवा’’तिआदि एकमङ्गं, ‘‘बहुस्सुतो होती’’तिआदि दुतियं, ‘‘उभयानि खो पनस्सा’’तिआदि ततियं, ‘‘कल्याणवाचो होति कल्याणवाक्करणो’’ति चतुत्थं, ‘‘येभुय्येन भिक्खुनीनं पियो होति मनापो’’ति पञ्चमं, ‘‘पटिबलो होति भिक्खुनियो ओवदितु’’न्ति छट्ठं, ‘‘न खो पनेत’’न्तिआदि सत्तमं, ‘‘वीसतिवस्सो’’तिआदि अट्ठमन्ति वेदितब्बं.

१४८. ञत्तिचतुत्थेनाति पुब्बे वत्थुस्मिं वुत्तेनेव. गरुधम्मेहीति गरुकेहि धम्मेहि, ते हि गारवं कत्वा भिक्खुनीहि सम्पटिच्छितब्बत्ता गरुधम्माति वुच्चन्ति. एकतोउपसम्पन्नायाति एत्थ भिक्खुनीनं सन्तिके एकतोउपसम्पन्नाय, यो गरुधम्मेन ओवदति, तस्स दुक्कटं. भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्नाय पन यथावत्थुकमेव.

१४९. परिवेणं सम्मज्जित्वाति सचे पातो असम्मट्ठं सम्मट्ठम्पि वा पुन तिणपण्णादीहि उक्लापं पादप्पहारेहि च विकिण्णवालिकं जातं, सम्मज्जितब्बं. असम्मट्ठञ्हि तं दिस्वा ‘‘अय्यो अत्तनो निस्सितके दहरभिक्खूपि वत्तपटिपत्तियं न योजेति, धम्मंयेव कथेती’’ति ता भिक्खुनियो असोतुकामा विय भवेय्युं. तेन वुत्तं – ‘‘परिवेणं सम्मज्जित्वा’’ति. अन्तोगामतो पन भिक्खुनियो आगच्छन्तियो पिपासिता च किलन्ता च होन्ति, ता पानीयञ्च हत्थपादमुखसीतलकरणञ्च पच्चासीसन्ति, तस्मिञ्च असति पुरिमनयेनेव अगारवं जनेत्वा असोतुकामापि होन्ति. तेन वुत्तं – ‘‘पानीयं परिभोजनीयं उपट्ठपेत्वा’’ति.

आसनन्ति नीचपीठकफलकतट्टिककटसारकादिभेदं अन्तमसो साखाभङ्गम्पि ‘‘इदं तासं आसनं भविस्सती’’ति एवं आसनं पञ्ञपेत्वा. धम्मदेसनापत्तिमोचनत्थं पन दुतियो इच्छितब्बो. तेन वुत्तं – ‘‘दुतियं गहेत्वा निसीदितब्ब’’न्ति. निसीदितब्बन्ति न विहारपच्चन्ते, अथ खो विहारमज्झे उपोसथागारस्स वा भोजनसालाय वा द्वारे सब्बेसं ओसरणट्ठाने निसीदितब्बं. समग्गात्थाति सब्बा आगतत्थाति अत्थो. वत्तन्तीति आगच्छन्ति; पगुणा वाचुग्गताति अत्थो. निय्यादेतब्बोति अप्पेतब्बो. ओसारेतब्बोति पाळि वत्तब्बा. वस्ससतूपसम्पन्नायातिआदि वत्तब्बपाळिदस्सनं.

