२. धम्मचक्कप्पवत्तनवग्गो
१. धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तवण्णना
१०८१. दुतियस्स पठमे बाराणसियन्ति एवंनामके नगरे. इसिपतने मिगदायेति इसीनं पतनुप्पतनवसेन एवंलद्धनामे मिगानं अभयदानवसेन दिन्नत्ता मिगदायसङ्खाते आरामे. एत्थ हि उप्पन्नुप्पन्ना सब्बञ्ञुइसयो पतन्ति, धम्मचक्कप्पवत्तनत्थं निसीदन्तीति अत्थो. नन्दमूलकपब्भारतो सत्ताहच्चयेन निरोधसमापत्तितो वुट्ठिता अनोतत्तदहे कतमुखधोवनादिकिच्चा आकासेन आगन्त्वा पच्चेकबुद्धइसयोपेत्थ ओतरणवसेन पतन्ति, उपोसथत्थञ्च अनुपोसथत्थञ्च सन्निपतन्ति, गन्धमादनं पटिगच्छन्तापि ततोव उप्पतन्तीति इमिना इसीनं पतनुप्पतनवसेन तं ‘‘इसिपतन’’न्ति वुच्चति.
आमन्तेसीति दीपङ्करपादमूले कताभिनीहारतो पट्ठाय पारमियो पूरेन्तो अनुपुब्बेन पच्छिमभवे कताभिनिक्खमनो अनुपुब्बेन बोधिमण्डं पत्वा तत्थ अपराजितपल्लङ्के निसिन्नो मारबलं भिन्दित्वा पठमयामे पुब्बेनिवासं अनुस्सरित्वा मज्झिमयामे दिब्बचक्खुं विसोधेत्वा पच्छिमयामावसाने दससहस्सिलोकधातुं उन्नादेन्तो सब्बञ्ञुतं पत्वा सत्त सत्ताहानि बोधिमण्डे वीतिनामेत्वा महाब्रह्मुना आयाचितधम्मदेसनो बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेत्वा लोकानुग्गहेन बाराणसिं गन्त्वा पञ्चवग्गिये सञ्ञापेत्वा धम्मचक्कं पवत्तेतुकामो आमन्तेसि.
द्वेमे, भिक्खवे, अन्ताति द्वे इमे, भिक्खवे, कोट्ठासा. इमस्स पन पदस्स सह समुदाहारेन समुदाहारनिग्घोसो हेट्ठा अवीचिं उपरि भवग्गं पत्वा दससहस्सिलोकधातुं पत्थरित्वा अट्ठासि. तस्मिंयेव समये अट्ठारसकोटिसङ्खा ब्रह्मानो समागच्छिंसु, पच्छिमदिसाय सूरियो अत्थमेति, पाचीनदिसाय आसाळ्हनक्खत्तेन युत्तो पुण्णचन्दो उग्गच्छति. तस्मिं समये भगवा इमं धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तं आरभन्तो ‘‘द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता’’तिआदिमाह.
तत्थ पब्बजितेनाति गिहिसंयोजनं छिन्दित्वा पब्बज्जुपगतेन. न सेवितब्बाति न वळञ्जेतब्बा. यो चायं कामेसु कामसुखल्लिकानुयोगोति यो च अयं वत्थुकामेसु किलेसकामसुखस्स अनुयोगो. हीनोति लामको. गम्मोति गामवासीनं सन्तको. पोथुज्जनिकोति अन्धबालजनेन आचिण्णो. अनरियोति न अरियो न विसुद्धो न उत्तमो न वा अरियानं सन्तको. अनत्थसंहितोति न अत्थसंहितो, हितसुखावहकारणं अनिस्सितोति अत्थो. अत्तकिलमथानुयोगोति अत्तनो किलमथस्स अनुयोगो, अत्तनो दुक्खकरणन्ति अत्थो. दुक्खोति कण्टकापस्सयसेय्यादीहि अत्तमारणेहि दुक्खावहो.
