८-९. पठमगिञ्जकावसथसुत्तादिवण्णना
१००४-५. अट्ठमे ञातिकेति एकं तळाकं निस्साय द्विन्नं चूळपितिमहापितिपुत्तानं द्वे गामा, तेसु एकस्मिं गामके. गिञ्जकावसथेति इट्ठकामये आवसथे. ओरम्भागियानन्ति हेट्ठाभागियानं, कामभवेयेव पटिसन्धिग्गाहापकानन्ति अत्थो. ओरन्ति लद्धनामेहि वा तीहि मग्गेहि पहातब्बानीतिपि ओरम्भागियानि. तत्थ कामच्छन्दो ब्यापादोति इमानि द्वे समापत्तिया वा अविक्खम्भितानि मग्गेन वा असमुच्छिन्नानि निब्बत्तिवसेन उद्धं भागं रूपभवं अरूपभवं वा गन्तुं न देन्ति. सक्कायदिट्ठिआदीनि तीणि तत्थ निब्बत्तम्पि आनेत्वा पुन इधेव निब्बत्तापेन्तीति सब्बानिपि ओरम्भागियानेव. अनावत्तिधम्मोति पटिसन्धिवसेन अनागमनसभावो.
रागदोसमोहानं तनुत्ताति एत्थ कदाचि उप्पत्तिया च परियुट्ठानमन्दताय चाति द्वेधापि तनुभावो वेदितब्बो. सकदागामिस्स हि पुथुज्जनानं विय अभिण्हं रागादयो न उप्पज्जन्ति, कदाचि करहचि उप्पज्जन्ति. उप्पज्जमाना च न पुथुज्जनानं विय बहलबहला उप्पज्जन्ति, मक्खिपत्तं विय तनुका उप्पज्जन्ति. दीघभाणकतिपिटकमहासीवत्थेरो पनाह – ‘‘यस्मा सकदागामिस्स पुत्तधीतरो होन्ति, ओरोधा च होन्ति, तस्मा बहला किलेसा. इदं पन भवतनुकवसेन कथित’’न्ति. तं अट्ठकथायं ‘‘सोतापन्नस्स सत्त भवे ठपेत्वा अट्ठमे भवे भवतनुकं नत्थि, सकदागामिस्स द्वे भवे ठपेत्वा पञ्चसु भवेसु भवतनुकं नत्थि, अनागामिस्स रूपारूपभवं ठपेत्वा कामभवे भवतनुकं नत्थि, खीणासवस्स किस्मिञ्चि भवे भवतनुकं नत्थी’’ति वुत्तत्ता पटिक्खित्तं होति.
इमं लोकन्ति इमं कामावचरलोकं सन्धाय वुत्तं. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – सचे हि मनुस्सेसु सकदागामिफलं पत्तो देवेसु निब्बत्तित्वा अरहत्तं सच्छिकरोति, इच्चेतं कुसलं. असक्कोन्तो पन अवस्सं मनुस्सलोकं आगन्त्वा सच्छिकरोति. देवेसु सकदागामिफलं पत्तोपि सचे मनुस्सेसु निब्बत्तित्वा अरहत्तं सच्छिकरोति, इच्चेतं कुसलं. असक्कोन्तो पन अवस्सं देवलोकं गन्त्वा सच्छिकरोतीति.
विनिपतनं विनिपातो, नास्स विनिपातो धम्मोति अविनिपातधम्मो, चतूसु अपायेसु अविनिपातनसभावोति अत्थो. नियतोति धम्मनियामेन नियतो. सम्बोधिपरायणोति उपरिमग्गत्तयसङ्खाता सम्बोधि परं अयनं अस्स गति पटिसरणं अवस्सं पत्तब्बाति सम्बोधिपरायणो. विहेसावेसाति तेसं तेसं ञाणगतिं ञाणूपपत्तिं ञाणाभिसम्परायं ओलोकेन्तस्स कायकिलमथोव एस, आनन्द, तथागतस्साति दीपेति. चित्तविहेसा पन बुद्धानं नत्थि.
धम्मादासन्ति धम्ममयं आदासं. येनाति येन धम्मादासेन समन्नागतो. खीणापायदुग्गतिविनिपातोति इदं निरयादीनंयेव वेवचनवसेनेव वुत्तं. निरयादयो हि वड्ढिसङ्खाततो अयतो अपेतत्ता अपायो, दुक्खस्स गति पटिसरणन्ति. दुग्गति, दुक्कटकारिनो एत्थ विवसा निपतन्तीति विनिपातो. नवमं उत्तानमेव.