तत्थ सामीचिकम्मन्ति मग्गसम्पदानबीजनपानीयापुच्छनादिकं अनुच्छविकवत्तं. एत्थ च भिक्खुनिया भिक्खुस्स अभिवादनं नाम अन्तोगामे वा बहिगामे वा अन्तोविहारे वा बहिविहारे वा अन्तरघरे वा रथिकाय वा अन्तमसो राजुस्सारणायपि वत्तमानाय देवे वस्समाने सकद्दमाय भूमिया छत्तपत्तहत्थायपि हत्थिअस्सादीहि अनुबद्धायपि कातब्बमेव. एकाबद्धाय पाळिया भिक्खाचारं पविसन्ते दिस्वा एकस्मिं ठाने ‘‘वन्दामि अय्या’’ति वन्दितुं वट्टति. सचे अन्तरन्तरा द्वादसहत्थे मुञ्चित्वा गच्छन्ति, विसुं विसुं वन्दितब्बा. महासन्निपाते निसिन्ने एकस्मिंयेव ठाने वन्दितुं वट्टति. एस नयो अञ्जलिकम्मेपि. यत्थ कत्थचि निसिन्नाय पन पच्चुट्ठानं कातब्बं, तस्स तस्स सामीचिकम्मस्स अनुरूपे पदेसे च काले च तं तं कातब्बं.

सक्कत्वाति यथा कतो सुकतो होति, एवं कत्वा. गरुंकत्वाति तत्थ गारवं जनेत्वा. मानेत्वाति मनेन पियं कत्वा. पूजेत्वाति इमेसंयेव तिण्णं किच्चानं करणेन पूजेत्वा. अनतिक्कमनीयोति न अतिक्कमितब्बो.

अभिक्खुके आवासेति एत्थ सचे भिक्खुनुपस्सयतो अड्ढयोजनब्भन्तरे ओवाददायका भिक्खू न वसन्ति, अयं अभिक्खुको आवासो नाम. एत्थ वस्सं न वसितब्बं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘अभिक्खुको नाम आवासो न सक्का होति ओवादाय वा संवासाय वा गन्तु’’न्ति (पाचि. १०४८). न च सक्का ततो परं पच्छाभत्तं गन्त्वा धम्मं सुत्वा आगन्तुं. सचे तत्थ वस्सं वसितुं अनिच्छमाना भिक्खुनियो ञातका वा उपट्ठाका वा एवंवदन्ति – ‘‘वसथ, अय्ये, मयं भिक्खू आनेस्सामा’’ति वट्टति. सचे पन वुत्तप्पमाणे पदेसे वस्सं उपगन्तुकामा भिक्खू आगन्त्वा साखामण्डपेपि एकरत्तं वुत्था होन्ति; न निमन्तिता हुत्वा गन्तुकामा. एत्तावतापि सभिक्खुको आवासो होति, एत्थ वस्सं उपगन्तुं वट्टति. उपगच्छन्तीहि च पक्खस्स तेरसियंयेव भिक्खू याचितब्बा – ‘‘मयं अय्या तुम्हाकं ओवादेन वसिस्सामा’’ति. यतो पन उजुना मग्गेन अड्ढयोजने भिक्खूनं वसनट्ठानं, तेन पन मग्गेन गच्छन्तीनं जीवितन्तरायो वा ब्रह्मचरियन्तरायो वा होति, अञ्ञेन मग्गेन गच्छन्तीनं अतिरेकड्ढयोजनं होति, अयं अभिक्खुकावासट्ठानेयेव तिट्ठति. सचे पन ततो गावुतमत्ते अञ्ञो भिक्खुनुपस्सयो खेमट्ठाने होति, ताहि भिक्खुनीहि ता भिक्खुनियो याचित्वा पुन गन्त्वा भिक्खू याचितब्बा ‘‘अय्या अम्हाकं उजुमग्गे अन्तरायो अत्थि, अञ्ञेन मग्गेन अतिरेकड्ढयोजनं होति. अन्तरामग्गे पन अम्हाकं उपस्सयतो गावुतमत्ते अञ्ञो भिक्खुनुपस्सयो अत्थि, अय्यानं सन्तिका तत्थ आगतओवादेन वसिस्सामा’’ति. तेहि भिक्खूहि सम्पटिच्छितब्बं. ततो ताहि भिक्खुनीहि तं भिक्खुनुपस्सयं आगन्त्वा उपोसथो कातब्बो, ता वा भिक्खुनियो दिस्वा अत्तनो उपस्सयमेव गन्त्वा कातुम्पि वट्टति.

