२. परियायसुत्तवण्णना

२३३. दुतिये सम्बहुलाति विनयपरियायेन तयो जना सम्बहुलाति वुच्चन्ति, ततो परं सङ्घो. सुत्तन्तपरियायेन तयो तयो एव, ततो उद्धं सम्बहुला. इध सुत्तन्तपरियायेन सम्बहुलाति वेदितब्बा. पिण्डाय पविसिंसूति पिण्डाय पविट्ठा. ते पन न ताव पविट्ठा, ‘‘पविसिस्सामा’’ति निक्खन्तत्ता पन पविसिंसूति वुत्ता. यथा किं? यथा ‘‘गामं गमिस्सामी’’ति निक्खन्तपुरिसो तं गामं अपत्तोपि ‘‘कहं इत्थन्नामो’’ति वुत्ते ‘‘गामं गतो’’ति वुच्चति, एवं. परिब्बाजकानं आरामोति जेतवनस्स अविदूरे अञ्ञतित्थियानं परिब्बाजकानं आरामो अत्थि, तं सन्धायेतं वुत्तं. समणो आवुसोति आवुसो तुम्हाकं सत्था समणो गोतमो.

मयम्पि खो आवुसो सावकानं एवं धम्मं देसेमाति तित्थियानं समये ‘‘पञ्च नीवरणा पहातब्बा, सत्त बोज्झङ्गा भावेतब्बा’’ति एतं नत्थि. ते पन आरामं गन्त्वा परिसपरियन्ते ठत्वा अञ्ञं ओलोकेन्तो विय अञ्ञविहितका विय हुत्वा भगवतो धम्मदेसनं सुणन्ति. ततो ‘‘समणो गोतमो ‘इदं पजहथ इदं भावेथा’ति वदती’’ति सल्लक्खेत्वा अत्तनो आरामं गन्त्वा आराममज्झे आसनं पञ्ञापेत्वा उपट्ठायकउपट्ठायिकाहि परिवुता सीसं उक्खिपित्वा कायं उन्नामेत्वा अत्तनो सयम्भूञाणेन पटिविद्धाकारं दस्सेन्ता – ‘‘पञ्च नीवरणा नाम पहातब्बा, सत्त बोज्झङ्गा नाम भावेतब्बा’’ति कथेन्ति.

इध नो आवुसोति एत्थ इधाति इमस्मिं पञ्ञापने. को विसेसोति किं अधिकं? को अधिप्पयासोति को अधिकप्पयोगो? किं नानाकरणन्ति किं नानत्तं? धम्मदेसनाय वा धम्मदेसनन्ति यदिदं समणस्स वा गोतमस्स धम्मदेसनाय सद्धिं अम्हाकं धम्मदेसनं, अम्हाकं वा धम्मदेसनाय सद्धिं समणस्स गोतमस्स धम्मदेसनं आरब्भ नानाकरणं वुच्चेय्य, तं किन्नामाति वदन्ति. दुतियपदेपि एसेव नयो.

नेव अभिनन्दिंसूति ‘‘एवमेव’’न्ति न सम्पटिच्छिंसु. नप्पटिक्कोसिंसूति ‘‘नयिदं एव’’न्ति न पटिसेधिंसु. किं पन ते पहोन्ता एवं अकंसु, उदाहु अप्पहोन्ताति? पहोन्ता. न हि ते एत्तकं कथं कथेतुं न सक्कोन्ति ‘‘आवुसो तुम्हाकं समये पञ्च नीवरणा पहातब्बा नाम नत्थि, सत्त बोज्झङ्गा भावेतब्बा नाम नत्थी’’ति. एवं पन तेसं अहोसि – ‘‘अत्थि नो एतं कथापाभतं, मयं एतं सत्थु आरोचेस्साम, अथ नो सत्था मधुरधम्मदेसनं देसेस्सती’’ति.

