२. सनिदानसुत्तवण्णना
९६. दुतिये सनिदानन्ति भावनपुंसकमेतं, सनिदानो सपच्चयो हुत्वा उप्पज्जतीति अत्थो. कामधातुं, भिक्खवे, पटिच्चाति एत्थ कामवितक्कोपि कामधातु कामावचरधम्मापि, विसेसतो सब्बाकुसलम्पि. यथाह –
‘‘तत्थ कतमा कामधातु? कामपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को सङ्कप्पो अप्पना ब्यप्पना चेतसो अभिनिरोपना मिच्छासङ्कप्पो, अयं वुच्चति कामधातु. हेट्ठतो अवीचिनिरयं परियन्तं करित्वा उपरितो परनिम्मितवसवत्ती देवे अन्तोकरित्वा यं एतस्मिं अन्तरे एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना खन्धधातुआयतना रूपा वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणं, अयं वुच्चति कामधातु. सब्बेपि अकुसला धम्मा कामधातू’’ति (विभ. १८२).
एत्थ सब्बसङ्गाहिका असम्भिन्नाति द्वे कथा होन्ति. कथं? कामधातुग्गहणेन हि ब्यापादधातुविहिंसाधातुयो गहिता होन्तीति अयं सब्बसङ्गाहिका. तासं पन द्विन्नं धातूनं विसुं आगतत्ता सेसधम्मा कामधातूति अयं असम्भिन्नकथा. अयमिध गहेतब्बा इमं कामधातुं आरम्मणवसेन वा सम्पयोगवसेन वा पटिच्च कामसञ्ञा नाम उप्पज्जति. कामसञ्ञं पटिच्चाति कामसञ्ञं पन सम्पयोगवसेन वा उपनिस्सयवसेन वा पटिच्च कामसङ्कप्पो नाम उप्पज्जति. इमिना नयेन सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो. तीहि ठानेहीति तीहि कारणेहि. मिच्छा पटिपज्जतीति अयाथावपटिपदं अनिय्यानिकपटिपदं पटिपज्जति.
ब्यापादधातुं, भिक्खवेति एत्थ ब्यापादवितक्कोपि ब्यापादधातु ब्यापादोपि. यथाह –
‘‘तत्थ कतमा ब्यापादधातु? ब्यापादपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… अयं वुच्चति ब्यापादधातु. दससु आघातवत्थूसु चित्तस्स आघातो पटिविरोधो कोपो पकोपो…पे… अनत्तमनता चित्तस्स, अयं वुच्चति ब्यापादधातू’’ति (विभ. १८२).
इमं ब्यापादधातुं सहजातपच्चयादिवसेन पटिच्च ब्यापादसञ्ञा नाम उप्पज्जति. सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं.
विहिंसाधातुं, भिक्खवेति एत्थ विहिंसावितक्कोपि विहिंसाधातु विहिंसापि. यथाह –
‘‘तत्थ कतमा विहिंसाधातु? विहिंसापटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… अयं वुच्चति विहिंसाधातु. इधेकच्चो पाणिना वा लेड्डुना वा दण्डेन वा सत्थेन वा रज्जुया वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वा सत्ते विहेठेति. या एवरूपा हेठना विहेठना हिंसना विहिंसना रोसना परूपघातो, अयं वुच्चति विहिंसाधातू’’ति (विभ. १८२).
इमं विहिंसाधातुं सहजातपच्चयादिवसेन पटिच्च विहिंसासञ्ञा नाम उप्पज्जति. सेसमिधापि पुरिमनयेनेव वेदितब्बं.
तिणदायेति तिणगहने अरञ्ञे. अनयब्यसनन्ति अवुड्ढिं विनासं. एवमेव खोति एत्थ सुक्खतिणदायो विय आरम्मणं दट्ठब्बं, तिणुक्का विय अकुसलसञ्ञा, तिणकट्ठनिस्सिता पाणा विय इमे सत्ता. यथा सुक्खतिणदाये ठपितं तिणुक्कं खिप्पं वायमित्वा अनिब्बापेन्तस्स ते पाणा अनयब्यसनं पापुणन्ति. एवमेव ये समणा वा ब्राह्मणा वा उप्पन्नं अकुसलसञ्ञं विक्खम्भनतदङ्गसमुच्छेदप्पहानेहि नप्पजहन्ति, ते दुक्खं विहरन्ति.
विसमगतन्ति रागविसमादीनि अनुगतं अकुसलसञ्ञं. न खिप्पमेव पजहतीति विक्खम्भनादिवसेन सीघं नप्पजहति. न विनोदेतीति न नीहरति. न ब्यन्तीकरोतीति भङ्गमत्तम्पि अनवसेसेन्तो न विगतन्तं करोति. न अनभावं गमेतीति न अनुअभावं गमेति. एवं सब्बपदेसु न – कारो आहरितब्बो. पाटिकङ्खाति पाटिकङ्खितब्बा इच्छितब्बा.
नेक्खम्मधातुं, भिक्खवेति एत्थ नेक्खम्मवितक्कोपि नेक्खम्मधातु सब्बेपि कुसला धम्मा. यथाह –
‘‘तत्थ कतमा नेक्खम्मधातु? नेक्खम्मपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… सम्मासङ्कप्पो, अयं वुच्चति नेक्खम्मधातू’’ति (विभ. १८२).
इधापि दुविधा कथा. नेक्खम्मधातुग्गहणेन हि इतरापि द्वे धातुयो गहणं गच्छन्ति कुसलधम्मपरियापन्नत्ता, अयं सब्बसङ्गाहिका. ता पन धातुयो विसुं दीपेतब्बाति ता ठपेत्वा सेसा सब्बकुसला नेक्खम्मधातूति अयं असम्भिन्ना. इमं नेक्खम्मधातुं सहजातादिपच्चयवसेन पटिच्च नेक्खम्मसञ्ञा नाम उप्पज्जति. सञ्ञादीनि पटिच्च वितक्कादयो यथानुरूपं.
अब्यापादधातुं, भिक्खवेति एत्थ अब्यापादवितक्कोपि अब्यापादधातु अब्यापादोपि. यथाह –
‘‘तत्थ कतमा अब्यापादधातु? अब्यापादपटिसंयुत्तो तक्को…पे… अयं वुच्चति अब्यापादधातु. या सत्तेसु मेत्ति मेत्तायना मेत्तायितत्तं मेत्ताचेतोविमुत्ति, अयं वुच्चति अब्यापादधातू’’ति (विभ. १८२).
इमं अब्यापादधातुं पटिच्च वुत्तनयेनेव अब्यापादसञ्ञा नाम उप्पज्जति.
अविहिंसाधातुं, भिक्खवेति एत्थापि अविहिंसावितक्कोपि अविहिंसाधातु करुणापि. यथाह –
‘‘तत्थ कतमा अविहिंसाधातु? अविहिंसापटिसंयुत्तो तक्को…पे… अयं वुच्चति अविहिंसाधातु. या सत्तेसु करुणा करुणायना करुणायितत्तं करुणाचेतोविमुत्ति, अयं वुच्चति अविहिंसाधातू’’ति (विभ. १८२).
इमं अविहिंसाधातुं पटिच्च वुत्तनयेनेव अविहिंसासञ्ञा नाम उप्पज्जति. सेसं सब्बत्थ वुत्तानुसारेनेव वेदितब्बं. दुतियं.