१०. सळवग्गो

१. अदन्तअगुत्तवण्णना

९४. सळवग्गस्स पठमे अदन्ताति अदमिता. अगुत्ताति अगोपिता. अरक्खिताति न रक्खिता. असंवुताति अपिहिता. दुक्खाधिवाहा होन्तीति नेरयिकादिभेदं अधिकदुक्खं आवहनका होन्ति. सुखाधिवाहा होन्तीति झानमग्गफलपभेदं अधिकसुखं आवहनका होन्ति. अधिवहातिपि पाठो, एसेवत्थो.

सळेवाति छ एव. असंवुतो यत्थ दुक्खं निगच्छतीति येसु आयतनेसु संवरविरहितो दुक्खं पापुणाति. तेसञ्च ये संवरणं अवेदिसुन्ति ये तेसं आयतनानं संवरं विन्दिंसु पटिलभिंसु. विहरन्तानवस्सुताति विहरन्ति अनवस्सुता अतिन्ता.

असादितञ्च सादुन्ति अस्सादवन्तञ्च मधुरञ्च. फस्सद्वयं सुखदुक्खे उपेक्खेति सुखफस्सञ्च दुक्खफस्सञ्चाति इदं फस्सद्वयं उपेक्खे, उपेक्खामेवेत्थ उप्पादेय्याति अत्थो. फस्सद्वयं सुखदुक्खं उपेक्खोति वा पाठो, फस्सहेतुकं सुखदुक्खं उपेक्खो, सुखे अनुरोधं दुक्खे च विरोधं अनुप्पादेन्तो उपेक्खको भवेय्यातिपि अत्थो. अनानुरुद्धो अविरुद्धो केनचीति केनचि सद्धिं नेव अनुरुद्धो न विरुद्धो भवेय्य.

पपञ्चसञ्ञाति किलेससञ्ञाय पपञ्चसञ्ञा नाम हुत्वा. इतरीतरा नराति लामकसत्ता पपञ्चयन्ता उपयन्तीति पपञ्चयमाना वट्टं उपगच्छन्ति. सञ्ञिनोति ससञ्ञा सत्ता. मनोमयं गेहसितञ्च सब्बन्ति सब्बमेव पञ्चकामगुणगेहनिस्सितं मनोमयं वितक्कं. पनुज्जाति पनुदित्वा नीहरित्वा. नेक्खम्मसितं इरीयतीति दब्बजातिको भिक्खु नेक्खम्मसितं इरियेन इरीयति.

छस्सु यदा सुभावितोति छसु आरम्मणेसु यदा सुट्ठु भावितो. फुट्ठस्स चित्तं न विकम्पते क्वचीति सुखफस्सेन वा दुक्खफस्सेन वा फुट्ठस्स किस्मिञ्चि चित्तं न कम्पति न वेधति. भवत्थ जातिमरणस्स पारगाति जातिमरणानं पारं निब्बानं गमका होथ.

२. मालुक्यपुत्तसुत्तवण्णना

९५. दुतिये मालुक्यपुत्तोति मालुक्यब्राह्मणिया पुत्तो. एत्थाति एतस्मिं तव ओवादायाचने. इमिना थेरं अपसादेतिपि उस्सादेतिपि. कथं? अयं किर दहरकाले रूपादीसु पमज्जित्वा पच्छा महल्लककाले अरञ्ञवासं पत्थेन्तो कम्मट्ठानं याचति. अथ भगवा ‘‘एत्थ दहरे किं वक्खाम? मालुक्यपुत्तो विय तुम्हेपि तरुणकाले पमज्जित्वा महल्लककाले अरञ्ञं पविसित्वा समणधम्मं करेय्याथा’’ति इमिना अधिप्पायेन भणन्तो थेरं अपसादेति नाम.

