५. चङ्कमसुत्तवण्णना

९९. पञ्चमे पस्सथ नोति पस्सथ नु. सब्बे खो एतेति सारिपुत्तत्थेरो भगवता ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं महापञ्ञानं यदिदं सारिपुत्तो’’ति (अ. नि. १.१८९) महापञ्ञेसु एतदग्गे ठपितो. इति नं ‘‘खन्धन्तरं धात्वन्तरं आयतनन्तरं सतिपट्ठानबोधिपक्खियधम्मन्तरं तिलक्खणाहतं गम्भीरं पञ्हं पुच्छिस्सामा’’ति महापञ्ञाव परिवारेन्ति. सोपि तेसं पथविं पत्थरेन्तो विय सिनेरुपादतो वालिकं उद्धरन्तो विय चक्कवाळपब्बतं भिन्दन्तो विय सिनेरुं उक्खिपन्तो विय आकासं वित्थारेन्तो विय चन्दिमसूरिये उट्ठापेन्तो विय च पुच्छितपुच्छितं कथेति. तेन वुत्तं ‘‘सब्बे खो एते, भिक्खवे, भिक्खू महापञ्ञा’’ति.

महामोग्गल्लानोपि भगवता ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं इद्धिमन्तानं यदिदं महामोग्गल्लानो’’ति इद्धिमन्तेसु एतदग्गे ठपितो. इति नं ‘‘परिकम्मं आनिसंसं अधिट्ठानं विकुब्बनं पुच्छिस्सामा’’ति इद्धिमन्तोव परिवारेन्ति. सोपि तेसं वुत्तनयेनेव पुच्छितपुच्छितं कथेति. तेन वुत्तं ‘‘सब्बे खो एते, भिक्खवे, भिक्खू महिद्धिका’’ति.

महाकस्सपोपि भगवता ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं धुतवादानं यदिदं महाकस्सपो’’ति धुतवादेसु एतदग्गे ठपितो. इति नं ‘‘धुतङ्गपरिहारं आनिसंसं समोधानं अधिट्ठानं भेदं पुच्छिस्सामा’’ति धुतवादाव परिवारेन्ति. सोपि तेसं तथेव पुच्छितपुच्छितं ब्याकरोति. तेन वुत्तं ‘‘सब्बे खो एते, भिक्खवे, भिक्खू धुतवादा’’ति.

अनुरुद्धत्थेरोपि भगवता ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं दिब्बचक्खुकानं यदिदं अनुरुद्धो’’ति (अ. नि. १.१९२) दिब्बचक्खुकेसु एतदग्गे ठपितो. इति नं ‘‘दिब्बचक्खुस्स परिकम्मं आनिसंसं उपक्किलेसं पुच्छिस्सामा’’ति दिब्बचक्खुकाव परिवारेन्ति. सोपि तेसं तथेव पुच्छितपुच्छितं कथेति. तेन वुत्तं ‘‘सब्बे खो एते, भिक्खवे, भिक्खू दिब्बचक्खुका’’ति.

पुण्णत्थेरोपि भगवता ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं धम्मकथिकानं यदिदं पुण्णो मन्ताणिपुत्तो’’ति (अ. नि. १.१९६) धम्मकथिकेसु एतदग्गे ठपितो. इति नं ‘‘धम्मकथाय सङ्खेपवित्थारगम्भीरुत्तानविचित्रकथादीसु तं तं आकारं पुच्छिस्सामा’’ति धम्मकथिकाव परिवारेन्ति. सोपि तेसं ‘‘आवुसो, धम्मकथिकेन नाम आदितो परिसं वण्णेतुं वट्टति, मज्झे सुञ्ञतं पकासेतुं, अन्ते चतुसच्चवसेन कूटं गण्हितु’’न्ति एवं तं तं धम्मकथानयं आचिक्खति. तेन वुत्तं ‘‘सब्बे खो एते, भिक्खवे, भिक्खू धम्मकथिका’’ति.

उपालित्थेरोपि भगवता ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं विनयधरानं यदिदं उपाली’’ति (अ. नि. १.२२८) विनयधरेसु एतदग्गे ठपितो. इति नं ‘‘गरुकलहुकं सतेकिच्छअतेकिच्छं आपत्तानापत्तिं पुच्छिस्सामा’’ति विनयधराव परिवारेन्ति. सोपि तेसं पुच्छितपुच्छितं तथेव कथेति. तेन वुत्तं ‘‘सब्बे खो एते, भिक्खवे, भिक्खू विनयधरा’’ति.

आनन्दत्थेरोपि भगवता ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं बहुस्सुतानं यदिदं आनन्दो’’ति (अ. नि. १.२२३) बहुस्सुतेसु एतदग्गे ठपितो. इति नं ‘‘दसविधं ब्यञ्जनबुद्धिं अट्ठुप्पत्तिं अनुसन्धिं पुब्बापरं पुच्छिस्सामा’’ति बहुस्सुताव परिवारेन्ति. सोपि तेसं ‘‘इदं एवं वत्तब्बं, इदं एवं गहेतब्ब’’न्ति सब्बं कथेति. तेन वुत्तं ‘‘सब्बे खो एते, भिक्खवे, भिक्खू बहुस्सुता’’ति.

देवदत्तो पन पापिच्छो इच्छापकतो, तेन नं ‘‘कुलसङ्गण्हनपरिहारं नानप्पकारकं कोहञ्ञतं पुच्छिस्सामा’’ति पापिच्छाव परिवारेन्ति. सोपि तेसं तं तं नियामं आचिक्खति. तेन वुत्तं ‘‘सब्बे खो एते, भिक्खवे, भिक्खू पापिच्छा’’ति.

कस्मा पनेते अविदूरे चङ्कमिंसूति. ‘‘देवदत्तो सत्थरि पदुट्ठचित्तो अनत्थम्पि कातुं उपक्कमेय्या’’ति आरक्खग्गहणत्थं. अथ देवदत्तो कस्मा चङ्कमीति? ‘‘अकारको अयं, यदि कारको भवेय्य, न इध आगच्छेय्या’’ति अत्तनो कतदोसपटिच्छादनत्थं. किं पन देवदत्तो भगवतो अनत्थं कातुं समत्थो, भगवतो वा आरक्खकिच्चं अत्थीति? नत्थि. तेन वुत्तं ‘‘अट्ठानमेतं, आनन्द, अनवकासो, यं तथागतो परूपक्कमेन परिनिब्बायेय्या’’ति (चूळव. ३४१). भिक्खू पन सत्थरि गारवेन आगता. तेनेव भगवा एवं वत्वा ‘‘विस्सज्जेहि, आनन्द, भिक्खुसङ्घ’’न्ति विस्सज्जापेसि. पञ्चमं.