१. नानत्तवग्गो

१.धातुनानत्तसुत्तवण्णना

८५. धातुसंयुत्तस्स पठमे निस्सत्तट्ठसुञ्ञतट्ठसङ्खातेन सभावट्ठेन धातूति लद्धनामानं धम्मानं नानासभावो धातुनानत्तं. चक्खुधातूतिआदीसु चक्खुपसादो चक्खुधातु, रूपारम्मणं रूपधातु, चक्खुपसादवत्थुकं चित्तं चक्खुविञ्ञाणधातु. सोतपसादो सोतधातु, सद्दारम्मणं सद्दधातु, सोतपसादवत्थुकं चित्तं सोतविञ्ञाणधातु. घानपसादो घानधातु, गन्धारम्मणं गन्धधातु, घानपसादवत्थुकं चित्तं घानविञ्ञाणधातु. जिव्हापसादो जिव्हाधातु, रसारम्मणं रसधातु, जिव्हापसादवत्थुकं चित्तं जिव्हाविञ्ञाणधातु. कायपसादो कायधातु, फोट्ठब्बारम्मणं फोट्ठब्बधातु, कायपसादवत्थुकं चित्तं कायविञ्ञाणधातु. तिस्सो मनोधातुयो मनोधातु, वेदनादयो तयो खन्धा सुखुमरूपानि निब्बानञ्च धम्मधातु, सब्बम्पि मनोविञ्ञाणं मनोविञ्ञाणधातूति. एत्थ च सोळस धातुयो कामावचरा, अवसाने द्वे चतुभूमिकाति. पठमं.

२. फस्सनानत्तसुत्तवण्णना

८६. दुतिये उप्पज्जति फस्सनानत्तन्ति नानासभावो फस्सो उप्पज्जति. तत्थ चक्खुसम्फस्सादयो चक्खुविञ्ञाणादिसम्पयुत्ता, मनोसम्फस्सो मनोद्वारे पठमजवनसम्पयुत्तो, तस्मा. मनोधातुं पटिच्चाति मनोद्वारावज्जनं किरियामनोविञ्ञाणधातुं पटिच्च पठमजवनसम्फस्सो उप्पज्जतीति अयमेत्थ अत्थो. दुतियं.

३. नोफस्सनानत्तसुत्तवण्णना

८७. ततिये नो मनोसम्फस्सं पटिच्च उप्पज्जति मनोधातूति मनोद्वारे पठमजवनसम्पयुत्तं फस्सं पटिच्च आवज्जनकिरियामनोविञ्ञाणधातु नो उप्पज्जतीति एवमत्थो दट्ठब्बो. ततियं.

४. वेदनानानत्तसुत्तवण्णना

८८. चतुत्थे चक्खुसम्फस्सजा वेदनाति सम्पटिच्छनमनोधातुतो पट्ठाय सब्बापि तस्मिं द्वारे वेदना वत्तेय्युं, निब्बत्तिफासुकत्थं पन अनन्तरं सम्पटिच्छनवेदनमेव गहेतुं वट्टतीति वुत्तं. मनोसम्फस्सं पटिच्चाति मनोद्वारे आवज्जनसम्फस्सं पटिच्च पठमजवनवेदना, पठमजवनसम्फस्सं पटिच्च दुतियजवनवेदनाति अयमधिप्पायो. चतुत्थं.

५. दुतियवेदनानानत्तसुत्तवण्णना

८९. पञ्चमे ततियचतुत्थेसु वुत्तनयाव एकतो कत्वा देसिताति. इति दुतियादीसु चतूसु सुत्तेसु मनोधातुं मनोधातूति अगहेत्वा मनोद्वारावज्जनं मनोधातूति गहितं. सब्बानि चेतानि तथा तथा कथिते बुज्झनकानं अज्झासयेन देसितानि. इतो परेसुपि एसेव नयो. पञ्चमं.

६. बाहिरधातुनानत्तसुत्तवण्णना

९०. छट्ठे पन पञ्च धातुयो कामावचरा, धम्मधातु चतुभूमिकाति. छट्ठं.

७. सञ्ञानानत्तसुत्तवण्णना

९१. सत्तमे रूपधातूति आपाथे पतितं अत्तनो वा परस्स वा साटकवेठनादिवत्थुकं रूपारम्मणं. रूपसञ्ञाति चक्खुविञ्ञाणसम्पयुत्ता सञ्ञा. रूपसङ्कप्पोति सम्पटिच्छनादीहि तीहि चित्तेहि सम्पयुत्तो सङ्कप्पो. रूपच्छन्दोति रूपे छन्दिकतट्ठेन छन्दो. रूपपरिळाहोति रूपे अनुडहनट्ठेन परिळाहो. रूपपरियेसनाति परिळाहे उप्पन्ने सन्दिट्ठसम्भत्ते गहेत्वा तस्स रूपस्स पटिलाभत्थाय परियेसना. एत्थ च सञ्ञासङ्कप्पछन्दा एकजवनवारेपि नानाजवनवारेपि लब्भन्ति, परिळाहपरियेसना पन नानाजवनवारेयेव लब्भन्तीति. एवं खो, भिक्खवे, धातुनानत्तन्ति एत्थ च एवं रूपादिनानासभावं धातुं पटिच्च रूपसञ्ञादिनानासभावसञ्ञा उप्पज्जतीति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. सत्तमं.