सचे पन वस्सं उपगन्तुकामा भिक्खू चातुद्दसे विहारं आगच्छन्ति, भिक्खुनीहि च ‘‘इध अय्या वस्सं वसिस्सथा’’ति पुच्छिता ‘‘आमा’’ति वत्वा पुन ताहि ‘‘तेनहि अय्या मयम्पि तुम्हाकं ओवादं अनुजीवन्तियो वसिस्सामा’’ति वुत्ता दुतियदिवसे गामे भिक्खाचारसम्पदं अपस्सन्ता ‘‘न सक्का इध वसितु’’न्ति पक्कमन्ति. अथ ता भिक्खुनियो उपोसथदिवसे विहारं गन्त्वा भिक्खू न पस्सन्ति, एत्थ किं कातब्बन्ति? यत्थ भिक्खू वसन्ति, तत्थ गन्त्वा पच्छिमिकाय वस्सं उपगन्तब्बं. ‘‘पच्छिमिकाय वस्सं उपगन्तुं आगमिस्सन्ती’’ति वा आभोगं कत्वा आगतानं सन्तिके ओवादेन वसितब्बं. सचे पन पच्छिमिकायपि न केचि आगच्छन्ति, अन्तरामग्गे च राजभयं वा चोरभयं वा दुब्भिक्खं वा होति, अभिक्खुकावासे वसन्तिया आपत्ति, वस्सच्छेदं कत्वा गच्छन्तियापि आपत्ति, सा रक्खितब्बा. आपदासु हि अभिक्खुके आवासे वसन्तिया अनापत्ति वुत्ता. सचे आगन्त्वा वस्सं उपगता भिक्खू पुन केनचि कारणेन पक्कमन्ति, वसितब्बमेव. वुत्तञ्हेतं – ‘‘अनापत्ति वस्सूपगता भिक्खू पक्कन्ता वा होन्ति विब्भन्ता वा कालङ्कता वा पक्खसङ्कन्ता वा आपदासु उम्मत्तिकाय आदिकम्मिकाया’’ति. पवारेन्तिया पन यत्थ भिक्खू अत्थि, तत्थ गन्त्वा पवारेतब्बं.

अन्वद्धमासन्ति अद्धमासे अद्धमासे. द्वे धम्मा पच्चासीसितब्बाति द्वे धम्मा इच्छितब्बा. उपोसथपुच्छकन्ति उपोसथपुच्छनं, तत्थ पन्नरसिके उपोसथे पक्खस्स चातुद्दसियं चातुद्दसिके तेरसियं गन्त्वा उपोसथो पुच्छितब्बो. महापच्चरियं पन ‘‘पक्खस्स तेरसियंयेव गन्त्वा ‘अयं उपोसथो चातुद्दसिको पन्नरसिको’ति पुच्छितब्ब’’न्ति वुत्तं. उपोसथदिवसे ओवादत्थाय उपसङ्कमितब्बं. पाटिपददिवसतो पन पट्ठाय धम्मसवनत्थाय गन्तब्बं. इति भगवा अञ्ञस्स कम्मस्स ओकासं अदत्वा निरन्तरं भिक्खुनीनं भिक्खूनं सन्तिके गमनमेव पञ्ञपेसि. कस्मा? मन्दपञ्ञत्ता मातुगामस्स. मन्दपञ्ञो हि मातुगामो, तस्मा निच्चं धम्मसवनं बहूपकारं. एवञ्च सति ‘‘यं मयं जानाम, तमेव अय्या जानन्ती’’ति मानं अकत्वा भिक्खुसङ्घं पयिरूपासमाना सात्थिकं पब्बज्जं करिस्सन्ति, तस्मा भगवा एवमकासि. भिक्खुनियोपि ‘‘यथानुसिट्ठं पटिपज्जिस्सामा’’ति सब्बायेव निरन्तरं विहारं उपसङ्कमिंसु. वुत्तञ्हेतं –

‘‘तेन खो पन समयेन सब्बो भिक्खुनिसङ्घो ओवादं गच्छति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति ‘जायायो इमा इमेसं, जारियो इमा इमेसं, इदानिमे इमाहि सद्धिं अभिरमिस्सन्ती’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं – ‘न, भिक्खवे, सब्बेन भिक्खुनिसङ्घेन ओवादो गन्तब्बो, गच्छेय्य चे, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि भिक्खवे चतूहि पञ्चहि भिक्खुनीहि ओवादं गन्तु’न्ति. पुनपि तथेव उज्झायिंसु. पुन भगवा ‘अनुजानामि, भिक्खवे, द्वे तिस्सो भिक्खुनियो ओवादं गन्तु’’’न्ति आह.