यस्मा पन थेरो महल्लककालेपि अरञ्ञं पविसित्वा समणधम्मं कातुकामो, तस्मा भगवा ‘‘एत्थ दहरे किं वक्खाम? अयं अम्हाकं मालुक्यपुत्तो महल्लककालेपि अरञ्ञं पविसित्वा समणधम्मं कत्तुकामो कम्मट्ठानं याचति, तुम्हे नाम तरुणकालेपि वीरियं न करोथा’’ति इमिना अधिप्पायेन भणन्तो थेरं उस्सादेति नाम.

यत्र हि नामाति यो नाम. किञ्चापाहन्ति किञ्चापि ‘‘अहं महल्लको’’ति ञातं. यदि अहं महल्लको, महल्लको समानोपि सक्खिस्सामि समणधम्मं कातुं, देसेतु मे, भन्ते, भगवाति अधिप्पायेन महल्लकभावं अनुग्गण्हन्तो ओवादञ्च पसंसन्तो एवमाह.

अदिट्ठा अदिट्ठपुब्बाति इमस्मिं अत्तभावे अदिट्ठा अतीतेपि अदिट्ठपुब्बा. न च पस्ससीति एतरहिपि न पस्ससि. न च ते होति पस्सेय्यन्ति एवं समन्नाहारोपि ते यत्थ नत्थि, अपि नु ते तत्थ छन्दादयो उप्पज्जेय्युन्ति पुच्छति.

दिट्ठे दिट्ठमत्तन्ति रूपायतने चक्खुविञ्ञाणेन दिट्ठे दिट्ठमत्तं भविस्सति. चक्खुविञ्ञाणञ्हि रूपे रूपमत्तमेव पस्सति, न निच्चादिसभावं, इति सेसविञ्ञाणेहिपि मे एत्थ दिट्ठमत्तमेव चित्तं भविस्सतीति अत्थो. अथ वा दिट्ठे दिट्ठं नाम चक्खुविञ्ञाणं, रूपे रूपविजाननन्ति अत्थो. मत्ताति पमाणं, दिट्ठं मत्ता अस्साति दिट्ठमत्तं, चित्तं, चक्खुविञ्ञाणमत्तमेव मे चित्तं भविस्सतीति अत्थो. इदं वुत्तं होति – यथा आपाथगतरूपे चक्खुविञ्ञाणं न रज्जति न दुस्सति न मुय्हति, एवं रागादिविरहेन चक्खुविञ्ञाणमत्तमेव जवनं भविस्सति, चक्खुविञ्ञाणपमाणेनेव जवनं ठपेस्सामीति. अथ वा दिट्ठं नाम चक्खुविञ्ञाणेन दिट्ठरूपं, दिट्ठे दिट्ठमत्तं नाम तत्थेव उप्पन्नं सम्पटिच्छनसन्तीरणवोट्ठब्बनसङ्खातं चित्तत्तयं. यथा तं न रज्जति, न दुस्सति, न मुय्हति, एवं आपाथगते रूपे तेनेव सम्पटिच्छनादिप्पमाणेन जवनं उप्पादेस्सामि, नाहं तं पमाणं अतिक्कमित्वा रज्जनादिवसेन उप्पज्जितुं दस्सामीति अयमेत्थ अत्थो. एसेव नयो सुतमुतेसु.

विञ्ञाते विञ्ञातमत्तन्ति एत्थ पन विञ्ञातं नाम मनोद्वारावज्जनेन विञ्ञातारम्मणं, तस्मिं विञ्ञाते विञ्ञातमत्तन्ति आवज्जनपमाणं. यथा आवज्जनेन न रज्जति न दुस्सति न मुय्हति, एवं रज्जनादिवसेन उप्पज्जितुं अदत्वा आवज्जनपमाणेनेव चित्तं ठपेस्सामीति अयमेत्थ अत्थो.