पञ्ञाचक्खुं करोतीति चक्खुकरणी. दुतियपदं तस्सेव वेवचनं. उपसमायाति किलेसूपसमत्थाय. अभिञ्ञायाति चतुन्नं सच्चानं अभिजाननत्थाय. सम्बोधायाति तेसंयेव सम्बुज्झनत्थाय. निब्बानायाति निब्बानसच्छिकिरियाय. सेसमेत्थ यं वत्तब्बं सिया, तं हेट्ठा तत्थ तत्थ वुत्तमेव. सच्चकथापि सब्बाकारेनेव विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.५२९) वित्थारिता.
तिपरिवट्टन्ति सच्चञाणकिच्चञाणकतञाणसङ्खातानं तिण्णं परिवट्टानं वसेन तिपरिवट्टं. एत्थ हि ‘‘इदं दुक्खं अरियसच्चं, इदं दुक्खसमुदय’’न्ति एवं चतूसु सच्चेसु यथाभूतं ञाणं सच्चञाणं नाम. तेसुयेव ‘‘परिञ्ञेय्यं पहातब्ब’’न्ति एवं कत्तब्बकिच्चजाननञाणं किच्चञाणं नाम. ‘‘परिञ्ञातं पहीन’’न्ति एवं तस्स तस्स किच्चस्स कतभावजाननञाणं कतञाणं नाम. द्वादसाकारन्ति तेसंयेव एकेकस्मिं सच्चे तिण्णं तिण्णं आकारानं वसेन द्वादसाकारं. ञाणदस्सनन्ति एतेसं तिपरिवट्टानं द्वादसन्नं आकारानं वसेन उप्पन्नञाणसङ्खातं दस्सनं. धम्मचक्खुन्ति अञ्ञत्थ तयो मग्गा तीणि च फलानि धम्मचक्खु नाम होन्ति, इध पठममग्गोव.
धम्मचक्केति पटिवेधञाणे चेव देसनाञाणे च. बोधिपल्लङ्के निसिन्नस्स हि चतूसु सच्चेसु उप्पन्नं द्वादसाकारं पटिवेधञाणम्पि, इसिपतने निसिन्नस्स द्वादसाकाराय सच्चदेसनाय पवत्तितं देसनाञाणम्पि धम्मचक्कं नाम. उभयम्पि हेतं दसबलस्स उरे पवत्तञाणमेव. इमाय देसनाय पकासेन्तेन भगवता धम्मचक्कं पवत्तितं नाम. तं पनेतं धम्मचक्कं याव अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरो अट्ठारसहि ब्रह्मकोटीहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठाति, ताव नं भगवा पवत्तेति नाम, पतिट्ठिते च पवत्तितं नाम. तं सन्धाय पवत्तिते च पन भगवता धम्मचक्के भुम्मा देवा सद्दमनुस्सावेसुन्तिआदि वुत्तं.
तत्थ भुम्माति भूमट्ठकदेवता. सद्दमनुस्सावेसुन्ति एकप्पहारेनेव साधुकारं दत्वा – ‘‘एतं भगवता’’तिआदीनि वदन्ता अनुसावयिंसु. ओभासोति सब्बञ्ञुतञ्ञाणोभासो. सो हि तदा देवानं देवानुभावं अतिक्कमित्वा विरोचित्थ. अञ्ञासि वत, भो, कोण्डञ्ञोति इमस्सपि उदानस्स उदाहारनिग्घोसो दससहस्सिलोकधातुं फरित्वा अट्ठासि.
९. सङ्कासनसुत्तवण्णना
१०८९. नवमे अपरिमाणा वण्णाति अप्पमाणानि अक्खरानि. ब्यञ्जनाति तेसंयेव वेवचनं, वण्णानं वा एकदेसा यदिदं ब्यञ्जना नाम. सङ्कासनाति विभत्तियो. एकमेकस्मिञ्हि सच्चे सब्बाकारेन वित्थारियमाने वण्णादीनं अन्तो नाम नत्थि. तस्मा एवमाह.
१०. तथसुत्तवण्णना
१०९०. दसमे सभावाविजहनट्ठेन तथं. दुक्खञ्हि दुक्खमेव वुत्तं. सभावस्स अमोघताय अवितथं. न हि दुक्खं अदुक्खं नाम होति. अञ्ञभावानुपगमेन अनञ्ञथं. न हि दुक्खं समुदयादिभावं उपगच्छति. समुदयादीसुपि एसेव नयोति.
धम्मचक्कप्पवत्तनवग्गो दुतियो.