तस्मा भिक्खुनिसङ्घेन द्वे तिस्सो भिक्खुनियो याचित्वा पेसेतब्बा – ‘‘एथय्ये, भिक्खुसङ्घं ओवादूपसङ्कमनं याचथ, भिक्खुनिसङ्घो अय्या…पे… ओवादूपसङ्कमन’’न्ति (चूळव. ४१३). ताहि भिक्खुनीहि आरामं गन्तब्बं. ततो ओवादपटिग्गाहकं एकं भिक्खुं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा सो भिक्खु एकाय भिक्खुनिया एवमस्स वचनीयो ‘‘भिक्खुनिसङ्घो, अय्य, भिक्खुसङ्घस्स पादे वन्दति, ओवादूपसङ्कमनञ्च याचति, लभतु किर अय्य भिक्खुनिसङ्घो ओवादूपसङ्कमन’’न्ति. तेन भिक्खुना पातिमोक्खुद्देसको भिक्खु उपसङ्कमित्वा एवमस्स वचनीयो ‘‘भिक्खुनिसङ्घो भन्ते भिक्खुसङ्घस्स पादे वन्दति, ओवादूपसङ्कमनञ्च याचति, लभतु किर भन्ते भिक्खुनिसङ्घो ओवादूपसङ्कमन’’न्ति. पातिमोक्खुद्देसकेन वत्तब्बो ‘‘अत्थि कोचि भिक्खु भिक्खुनोवादको सम्मतो’’ति. सचे होति कोचि भिक्खु भिक्खुनोवादको सम्मतो, पातिमोक्खुद्देसकेन वत्तब्बो ‘‘इत्थन्नामो भिक्खु भिक्खुनोवादको सम्मतो, तं भिक्खुनिसङ्घो उपसङ्कमतू’’ति.

सचे न होति कोचि भिक्खु भिक्खुनोवादको सम्मतो, पातिमोक्खुद्देसकेन वत्तब्बो – ‘‘को आयस्मा उस्सहति भिक्खुनियो ओवदितु’’न्ति. सचे कोचि भिक्खु उस्सहति भिक्खुनियो ओवदितुं, सो च होति अट्ठहङ्गेहि समन्नागतो, सम्मन्नित्वा वत्तब्बो – ‘‘इत्थन्नामो भिक्खु भिक्खुनोवादको सम्मतो, तं भिक्खुनिसङ्घो उपसङ्कमतू’’ति.

सचे पन कोचि न उस्सहति भिक्खुनियो ओवदितुं, पातिमोक्खुद्देसकेन वत्तब्बो – ‘‘नत्थि कोचि भिक्खु भिक्खुनोवादको सम्मतो, पासादिकेन भिक्खुनिसङ्घो सम्पादेतू’’ति. एत्तावता हि सकलं सिक्खत्तयसङ्गहं सासनमारोचितं होति. तेन भिक्खुना ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा पाटिपदे भिक्खुनीनं आरोचेतब्बं. भिक्खुनिसङ्घेनपि ता भिक्खुनियो पेसेतब्बा ‘‘गच्छथय्ये, पुच्छथ ‘किं अय्य लभति भिक्खुनिसङ्घो ओवादूपसङ्कमन’’’न्ति. ताहि ‘‘साधु अय्ये’’ति सम्पटिच्छित्वा आरामं गन्त्वा तं भिक्खुं उपसङ्कमित्वा एवं वत्तब्बं – ‘‘किं अय्य लभति भिक्खुनिसङ्घो ओवादूपसङ्कमन’’न्ति. तेन वत्तब्बं – ‘‘नत्थि कोचि भिक्खु भिक्खुनोवादको सम्मतो, पासादिकेन भिक्खुनिसङ्घो सम्पादेतू’’ति. ताहि ‘‘साधु अय्या’’ति सम्पटिच्छितब्बं. एकतो आगतानं वसेन चेतं वुत्तं, तासु पन एकाय भिक्खुनिया वत्तब्बञ्च सम्पटिच्छितब्बञ्च, इतरा तस्सा सहायिका.