८. नोपरियेसनानानत्तसुत्तवण्णना

९२. अट्ठमे नो धम्मपरियेसनं पटिच्च उप्पज्जति धम्मपरिळाहोति एवं आगतं पटिसेधमत्तमेव नानं. अट्ठमं.

९. बाहिरफस्सनानत्तसुत्तादिवण्णना

९३-९४. नवमे उप्पज्जति रूपसञ्ञाति वुत्तप्पकारे आरम्मणे उप्पज्जति सञ्ञा. रूपसङ्कप्पोति तस्मिंयेव आरम्मणे तीहि चित्तेहि सम्पयुत्तसङ्कप्पो. रूपसम्फस्सोति तदेवारम्मणं फुसमानो फस्सो. वेदनाति तदेव आरम्मणं अनुभवमाना वेदना. छन्दादयो वुत्तनयाव. रूपलाभोति परियेसित्वा लद्धं सह तण्हाय आरम्मणं ‘‘रूपलाभो’’ति वुत्तं. अयं ताव सब्बसङ्गाहिकनयो एकस्मिं येवारम्मणे सब्बधम्मानं उप्पत्तिवसेन वुत्तो. अपरो आगन्तुकारम्मणमिस्सको होति – रूपसञ्ञा रूपसङ्कप्पो फस्सो वेदनाति इमे ताव चत्तारो धम्मा धुवपरिभोगे निबद्धारम्मणे होन्ति. निबद्धारम्मणञ्हि इट्ठं कन्तं मनापं पियं यंकिञ्चि विय उपट्ठाति, आगन्तुकारम्मणं पन यंकिञ्चि समानम्पि खोभेत्वा तिट्ठति.

तत्रिदं वत्थु – एको किर अमच्चपुत्तो गामियेहि परिवारितो गाममज्झे ठत्वा कम्मं करोति. तस्मिञ्चस्स समये उपासिका नदिं गन्त्वा न्हत्वा अलङ्कतपटियत्ता धातिगणपरिवुता गेहं गच्छति. सो दूरतो दिस्वा ‘‘आगन्तुकमातुगामो भविस्सती’’ति सञ्ञं उप्पादेत्वा ‘‘गच्छ, भणे जानाहि, का एसा’’ति पुरिसं पेसेसि. सो गन्त्वा तं दिस्वा पच्चागतो, ‘‘का एसा’’ति पुट्ठो यथासभावं आरोचेसि. एवं आगन्तुकारम्मणं खोभेति. तस्मिं उप्पन्नो छन्दो रूपछन्दो नाम, तदेव आरम्मणं कत्वा उप्पन्नो परिळाहो रूपपरिळाहो नाम, सहाये गण्हित्वा तस्स परियेसनं रूपपरियेसना नाम, परियेसित्वा लद्धं सह तण्हाय आरम्मणं रूपलाभो नाम.

उरुवल्लियवासी चूळतिस्सत्थेरो पनाह – ‘‘किञ्चापि भगवता फस्सवेदना पाळिया मज्झे गहिता, पाळिं पन परिवट्टेत्वा वुत्तप्पकारे आरम्मणे उप्पन्ना सञ्ञा रूपसञ्ञा, तस्मिंयेव सङ्कप्पो रूपसङ्कप्पो तस्मिं छन्दो रूपच्छन्दो, तस्मिं परिळाहो रूपपरिळाहो, तस्मिं परियेसना रूपपरियेसना, परियेसित्वा लद्धं सह तण्हाय आरम्मणं रूपलाभो. एवं लद्धारम्मणे पन फुसनं फस्सो, अनुभवनं वेदना. रूपसम्फस्सो रूपसम्फस्सजा वेदनाति इदं द्वयं लब्भती’’ति. अपरम्पि अविभूतवारं नाम गण्हन्ति. आरम्मणञ्हि साणिपाकारेहि वा परिक्खित्तं तिणपण्णादीहि वा पटिच्छन्नं होति, तं ‘‘उपड्ढं दिट्ठं मे आरम्मणं, सुट्ठु नं पस्सिस्सामी’’ति ओलोकयतो तस्मिं आरम्मणे उप्पन्ना सञ्ञा रूपसञ्ञा नाम. तस्मिंयेव उप्पन्ना सङ्कप्पादयो रूपसङ्कप्पादयो नामाति वेदितब्बा. एत्थापि च सञ्ञासङ्कप्पफस्सवेदनाछन्दा एकजवनवारेपि नानाजवनवारेपि लब्भन्ति, परिळाहपरियेसनालाभा नानाजवनवारेयेवाति. दसमं उत्तानमेवाति. नवमदसमानि.

नानत्तवग्गो पठमो.