यतोति यदा. ततोति तदा. न तेनाति तेन रागेन वा रत्तो, दोसेन वा दुट्ठो, मोहेन वा मूळ्हो न भविस्सति. ततो त्वं मालुक्यपुत्त न तत्थाति यदा त्वं तेन रागेन वा दोसमोहेहि वा रत्तो वा दुट्ठो वा मूळ्हो वा न भविस्ससि, तदा त्वं न तत्थ तस्मिं दिट्ठे वा सुतमुतविञ्ञाते वा पटिबद्धो अल्लीनो पतिट्ठितो नाम भविस्ससि. नेविधातिआदि वुत्तत्थमेव.

सति मुट्ठाति सति नट्ठा. तञ्च अज्झोसाति तं आरम्मणं गिलित्वा. अभिज्झा च विहेसा चाति अभिज्झाय च विहिंसाय च. अथ वा ‘‘तस्स वड्ढन्ती’’ति पदेनापि सद्धिं योजेतब्बं, अभिज्झा च विहेसा चाति इमेपि द्वे धम्मा तस्स वड्ढन्तीति अत्थो.

चित्तमस्सूपहञ्ञतीति अभिज्झाविहेसाहि अस्स चित्तं उपहञ्ञति. आचिनतोति आचिनन्तस्स. आरा निब्बान वुच्चतीति एवरूपस्स पुग्गलस्स निब्बानं नाम दूरे पवुच्चति. घत्वाति घायित्वा. भोत्वाति भुत्वा सायित्वा लेहित्वा. फुस्साति फुसित्वा. पटिस्सतोति पटिस्सतिसङ्खाताय सतिया युत्तो. सेवतो चापि वेदनन्ति चतुमग्गसम्पयुत्तं निब्बत्तितलोकुत्तरवेदनं सेवन्तस्स. खीयतीति खयं गच्छति. किं तं? दुक्खम्पि किलेसजातम्पि. अञ्ञतरोति असीतिया महासावकानं अब्भन्तरो एको. इति इमस्मिं सुत्ते गाथाहिपि वट्टविवट्टमेव कथितं.

३. परिहानधम्मसुत्तवण्णना

९६. ततिये परिहानधम्मन्ति परिहानसभावं. अभिभायतनानीति अभिभवितानि आयतनानि. सरसङ्कप्पाति एत्थ सरन्तीति सरा, धावन्तीति अत्थो. सरा च ते सङ्कप्पा च सरसङ्कप्पा. संयोजनियाति बन्धनिया बन्धनस्स पच्चयभूता. तञ्चे भिक्खूति तं एवं उप्पन्नं किलेसजातं, तं वा आरम्मणं. अधिवासेतीति चित्ते आरोपेत्वा वासेति. नप्पजहतीति छन्दरागप्पहानेन न पजहति. एवं सब्बपदेहि योजेतब्बं. अभिभायतनञ्हेतं वुत्तं भगवताति एतं बुद्धेन भगवता अभिभवितं आयतनन्ति कथितं. इध धम्मं पुच्छित्वा विभजन्तेन पुग्गलेन धम्मो दस्सितो.

४. पमादविहारीसुत्तवण्णना

९७. चतुत्थे असंवुतस्साति अपिहितस्स न पिदहित्वा सञ्छादित्वा ठपितस्स. ब्यासिञ्चतीति विआसिञ्चति, किलेसतिन्तं हुत्वा वत्तति. पामोज्जन्ति दुब्बलपीति. पीतीति बलवपीति. पस्सद्धीति दरथपस्सद्धि. धम्मा न पातुभवन्तीति समथविपस्सनाधम्मा न उप्पज्जन्ति. इमस्मिं सुत्ते पुग्गलं पुच्छित्वा विभजन्तेन धम्मेन पुग्गलो दस्सितो.

५. संवरसुत्तवण्णना

९८. पञ्चमे कथञ्च, भिक्खवे, असंवरोति इदं मग्गकुसलस्स वामं मुञ्चित्वा दक्खिणं गण्हेय्यासीति पठमं पहातब्बमग्गक्खानं विय उद्देसक्कमेन अवत्वा देसनाकुसलताय पठमं पहातब्बधम्मक्खानवसेन वुत्तन्ति वेदितब्बं. इध धम्मं पुच्छित्वा धम्मोव विभत्तो.