सचे पन भिक्खुनिसङ्घो वा भिक्खुसङ्घो वा न पूरति, उभयतोपि वा गणमत्तमेव पुग्गलमत्तं वा होति, एका भिक्खुनी वा बहूहि भिक्खुनुपस्सयेहि ओवादत्थाय पेसिता होति, तत्रायं वचनक्कमो – ‘‘भिक्खुनियो अय्य भिक्खुसङ्घस्स पादे वन्दन्ति, ओवादूपसङ्कमनञ्च याचन्ति, लभन्तु किर अय्य भिक्खुनियो ओवादूपसङ्कमन’’न्ति. ‘‘अहं अय्य भिक्खुसङ्घस्स पादे वन्दामि; ओवादूपसङ्कमनञ्च याचामि, लभामहं अय्य ओवादूपसङ्कमन’’न्ति.

‘‘भिक्खुनिसङ्घो अय्य अय्यानं पादे वन्दति, ओवादूपसङ्कमनञ्च याचति, लभतु किर अय्य भिक्खुनीसङ्घो ओवादूपसङ्कमन’’न्ति. ‘‘भिक्खुनियो अय्य अय्यानं पादे वन्दन्ति, ओवादूपसङ्कमनञ्च याचन्ति, लभन्तु किर अय्य भिक्खुनियो ओवादूपसङ्कमन’’न्ति. ‘‘अहं अय्य अय्यानं पादे वन्दामि, ओवादूपसङ्कमनञ्च याचामि, लभामहं अय्य ओवादूपसङ्कमन’’न्ति.

‘‘भिक्खुनिसङ्घो अय्य अय्यस्स पादे वन्दति, ओवादूपसङ्कमनञ्च याचति, लभतु किर अय्य भिक्खुनिसङ्घो ओवादूपसङ्कमन’’न्ति. ‘‘भिक्खुनियो अय्य अय्यस्स पादे वन्दन्ति; ओवादूपसङ्कमनञ्च याचन्ति, लभन्तु किर अय्य भिक्खुनियो ओवादूपसङ्कमन’’न्ति. ‘‘अहं अय्य अय्यस्स पादे वन्दामि, ओवादूपसङ्कमनञ्च याचामि, लभामहं अय्य ओवादूपसङ्कमन’’न्ति.

‘‘भिक्खुनिसङ्घो च अय्य भिक्खुनियो च भिक्खुनी च भिक्खुसङ्घस्स अय्यानं अय्यस्स पादे वन्दति वन्दन्ति वन्दति, ओवादूपसङ्कमनञ्च याचति याचन्ति याचति, लभतु किर लभन्तु किर लभतु किर अय्य भिक्खुनिसङ्घो च भिक्खुनियो च भिक्खुनी च ओवादूपसङ्कमन’’न्ति.

तेनपि भिक्खुना उपोसथकाले एवं वत्तब्बं – ‘‘भिक्खुनियो भन्ते भिक्खुसङ्घस्स पादे वन्दन्ति, ओवादूपसङ्कमनञ्च याचन्ति, लभन्तु किर भन्ते भिक्खुनियो ओवादूपसङ्कमन’’न्ति. ‘‘भिक्खुनी भन्ते भिक्खुसङ्घस्स पादे वन्दति, ओवादूपसङ्कमनञ्च याचति, लभतु किर भन्ते भिक्खुनी ओवादूपसङ्कमन’’न्ति.

‘‘भिक्खुनिसङ्घो भन्ते, भिक्खुनियो भन्ते, भिक्खुनी भन्ते आयस्मन्तानं पादे वन्दति, ओवादूपसङ्कमनञ्च याचति, लभतु किर भन्ते भिक्खुनी ओवादूपसङ्कमन’’न्ति.