परियायोति कारणं. न चेव सम्पायिस्सन्तीति सम्पादेत्वा कथेतुं न सक्खिस्सन्ति. उत्तरिञ्च विघातन्ति असम्पायनतो उत्तरिम्पि दुक्खं आपज्जिस्सन्ति. सम्पादेत्वा कथेतुं असक्कोन्तानञ्हि दुक्खं उप्पज्जति. यथा तं, भिक्खवे, अविसयस्मिन्ति एत्थ तन्ति निपातमत्तं, यथाति कारणवचनं, यस्मा अविसये पञ्हो पुच्छितोति अत्थो. सदेवकेति सह देवेहि सदेवके. समारकादीसुपि एसेव नयो. एवं तीणि ठानानि लोके पक्खिपित्वा द्वे पजायाति, पञ्चहिपि सत्तलोकमेव परियादियित्वा एतस्मिं सदेवकादिभेदे लोके देवं वा मनुस्सं वा न समनुपस्सामीति दीपेति. इतो वा पन सुत्वाति इतो वा पन मम सासनतो सुत्वा. इतो सुत्वा हि तथागतो तथागतसावकोपि आराधेय्य, परितोसेय्य, अञ्ञथा आराधना नाम नत्थीति दस्सेति.

इदानि अत्तनो तेसं पञ्हानं वेय्याकरणेन चित्ताराधनं दस्सेन्तो कतमो च भिक्खवे परियायोतिआदिमाह. तत्थ अज्झत्तं कामच्छन्दोति अत्तनो पञ्चक्खन्धे आरब्भ उप्पन्नछन्दरागो. बहिद्धा कामच्छन्दोति परेसं पञ्चक्खन्धे आरब्भ उप्पन्नछन्दरागो. उद्देसं गच्छतीति गणनं गच्छति. अज्झत्तं ब्यापादोति अत्तनो हत्थपादादीसु उप्पन्नपटिघो. बहिद्धा ब्यापादोति परेसं तेसु उप्पन्नपटिघो. अज्झत्तं धम्मेसु विचिकिच्छाति अत्तनो खन्धेसु विमति. बहिद्धा धम्मेसु विचिकिच्छाति बहिद्धा अट्ठसु ठानेसु महाविचिकिच्छा. अज्झत्तं धम्मेसु सतीति अज्झत्तिके सङ्खारे पटिग्गण्हन्तस्स उप्पन्ना सति. बहिद्धा धम्मेसु सतीति बहिद्धा सङ्खारे परिग्गण्हन्तस्स उप्पन्ना सति. धम्मविचयसम्बोज्झङ्गेपि एसेव नयो.

कायिकन्ति चङ्कमं अधिट्ठहन्तस्स उप्पन्नवीरियं. चेतसिकन्ति – ‘‘न तावाहं इमं पल्लङ्कं भिन्दिस्सामि, याव मे अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चिस्सती’’ति एवं कायपयोगं विना उप्पन्नवीरियं. कायप्पस्सद्धीति तिण्णं खन्धानं दरथपस्सद्धि. चित्तप्पस्सद्धीति विञ्ञाणक्खन्धस्स दरथपस्सद्धि. उपेक्खासम्बोज्झङ्गे सतिसम्बोज्झङ्गसदिसोव विनिच्छयो.

इमस्मिं सुत्ते मिस्सकसम्बोज्झङ्गा कथिता. एतेसु हि अज्झत्तधम्मेसु सति, पविचयो, उपेक्खाति इमे अत्तनो खन्धारम्मणत्ता लोकियाव होन्ति, तथा मग्गं अपत्तं कायिकवीरियं. अवितक्कअविचारा पन पीतिसमाधी किञ्चापि रूपावचरा होन्ति, रूपावचरे पन बोज्झङ्गा न लब्भन्तीति लोकुत्तराव होन्ति. ये च थेरा ब्रह्मविहारविपस्सनापादकज्झानादीसु बोज्झङ्गे उद्धरन्ति, तेसं मतेन रूपावचरापि अरूपावचरापि होन्ति. बोज्झङ्गेसु हि अरूपावचरे पीतियेव एकन्तेन न लब्भति, सेसा छ मिस्सकाव होन्तीति. देसनापरियोसाने केचि भिक्खू सोतापन्ना जाता, केचि सकदागामी, केचि अनागामी, केचि अरहन्तोति.