१. समाधिवग्गो

१. समाधिसुत्तवण्णना

१०७१. सच्चसंयुत्तस्स पठमे समाधिं, भिक्खवेति ते किर भिक्खू चित्तेकग्गताय परिहायन्ति, अथ नेसं सत्था – ‘‘एवमेते चित्तेकग्गतं लभित्वा, कम्मट्ठानं वड्ढेत्वा, विसेसं पापुणिस्सन्ती’’ति इमं देसनं आरभि. तस्मातिह, भिक्खवे, ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति योगो करणीयोति एत्थ यथाभूतादिवसेन कारणच्छेदो वेदितब्बो. इदञ्हि वुत्तं होति – भिक्खवे, यस्मा समाहितो भिक्खु चत्तारि सच्चानि यथाभूतं पजानाति, तस्मा तुम्हेहि च समाहितेहि चतुन्नं सच्चानं यथाभूतं पजाननत्थाय ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति योगो करणीयो. तथा यस्मा चत्तारि सच्चानि तथागतस्सेव पातुभावा पाकटानि होन्ति, यस्मा च तथागतेन सुविभत्तानि, यस्मा च तेसु अपरिमाणा वण्णा अपरिमाणानि पदब्यञ्जनानि, यस्मा च तेसं अप्पटिविद्धत्ता वट्टं वड्ढति, तेसं पटिविद्धकालतो पट्ठाय न वड्ढति, तस्मा ‘‘एवं नो वट्टं न वड्ढिस्सती’’ति तुम्हेहि ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति योगो करणीयो.

२. पटिसल्लानसुत्तवण्णना

१०७२. दुतियं कायविवेकविकलानं कायविवेकपटिलाभत्थाय वुत्तं.

३. पठमकुलपुत्तसुत्तादिवण्णना

१०७३-७५. ततिये अभिसमयायाति अभिसमयत्थाय. समणब्राह्मणाति चेत्थ सासनावचरा अधिप्पेता. तथा चतुत्थपञ्चमेसु, तेन तेन अभिलापेन बुज्झनकानं पन अज्झासयेनेतानि वुत्तानि.

६. दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना

१०७६. छट्ठे अभिसम्बुद्धं पकासेसुन्ति अभिसम्बुद्धो अहन्ति एवं अत्तानं अभिसम्बुद्धं पकासयिंसु. इमस्मिञ्हि सुत्ते सब्बञ्ञुबुद्धा च समणगहणेन गहिता.

१०. तिरच्छानकथासुत्तवण्णना

१०८०. दसमे अनेकविहितन्ति अनेकविधं. तिरच्छानकथन्ति अनिय्यानिकत्ता सग्गमोक्खमग्गानं तिरच्छानभूतं कथं. राजकथन्तिआदीसु राजानं आरब्भ ‘‘महासम्मतो मन्धाता धम्मासोको एवं महानुभावो’’तिआदिना नयेन पवत्तकथा राजकथा. एस नयो चोरकथादीसु. तेसु ‘‘असुको राजा अभिरूपो दस्सनीयो’’तिआदिना नयेन गेहसितकथाव तिरच्छानकथा होति. ‘‘सोपि नाम एवं महानुभावो खयं गतो’’ति एवं पवत्ता पन कम्मट्ठानभावे तिट्ठति. चोरेसुपि ‘‘मूलदेवो एवं महानुभावो मेघमालो एवं महानुभावो’’ति तेसं कम्मं पटिच्च ‘‘अहो सूरा’’ति गेहसितकथाव तिरच्छानकथा. युद्धेपि भारतयुद्धादीसु ‘‘असुकेन असुको एवं मारितो एवं विद्धो’’ति कामस्सादवसेनेव कथा तिरच्छानकथा, ‘‘तेपि नाम खयं गता’’ति एवं पवत्ता पन सब्बत्थ कम्मट्ठानमेव होति. अपिच अन्नादीसु ‘‘एवं वण्णवन्तं गन्धवन्तं रसवन्तं फस्ससम्पन्नं खादिम्ह भुञ्जिम्ह पिविम्ह परिभुञ्जिम्हा’’ति कामस्सादवसेन कथेतुं न वट्टति. सात्थकं पन कत्वा ‘‘पुब्बे एवं वण्णादिसम्पन्नं अन्नं पानं वत्थं सयनं मालं गन्धं विलेपनं सीलवन्तानं अदम्ह, चेतिये पूजं अकरिम्हा’’ति कथेतुं वट्टति.