‘‘भिक्खुनिसङ्घो च भन्ते, भिक्खुनियो च भिक्खुनी च भिक्खुसङ्घस्स आयस्मन्तानं पादे वन्दति वन्दन्ति वन्दति, ओवादूपसङ्कमनञ्च याचति याचन्ति याचति, लभतु किर लभन्तु किर लभतु किर भन्ते भिक्खुनिसङ्घो च भिक्खुनियो च भिक्खुनी च ओवादूपसङ्कमन’’न्ति.

पातिमोक्खुद्देसकेनापि सचे सम्मतो भिक्खु अत्थि, पुरिमनयेनेव तं भिक्खुनियो, तं भिक्खुनी, तं भिक्खुनिसङ्घो च भिक्खुनियो च भिक्खुनी च उपसङ्कमन्तु उपसङ्कमतु उपसङ्कमतूति वत्तब्बं. सचे नत्थि, पासादिकेन भिक्खुनिसङ्घो च भिक्खुनियो च भिक्खुनी च सम्पादेतु सम्पादेन्तु सम्पादेतूति वत्तब्बं.

ओवादपटिग्गाहकेन पाटिपदे पच्चाहरित्वा तथेव वत्तब्बं. ओवादं पन बालगिलानगमिके ठपेत्वा अञ्ञो सचेपि आरञ्ञको होति, अप्पटिग्गहेतुं न लभति. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ठपेत्वा बालं ठपेत्वा गिलानं ठपेत्वा गमिकं अवसेसेहि ओवादं गहेतु’’न्ति (चूळव. ४१४).

तत्थ यो चातुद्दसिकपन्नरसिकेसु वा उपोसथेसु पाटिपदे वा गन्तुकामो, सो गमिको दुतियपक्खदिवसे गच्छन्तोपि अग्गहेतुं न लभति, ‘‘न, भिक्खवे, ओवादो न गहेतब्बो, यो न गण्हेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (चूळव. ४१४) वुत्तं आपत्तिं आपज्जतियेव. ओवादं गहेत्वा च उपोसथग्गे अनारोचेतुं वा पाटिपदे भिक्खुनीनं अपच्चाहरितुं वा न वट्टति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘न, भिक्खवे, ओवादो न आरोचेतब्बो. यो न आरोचेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (चूळव. ४१५).

अपरम्पि वुत्तं –

‘‘न, भिक्खवे, ओवादो न पच्चाहरितब्बो. यो न पच्चाहरेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (चूळव. ४१५).

तत्थ आरञ्ञकेन पच्चाहरणत्थं सङ्केतो कातब्बो. वुत्तञ्हेतं – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आरञ्ञकेन भिक्खुना ओवादं गहेतुं, सङ्केतञ्च कातुं, अत्र पटिहरिस्सामी’’ति. तस्मा आरञ्ञको भिक्खु सचे भिक्खुनीनं वसनगामे भिक्खं लभति, तत्थेव चरित्वा भिक्खुनियो दिस्वा आरोचेत्वा गन्तब्बं. नो चस्स तत्थ भिक्खा सुलभा होति, सामन्तगामे चरित्वा भिक्खुनीनं गामं आगम्म तथेव कातब्बं. सचे दूरं गन्तब्बं होति, सङ्केतो कातब्बो – ‘‘अहं अमुकं नाम तुम्हाकं गामद्वारे सभं वा मण्डपं वा रुक्खमूलं वा उपसङ्कमिस्सामि, तत्थ आगच्छेय्याथा’’ति. भिक्खुनीहि तत्थ गन्तब्बं, अगन्तुं न लब्भति. वुत्तञ्हेतं – ‘‘न, भिक्खवे, भिक्खुनिया सङ्केतं न गन्तब्बं. या न गच्छेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (चूळव. ४१५).

उभतोसङ्घे तीहि ठानेहि पवारेतब्बन्ति एत्थ भिक्खुनीहि चातुद्दसे अत्तना पवारेत्वा उपोसथे भिक्खुसङ्घे पवारेतब्बं. वुत्तञ्हेतं –

‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अज्जतनाय पवारेत्वा अपरज्जु भिक्खुसङ्घं पवारेतु’’न्ति (चूळव. ४२७).

