२. दुतियवग्गो

१-२. इच्छानङ्गलसुत्तादिवण्णना

९८७-९८८. दुतियवग्गस्स पठमे एवं ब्याकरेय्याथाति कस्मा अत्तनो विहारसमापत्तिं आचिक्खति? उपारम्भमोचनत्थं. सचे हि ते ‘‘न जानामा’’ति वदेय्युं, अथ नेसं तित्थिया ‘‘तुम्हे ‘असुकसमापत्तिया नाम नो सत्था तेमासं विहासी’तिपि न जानाथ, अथ कस्मा नं उपट्ठहन्ता विहरथा’’ति उपारम्भं आरोपेय्युं, ततो मोचनत्थं एवमाह.

अथ कस्मा यथा अञ्ञत्थ ‘‘सतोव अस्ससति, दीघं वा अस्ससन्तो’’ति (दी. नि. २.३७४; म. नि. १.१०७; सं. नि. ५.९७७) एव-वाकारो वुत्तो. एवं इध न वुत्तोति? एकन्तसन्तत्ता. अञ्ञेसञ्हि अस्सासो वा पाकटो होति पस्सासो वा, भगवतो उभयम्पेतं पाकटमेव निच्चं उपट्ठितस्सतितायाति एकन्तसन्तत्ता न वुत्तो. अथ ‘‘सिक्खामी’’ति अवत्वा कस्मा ‘‘अस्ससामी’’ति एत्तकमेव वुत्तन्ति? सिक्खितब्बाभावा. सत्त हि सेखा सिक्खितब्बभावा सेखा नाम, खीणासवा सिक्खितब्बाभावा असेखा नाम, तथागता असिक्खितब्बा असेक्खा नाम नत्थि तेसं सिक्खितब्बकिच्चन्ति सिक्खितब्बाभावा न वुत्तं. दुतियं उत्तानमेव.

३-१०. पठमआनन्दसुत्तादिवण्णना

९८९-९९६. ततिये पविचिनतीति अनिच्चादिवसेन पविचिनति. इतरं पदद्वयं एतस्सेव वेवचनं. निरामिसाति निक्किलेसा कायिकचेतसिकदरथपटिपस्सद्धिया कायोपि चित्तम्पि पस्सम्भति. समाधियतीति सम्मा ठपियति, अप्पनाचित्तं विय होति. अज्झुपेक्खिता होतीति सहजातअज्झुपेक्खनाय अज्झुपेक्खिता होति.

एवं चुद्दसविधेन कायपरिग्गाहकस्स भिक्खुनो तस्मिं काये सति सतिसम्बोज्झङ्गो, ताय सतिया सम्पयुत्तञाणं धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो, तंसम्पयुत्तमेव कायिकचेतसिकवीरियं वीरियसम्बोज्झङ्गो, पीतिपस्सद्धिचित्तेकग्गता पीतिपस्सद्धिसमाधिसम्बोज्झङ्गा, इमेसं छन्नं बोज्झङ्गानं अनोसक्कनअनतिवत्तनसङ्खातो मज्झत्ताकारो उपेक्खासम्बोज्झङ्गो. यथेव हि समप्पवत्तेसु अस्सेसु सारथिनो ‘‘अयं ओलीयती’’ति तुदनं वा, ‘‘अयं अतिधावती’’ति आकड्ढनं वा नत्थि, केवलं एवं पस्समानस्स ठिताकारोव होति, एवमेव इमेसं छन्नं बोज्झङ्गानं अनोसक्कनअनतिवत्तनसङ्खातो मज्झत्ताकारो उपेक्खासम्बोज्झङ्गो नाम होति. एत्तावता किं कथितं? एकचित्तक्खणिका नानासरसलक्खणा विपस्सनाबोज्झङ्गा नाम कथिता.

विवेकनिस्सितन्तिआदीनि वुत्तत्थानेव. एत्थ पन सोळसक्खत्तुका आनापानस्सति मिस्सका कथिता, आनापानमूलका सतिपट्ठाना पुब्बभागा, तेसं मूलभूता आनापानस्सति पुब्बभागा. बोज्झङ्गमूलका सतिपट्ठाना पुब्बभागा, तेपि बोज्झङ्गा पुब्बभागाव. विज्जाविमुत्तिपूरका पन बोज्झङ्गा निब्बत्तितलोकुत्तरा, विज्जाविमुत्तियो अरियफलसम्पयुत्ता. विज्जा वा चतुत्थमग्गसम्पयुत्ता, विमुत्ति फलसम्पयुत्ताति. चतुत्थपञ्चमछट्ठानिपि इमिनाव समानपरिच्छेदानि. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

आनापानसंयुत्तवण्णना निट्ठिता.