१०. किमिलसुत्तवण्णना
९८६. दसमे किमिलायन्ति एवंनामके नगरे. एतदवोचाति थेरो किर चिन्तेसि – ‘‘अयं देसना न यथानुसन्धिका कता, यथानुसन्धिं गमेस्सामी’’ति देसनानुसन्धिं घटेन्तो एतं अवोच. कायञ्ञतरन्ति पथवीआदीसु कायेसु अञ्ञतरं वदामि वायोकायं वदामीति अत्थो. अथ वा चक्खायतनं…पे… कबळीकारो आहारोति पञ्चवीसति रूपकोट्ठासा रूपकायो नाम, तेसु आनापानं फोट्ठब्बायतने सङ्गहितत्ता कायञ्ञतरं होति, तस्मापि एवमाह. तस्मातिहाति यस्मा चतूसु कायेसु अञ्ञतरं वायोकायं, पञ्चवीसति कोट्ठासे वा रूपकाये अञ्ञतरं आनापानं अनुपस्सति, तस्मा काये कायानुपस्सीति अत्थो. एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. वेदनाञ्ञतरन्ति तीसु वेदनासु अञ्ञतरं, सुखवेदनं सन्धायेतं वुत्तं.
साधुकं मनसिकारन्ति पीतिपटिसंवेदितादिवसेन उप्पन्नं सुन्दरं मनसिकारं. किं पन मनसिकारो सुखा वेदना होतीति? न होति, देसनासीसं पनेतं. यथेव हि ‘‘अनिच्चसञ्ञाभावनानुयोगमनुयुत्ता’’ति (म. नि. ३.१४७) एत्थ सञ्ञानामेन पञ्ञा वुत्ता, एवमिधापि मनसिकारनामेन झानवेदना वुत्ताति वेदितब्बा. एतस्मिञ्हि चतुक्के पठमपदे पीतिसीसेन वेदना वुत्ता, दुतियपदे सुखन्ति सरूपेनेव वुत्ता. चित्तसङ्खारपदद्वये ‘‘सञ्ञा च वेदना च चेतसिका एते धम्मा चित्तप्पटिबद्धा चित्तसङ्खारा’’ति (पटि. म. १.१७४) वचनतो ‘‘वितक्कविचारे ठपेत्वा सब्बेपि चित्तसम्पयुत्तका धम्मा चित्तसङ्खारे सङ्गहिता’’ति वचनतो चित्तसङ्खारनामेन वेदना वुत्ता. तं सब्बं मनसिकारनामेन सङ्गहेत्वा इध ‘‘साधुकं मनसिकार’’न्ति आह.
एवं सन्तेपि यस्मा एसा वेदना आरम्मणं न होति, तस्मा वेदनानुपस्सना न युज्जतीति. नो न युज्जति, महासतिपट्ठानादीसुपि हि तं तं सुखादीनं वत्थुं आरम्मणं कत्वा वेदना वेदयति, तं पन वेदनापवत्तिं उपादाय ‘‘अहं वेदयामी’’ति वोहारमत्तं होति, तं सन्धाय ‘‘सुखं वेदनं वेदयमानो सुखं वेदनं वेदयामी’’तिआदि वुत्तं. अपिच ‘‘पीतिप्पटिसंवेदी’’तिआदीनं अत्थवण्णनायमेतस्स परिहारो वुत्तोयेव. वुत्तञ्हेतं विसुद्धिमग्गे –
‘‘द्वीहाकारेहि पीति पटिसंविदिता होति – आरम्मणतो च असम्मोहतो च. कथं आरम्मणतो पीति पटिसंविदिता होति? सप्पीतिके द्वे झाने समापज्जति, तस्स समापत्तिक्खणे झानपटिलाभेन आरम्मणतो पीति पटिसंविदिता होति आरम्मणस्स पटिसंविदितत्ता. कथं असम्मोहतो पीति पटिसंविदिता होति? सप्पीतिके द्वे झाने समापज्जित्वा वुट्ठाय झानसम्पयुत्तपीतिं खयतो वयतो सम्मसति, तस्स विपस्सनाक्खणे लक्खणप्पटिवेधेन असम्मोहतो पीति पटिसंविदिता होति. वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं (पटि. म. १.१७२) ‘‘‘दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति, ताय सतिया तेन ञाणेन सा पीति पटिसंविदिता होती’ति. एतेनेव नयेन अवसेसपदानिपि अत्थतो वेदितब्बानी’’ति.