भिक्खुनिखन्धके वुत्तनयेनेव चेत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘तेन खो पन समयेन सब्बो भिक्खुनिसङ्घो पवारेन्तो कोलाहलमकासि. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, एकं भिक्खुनिं ब्यत्तं पटिबलं सम्मन्नितुं भिक्खुनिसङ्घस्स अत्थाय भिक्खुसङ्घं पवारेतुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, सम्मन्नितब्बा. पठमं भिक्खुनी याचितब्बा, याचित्वा ब्यत्ताय भिक्खुनिया पटिबलाय सङ्घो ञापेतब्बो –

‘‘सुणातु मे, अय्ये सङ्घो, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो इत्थन्नामं भिक्खुनिं सम्मन्नेय्य भिक्खुनिसङ्घस्स अत्थाय भिक्खुसङ्घं पवारेतुं. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, अय्ये सङ्घो, सङ्घो इत्थन्नामं भिक्खुनिं सम्मन्नेय्य भिक्खुनिसङ्घस्स अत्थाय भिक्खुसङ्घं पवारेतुं. यस्सा अय्याय खमति इत्थन्नामाय भिक्खुनिया सम्मुति भिक्खुनिसङ्घस्स अत्थाय भिक्खुसङ्घं पवारेतुं, सा तुण्हस्स; यस्सा नक्खमति, सा भासेय्य.

‘‘सम्मता सङ्घेन इत्थन्नामा भिक्खुनी भिक्खुनिसङ्घस्स अत्थाय भिक्खुसङ्घं पवारेतुं. खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति (चूळव. ४२७).

ताय सम्मताय भिक्खुनिया भिक्खुनिसङ्घं आदाय भिक्खुसङ्घं उपसङ्कमित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा एवमस्स वचनीयो – ‘‘भिक्खुनिसङ्घो अय्य, भिक्खुसङ्घं पवारेति – दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा. वदतय्य भिक्खुसङ्घो भिक्खुनिसङ्घं अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्तो पटिकरिस्सति. दुतियम्पि अय्य, ततियम्पि अय्य, भिक्खुनिसङ्घो…पे… पटिकरिस्सती’’ति.

सचे भिक्खुनिसङ्घो न पूरति, ‘‘भिक्खुनियो अय्य भिक्खुसङ्घं पवारेन्ति – दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदतय्य भिक्खुसङ्घो भिक्खुनियो अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्तियो पटिकरिस्सन्ती’’ति च, ‘‘अहं अय्य भिक्खुसङ्घं पवारेमि – दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदतु मं अय्य भिक्खुसङ्घो अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्ती पटिकरिस्सामी’’ति च एवं तिक्खत्तुं वत्तब्बं.

सचे भिक्खुसङ्घो न पूरति, ‘‘भिक्खुनिसङ्घो अय्या अय्ये पवारेति – दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदन्तय्या भिक्खुनिसङ्घं अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्तो पटिकरिस्सती’’ति च, ‘‘भिक्खुनिसङ्घो अय्य अय्यं पवारेति – दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदतय्यो भिक्खुनिसङ्घं अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्तो पटिकरिस्सती’’ति च एवं तिक्खत्तुं वत्तब्बं.

उभिन्नं अपारिपूरिया ‘‘भिक्खुनियो अय्या अय्ये पवारेन्ति – दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदन्तय्या भिक्खुनियो अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्तियो पटिकरिस्सन्ती’’ति च, ‘‘भिक्खुनियो अय्य अय्यं पवारेन्ति – दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदतय्यो भिक्खुनियो अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्तियो पटिकरिस्सन्ती’’ति च, ‘‘अहं अय्या अय्ये पवारेमि – दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदन्तु मं अय्या अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्ती पटिकरिस्सामी’’ति च, ‘‘अहं अय्य अय्यं पवारेमि – दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदतु मं अय्यो अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्ती पटिकरिस्सामी’’ति च एवं तिक्खत्तुं वत्तब्बं.

मानत्तचरणञ्च उपसम्पदापरियेसना च यथाठानेयेव आवि भविस्सति.