६. समाधिसुत्तवण्णना

९९. छट्ठे समाधिन्ति चित्तेकग्गतं. इदञ्हि सुत्तं चित्तेकग्गताय परिहायमाने दिस्वा, ‘‘इमेसं चित्तेकग्गतं लभन्तानं कम्मट्ठानं फातिं गमिस्सती’’ति ञत्वा कथितं.

७. पटिसल्लानसुत्तवण्णना

१००. सत्तमे पटिसल्लानन्ति कायविवेकं. इदञ्हि सुत्तं कायविवेकेन परिहायमाने दिस्वा, ‘‘इमेसं कायविवेकं लभन्तानं कम्मट्ठानं फातिं गमिस्सती’’ति ञत्वा कथितं.

८-९. पठमनतुम्हाकंसुत्तादिवण्णना

१०१-१०२. अट्ठमं उपमाय परिवारेत्वा कथिते बुज्झनकानं, नवमं सुद्धिकवसेनेव बुज्झनकानं अज्झासयवसेन वुत्तं. अत्थो पन उभयत्थापि खन्धियवग्गे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

१०. उदकसुत्तवण्णना

१०३. दसमे उदको सुदन्ति एत्थ सुदन्ति निपातमत्तं. उदकोति तस्स नामं. इदं जातु वेदगूति एत्थ इदन्ति निपातमत्तं. अथ वा इदं मम वचनं सुणाथाति दीपेन्तो एवमाह. जातु वेदगूति अहं एकंसेनेव वेदगू, वेदसङ्खातेन ञाणेन नेय्येसु गतो, वेदं वा गतो अधिगतो, पण्डितोहमस्मीति अत्थो. सब्बजीति एकंसेन सब्बवट्टं जिनित्वा अभिभवित्वा ठितोस्मीति वदति. अपलिखतं गण्डमूलन्ति अपलिखतं दुक्खमूलं. पलिखणिन्ति पलिखतं मया, खनित्वा ठितोस्मीति दीपेति.

मातापेत्तिकसम्भवस्साति मातितो च पितितो च निब्बत्तेन मातापेत्तिकेन सुक्कसोणितेन सम्भूतस्स. ओदनकुम्मासूपचयस्साति ओदनेन चेव कुम्मासेन च उपचितस्स वड्ढितस्स. अनिच्चुच्छादनपरिमद्दनभेदनविद्धंसनधम्मस्साति एत्थ अयं कायो हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चधम्मो, दुग्गन्धविघातत्थाय तनुविलेपनेन उच्छादनधम्मो, अङ्गपच्चङ्गाबाधविनोदनत्थाय खुद्दकसम्बाहनेन परिमद्दनधम्मो, दहरकाले वा ऊरूसु सयापेत्वा गब्भवासेन दुस्सण्ठितानं तेसं तेसं अङ्गानं सण्ठानसम्पादनत्थं अञ्छनपीळनादीनं वसेन परिमद्दनधम्मो, एवं परिहरितोपि च भेदनविद्धंसनधम्मो भिज्जति चेव विकिरति च, एवं सभावोति अत्थो.

तत्थ मातापेत्तिकसम्भवओदनकुम्मासूपचयपरिमद्दनपदेहि वड्ढि कथिता, अनिच्चभेदनविद्धंसनपदेहि परिहानि. पुरिमेहि वा तीहि समुदयो, पच्छिमेहि अत्थङ्गमोति. एवं चातुमहाभूतिकस्स कायस्स वड्ढिपरिहानिनिब्बत्तिभेदा दस्सिता. सेसं उत्तानत्थमेवाति.

सळवग्गो दसमो.

दुतियो पण्णासको.