ञातिकथादीसुपि ‘‘अम्हाकं ञातका सूरा समत्था’’ति वा, ‘‘पुब्बे मयं एवं विचित्रेहि यानेहि विचरिम्हा’’ति वा अस्सादवसेन वत्तुं न वट्टति. सात्थकं पन कत्वा ‘‘तेपि नो ञातका खयं गता’’ति वा, ‘‘पुब्बे मयं एवरूपा उपाहना सङ्घस्स अदम्हा’’ति वा कथेतब्बा. गामकथादीसुपि सुनिविट्ठदुन्निविट्ठसुभिक्खदुब्भिक्खादिवसेन वा ‘‘असुकगामवासिनो सूरा समत्था’’ति वा एवं अस्सादवसेन वत्तुं न वट्टति, सात्थकं पन कत्वा ‘‘सद्धा पसन्ना’’ति वा, ‘‘खयं गता’’ति वा वत्तुं वट्टति. निगमनगरजनपदकथासुपि एसेव नयो.

इत्थिकथापि वण्णसण्ठानादीनि पटिच्च अस्सादवसेन वत्तुं न वट्टति, ‘‘सद्धा पसन्ना खयं गता’’ति एवमेव वट्टति. सूरकथापि ‘‘नन्दिमित्तो नाम योधो सूरो अहोसी’’ति अस्सादवसेन वत्तुं न वट्टति, ‘‘सद्धो पसन्नो अहोसि, खयं गतो’’ति एवमेव वट्टति. सुराकथातिपि पाठो. सापि चेसा सुराकथा ‘‘एवरूपा नाम सुरा पीता रतिजननी होती’’ति अस्सादवसेनेव न वट्टति, आदीनववसेन पन ‘‘उम्मत्तकसंवत्तनिका’’तिआदिना नयेन वट्टति. विसिखाकथापि ‘‘असुकविसिखा सुनिविट्ठा दुन्निविट्ठा’’ति वा, ‘‘असुकविसिखाय वासिनो सूरा समत्था’’ति वा अस्सादवसेनेव वत्तुं न वट्टति, ‘‘सद्धा पसन्ना खयं गता’’ति एच्चेवं वट्टति. कुम्भट्ठानकथाति उदकतित्थकथा वुच्चति, कुम्भदासिकथा वा. सापि ‘‘पासादिका नच्चितुं गायितुं छेका’’ति अस्सादवसेन न वट्टति, ‘‘सद्धा पसन्ना’’तिआदिना नयेनेव वट्टति.

पुब्बपेतकथाति अतीतञातिकथा. तत्थ वत्तमानञातिकथासदिसोव विनिच्छयो. नानत्तकथाति पुरिमपच्छिमकथाहि विमुत्ता अवसेसा नानासभावा निरत्थककथा. लोकक्खायिकाति ‘‘अयं लोको केन निम्मितो, असुकेन नाम निम्मितो, काको सेतो अट्ठीनं सेतत्ता, बलाका रत्ता लोहितस्स रत्तत्ता’’ति एवमादिका लोकायतवितण्डसल्लापकथा. समुद्दक्खायिका नाम ‘‘कस्मा समुद्दो सागरो, सागरदेवेन खनितत्ता सागरो, खतो मेति हत्थमुद्दाय निवेदितत्ता समुद्दो’’ति एवमादिका निरत्थकसमुद्दक्खायिककथा. इति भवो इति अभवोति यं वा तं वा निरत्थककारणं वत्वा पवत्तितकथा इतिभवाभवकथा. एत्थ च भवोति सस्सतं, अभवोति उच्छेदं. भवोति वुद्धि, अभवोति हानि. भवोति कामसुखं, अभवोति अत्तकिलमथो. इति इमाय छब्बिधाय इतिभवाभवकथाय सद्धिं बात्तिंस तिरच्छानकथा नाम होन्ति. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.

पठमो वग्गो.