न भिक्खुनिया केनचि परियायेनाति दसहि वा अक्कोसवत्थूहि अञ्ञेन वा केनचि परियायेन भिक्खु नेव अक्कोसितब्बो, न परिभासितब्बो, न भयेन तज्जेतब्बो. ओवटोति पिहितो वारितो पटिक्खित्तो. वचनयेव वचनपथो. अनोवटोति अपिहितो अवारितो अप्पटिक्खित्तो. तस्मा भिक्खुनिया आधिपच्चट्ठाने जेट्ठकट्ठाने ठत्वा ‘‘एवं अभिक्कम, एवं पटिक्कम, एवं निवासेहि, एवं पारुपाही’’ति केनचि परियायेन नेव भिक्खु ओवदितब्बो, न अनुसासितब्बो. दोसं पन दिस्वा ‘‘पुब्बे महाथेरा न एवं अभिक्कमन्ति, न पटिक्कमन्ति, न निवासेन्ति, न पारुपन्ति, ईदिसं कासावम्पि न धारेन्ति, न एवं अक्खीनि अञ्जेन्ती’’तिआदिना नयेन विज्जमानदोसं दस्सेतुं वट्टति. भिक्खूहि पन ‘‘अयं वुड्ढसमणी एवं निवासेति, एवं पारुपति, मा एवं निवासेहि, मा एवं पारुपाहि, मा तिलकम्मपण्णकम्मादीनि करोही’’ति यथासुखं भिक्खुनिं ओवदितुं अनुसासितुं वट्टति.

समग्गम्हय्याति भणन्तन्ति ‘‘समग्गा अम्ह अय्य’’ इति भणन्तं भिक्खुनिसङ्घं. अञ्ञं धम्मं भणतीति अञ्ञं सुत्तन्तं वा अभिधम्मं वा. समग्गम्हय्याति वचनेन हि ओवादं पच्चासीसन्ति, तस्मा ठपेत्वा ओवादं अञ्ञं धम्मं भणन्तस्स दुक्कटं. ओवादं अनिय्यादेत्वाति एसो भगिनियो ओवादोति अवत्वा.

१५०. अधम्मकम्मेतिआदीसु भिक्खुनोवादकसम्मुतिकम्मं कम्मन्ति वेदितब्बं. तत्थ अधम्मकम्मे द्विन्नं नवकानं वसेन अट्ठारस पाचित्तियानि. धम्मकम्मे दुतियस्स नवकस्स अवसानपदे अनापत्ति, सेसेसु सत्तरस दुक्कटानि.

१५२. उद्देसं देन्तोति अट्ठन्नं गरुधम्मानं पाळिं उद्दिसन्तो. परिपुच्छं देन्तोति तस्सायेव पगुणाय गरुधम्मपाळिया अट्ठकथं कथेन्तोति अत्थो. ओसारेहि अय्याति वुच्चमानो ओसारेतीति एवं वुच्चमानो अट्ठगरुधम्मपाळिं ओसारेतीति अत्थो. एवं उद्देसं देन्तो, परिपुच्छं देन्तो, यो च ओसारेहीति वुच्चमानो अट्ठ गरुधम्मे भणति, तस्स पाचित्तियेन अनापत्ति. अञ्ञं धम्मं भणन्तस्स दुक्कटेन अनापत्ति. पञ्हं पुच्छति, पञ्हं पुट्ठो कथेतीति भिक्खुनी गरुधम्मनिस्सितं वा खन्धादिनिस्सितं वा पञ्हं पुच्छति, तं यो भिक्खु कथेति, तस्सापि अनापत्ति. अञ्ञस्सत्थाय भणन्तन्ति चतुपरिसतिं धम्मं देसेन्तं भिक्खुं उपसङ्कमित्वा भिक्खुनियो सुणन्ति, तत्रापि भिक्खुस्स अनापत्ति. सिक्खमानाय सामणेरियाति एतासं देसेन्तस्सापि अनापत्ति. सेसं उत्तानत्थमेव.

पदसोधम्मसमुट्ठानं – वाचतो च वाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, वचीकम्मं, तिचित्तं तिवेदनन्ति.

ओवादसिक्खापदं पठमं.