७. गोदत्तसुत्तवण्णना
३४९. सत्तमे नानत्था चेव नानाब्यञ्जना चाति ब्यञ्जनम्पि नेसं नानं, अत्थोपि. तत्थ ब्यञ्जनस्स नानता पाकटा. अत्थो पन अप्पमाणा चेतोविमुत्ति भूमन्तरतो महग्गता होति रूपावचरा, आरम्मणतो सत्तपण्णत्तिआरम्मणा. आकिञ्चञ्ञा भूमन्तरतो महग्गता अरूपावचरा, आरम्मणतो नवत्तब्बारम्मणा. सुञ्ञता भूमन्तरतो कामावचरा, आरम्मणतो सङ्खारारम्मणा. विपस्सना हि एत्थ सुञ्ञताति अधिप्पेता. अनिमित्ता भूमन्तरतो लोकुत्तरा, आरम्मणतो निब्बानारम्मणा.
रागो खो भन्ते पमाणकरणोतिआदीसु यथा पब्बतपादे पूतिपण्णकसटउदकं नाम होति काळवण्णं, ओलोकेन्तानं ब्यामसतगम्भीरं विय खायति, यट्ठिं वा रज्जुं वा गहेत्वा मिनन्तस्स पिट्ठिपादोत्थरणमत्तम्पि न होति; एवमेव याव रागादयो नुप्पज्जन्ति, ताव पुग्गलं सञ्जानितुं न सक्का होति, सोतापन्नो विय सकदागामी विय अनागामी विय च खायति. यदा पनस्स रागादयो उप्पज्जन्ति, तदा रत्तो दुट्ठो मूळ्होति पञ्ञायति. इति ते ‘‘एत्तको अय’’न्ति पुग्गलस्स पमाणं दस्सेन्ताव उप्पज्जन्तीति पमाणकरणा नाम वुत्ता.
यावता खो भन्ते अप्पमाणा चेतोविमुत्तियोति यत्तका अप्पमाणा चेतोविमुत्तियो. कित्तका पन ता? चत्तारो ब्रह्मविहारा, चत्तारो मग्गा, चत्तारि फलानीति द्वादस. तत्र ब्रह्मविहारा फरणअप्पमाणताय अप्पमाणा, सेसा पमाणकारकानं किलेसानं अभावेन निब्बानम्पि अप्पमाणमेव, चेतोविमुत्ति पन न होति, तस्मा न गहितं. अकुप्पाति अरहत्तफलचेतोविमुत्ति. सा हि तासं सब्बजेट्ठिका, तस्मा ‘‘अग्गमक्खायती’’ति वुत्ता. रागो खो भन्ते किञ्चनन्ति रागो उप्पज्जित्वा पुग्गलं किञ्चति मद्दति पलिबुन्धति, तस्मा किञ्चनन्ति वुत्तो. मनुस्सा किर गोणेहि खलं मद्दापेन्ता ‘‘किञ्चेहि कपिल किञ्चेहि काळका’’ति वदन्ति. एवं मद्दनट्ठो किञ्चनट्ठोति वेदितब्बो. दोसमोहेसुपिएसेव नयो.
आकिञ्चञ्ञा चेतोविमुत्तियो नाम नव धम्मा आकिञ्चञ्ञायतनं मग्गफलानि च. तत्थ आकिञ्चञ्ञायतनं किञ्चनं आरम्मणं अस्स नत्थीति आकिञ्चञ्ञं. मग्गफलानि किञ्चनानं मद्दनपलिबुन्धनकिलेसानं नत्थिताय आकिञ्चञ्ञानि, निब्बानम्पि आकिञ्चञ्ञं, चेतोविमुत्ति पन न होति, तस्मा न गहितं.
रागो खो भन्ते निमित्तकरणोतिआदीसु यथा नाम द्विन्नं कुलानं सदिसा द्वे वच्छका होन्ति. याव तेसं लक्खणं न कतं होति, ताव ‘‘अयं असुककुलस्स वच्छको, अयं असुककुलस्सा’’ति न सक्का होति जानितुं. यदा पन तेसं तिसूलादीसु अञ्ञतरं लक्खणं कतं होति, तदा सक्का होति जानितुं. एवमेव याव पुग्गलस्स रागो नुप्पज्जति, ताव न सक्का होति जानितुं ‘‘अरियो वा पुथुज्जनो वा’’ति. रागो पनस्स उप्पज्जमानोव ‘‘सरागो नाम अयं पुग्गलो’’ति सञ्जानननिमित्तं करोन्तो विय उप्पज्जति, तस्मा निमित्तकरणोति वुत्तो. दोसमोहेसुपि एसेव नयो.
अनिमित्ता चेतोविमुत्तियो नाम तेरस धम्मा विपस्सना, चत्तारो आरुप्पा, चत्तारो मग्गा, चत्तारि फलानि. तत्थ विपस्सना निच्चनिमित्तं सुखनिमित्तं अत्तनिमित्तं उग्घाटेतीति अनिमित्ता नाम. चत्तारो आरुप्पा रूपनिमित्तस्स अभावा अनिमित्ता नाम. मग्गफलानि निमित्तकरानं किलेसानं अभावेन अनिमित्तानि, निब्बानम्पि अनिमित्तमेव, तं पन चेतोविमुत्ति न होति, तस्मा न गहितं. अथ कस्मा सुञ्ञता चेतोविमुत्ति न गहिताति? सा ‘‘सुञ्ञा रागेना’’तिआदिवचनतो सब्बत्थ अनुपविट्ठाव, तस्मा विसुं न गहिताति.
एकत्थाति आरम्मणवसेन एकत्था ‘‘अप्पमाणं आकिञ्चञ्ञं सुञ्ञतं अनिमित्त’’न्ति हि सब्बानेतानि निब्बानस्सेव नामानि. इति इमिना परियायेन एकत्था. अञ्ञस्मिं पन ठाने अप्पमाणापि होति, अञ्ञस्मिं आकिञ्चञ्ञा, अञ्ञस्मिं सुञ्ञता, अञ्ञस्मिं अनिमित्ताति इमिना परियायेन नानाब्यञ्जनाति.