इति यथेव झानपटिलाभेन आरम्मणतो पीतिसुखचित्तसङ्खारा पटिसंविदिता होन्ति, एवं इमिनापि झानसम्पयुत्तेन वेदनासङ्खातमनसिकारपटिलाभेन आरम्मणतो वेदना पटिसंविदिता होति. तस्मा सुवुत्तमेतं ‘‘वेदनासु वेदनानुपस्सी भिक्खु तस्मिं समये विहरती’’ति.
नाहं, आनन्द, मुट्ठस्सतिस्स असम्पजानस्साति एत्थ अयमधिप्पायो – यस्मा ‘‘चित्तपटिसंवेदी अस्सासिस्सामी’’तिआदिना नयेन पवत्तो भिक्खु किञ्चापि अस्सासपस्सासनिमित्तमारम्मणं करोति, तस्स पन चित्तस्स आरम्मणे सतिञ्च सम्पजञ्ञञ्च उपट्ठापेत्वा पवत्तनतो चित्ते चित्तानुपस्सीयेव नामेस होति. न हि मुट्ठस्सतिस्स असम्पजानस्स आनापानस्सतिसमाधिभावना अत्थि, तस्मा आरम्मणतो चित्तपटिसंविदितवसेन ‘‘चित्ते चित्तानुपस्सी भिक्खु तस्मिं समये विहरती’’ति.
सो यं तं होति अभिज्झादोमनस्सानं पहानं, तं पञ्ञाय दिस्वा साधुकं अज्झुपेक्खिता होतीति एत्थ अभिज्झा कामच्छन्दनीवरणमेव, दोमनस्सवसेन ब्यापादनीवरणं दस्सितं. इदञ्हि चतुक्कं विपस्सनावसेनेव वुत्तं, धम्मानुपस्सना च नीवरणपब्बादिवसेन पञ्चविधा होति, तस्सा नीवरणपब्बं आदि, तस्सापि इदं नीवरणद्वयं आदि. इति धम्मानुपस्सनाय आदिं दस्सेतुं अभिज्झादोमनस्सानन्ति आह. पहानन्ति अनिच्चानुपस्सनाय निच्चसञ्ञं पजहतीति एवं पहानकरञाणं अधिप्पेतं. तं पञ्ञाय दिस्वाति तं अनिच्चविरागनिरोधपटिनिस्सग्गञाणसङ्खातं पहानञाणं अपराय विपस्सनापञ्ञाय, तम्पि अपरायाति एवं विपस्सनापरम्परं दस्सेति. अज्झुपेक्खिता होतीति यञ्चस्स पथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति, यञ्च एकतो उपट्ठानं अज्झुपेक्खतीति द्विधा अज्झुपेक्खति नाम. तत्थ सहजातानम्पिअज्झुपेक्खना होति आरम्मणस्सापि अज्झुपेक्खना. इध आरम्मण अज्झुपेक्खना अधिप्पेता. तस्मातिहानन्दाति यस्मा ‘‘अनिच्चानुपस्सी अस्सासिस्सामी’’तिआदिना नयेन पवत्तो न केवलं नीवरणादिधम्मे, अभिज्झादोमनस्ससीसेन पन वुत्तानं धम्मानं पहानकरञाणम्पि पञ्ञाय दिस्वा अज्झुपेक्खिता होति, तस्मा धम्मेसु धम्मानुपस्सी भिक्खु तस्मिं समये विहरतीति वेदितब्बो.
एवमेव खोति एत्थ चतुमहापथो विय छ आयतनानि दट्ठब्बानि. तस्मिं पंसुपुञ्जो विय छसु आयतनेसु किलेसा. चतूहि दिसाहि आगच्छन्ता सकटरथा विय चतूसु आरम्मणेसु पवत्ता चत्तारो सतिपट्ठाना. एकेन सकटेन वा रथेन वा पंसुपुञ्जस्स उपहननं विय कायानुपस्सनादीहि पापकानं अकुसलानं धम्मानं उपघातो वेदितब्बोति.
एकधम्मवग्गो पठमो.