३. ब्रह्मदेवसुत्तवण्णना
१७४. ततिये एकोति ठानादीसु इरियापथेसु एकको, एकविहारीति अत्थो. वूपकट्ठोति कायेन वूपकट्ठो निस्सटो. अप्पमत्तोति सतिया अविप्पवासे ठितो. आतापीति वीरियातापेन समन्नागतो. पहितत्तोति पेसितत्तो. कुलपुत्ताति आचारकुलपुत्ता. सम्मदेवाति न इणट्टा न भयट्टा न जीवितपकता हुत्वा, यथा वा तथा वा पब्बजितापि ये अनुलोमपटिपदं पूरेन्ति, ते सम्मदेव अगारस्मा अनगारियं पब्बजन्ति नाम. ब्रह्मचरियपरियोसानन्ति मग्गब्रह्मचरियस्स परियोसानभूतं अरियफलं. दिट्ठेव धम्मेति इमस्मिंयेव अत्तभावे. सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वाति सामं जानित्वा पच्चक्खं कत्वा. उपसम्पज्जाति पटिलभित्वा सम्पादेत्वा विहासि. एवं विहरन्तो च खीणा जाति…पे… अब्भञ्ञासीति. एतेनस्स पच्चवेक्खणभूमि दस्सिता.
कतमा पनस्स जाति खीणा, कथञ्च नं अब्भञ्ञासीति? वुच्चते, न तावस्स अतीता जाति खीणा पुब्बेव खीणत्ता, न अनागता तत्थ वायामाभावतो, न पच्चुप्पन्ना विज्जमानत्ता. मग्गस्स पन अभावितत्ता या उप्पज्जेय्य एकचतुपञ्चवोकारभवेसु एकचतुपञ्चक्खन्धप्पभेदा जाति. सा मग्गस्स भावितत्ता अनुप्पादधम्मतं आपज्जनेन खीणा. तं सो मग्गभावनाय पहीनकिलेसे पच्चवेक्खित्वा – ‘‘किलेसाभावे विज्जमानम्पि कम्मं आयतिं अप्पटिसन्धिकं होती’’ति जानन्तो जानाति.
वुसितन्ति वुत्थं परिवुत्थं, कतं चरितं निट्ठापितन्ति अत्थो. ब्रह्मचरियन्ति मग्गब्रह्मचरियं. कतं करणीयन्ति चतूसु सच्चेसु चतूहि मग्गेहि परिञ्ञापहानसच्छिकिरियभावनावसेन सोळसविधम्पि किच्चं निट्ठापितन्ति अत्थो. नापरं इत्थत्तायाति इदानि पुन इत्थभावाय, एवं सोळसकिच्चभावाय, किलेसक्खयाय वा कतमग्गभावना नत्थीति. अथ वा इत्थत्तायाति इत्थत्तभावतो, इमस्मा एवंपकारा इदानि वत्तमानक्खन्धसन्ताना अपरं खन्धसन्तानं नत्थि, इमे पन पञ्चक्खन्धा परिञ्ञाता तिट्ठन्ति छिन्नमूलको रुक्खो वियाति अब्भञ्ञासि. अञ्ञतरोति एको. अरहतन्ति अरहन्तानं, भगवतो सावकानं अरहतं अब्भन्तरो अहोसि.
सपदानन्ति सपदानचारं, सम्पत्तघरं अनुक्कम्म पटिपाटिया चरन्तो. उपसङ्कमीति उपसङ्कमन्तो. माता पनस्स पुत्तं दिस्वाव घरा निक्खम्म पत्तं गहेत्वा अन्तोनिवेसनं पवेसेत्वा पञ्ञत्तासने निसीदापेसि.
आहुतिं निच्चं पग्गण्हातीति निच्चकाले आहुतिपिण्डं पग्गण्हाति. तं दिवसं पन तस्मिं घरे भूतबलिकम्मं होति. सब्बगेहं हरितुपलित्तं विप्पकिण्णलाजं वनमालपरिक्खित्तं उस्सितद्धजपटाकं तत्थ तत्थ पुण्णघरे ठपेत्वा दण्डदीपिका जालेत्वा गन्धचुण्णमालादीहि अलङ्कतं, समन्ततो सञ्छादियमाना धूमकटच्छु अहोसि. सापि ब्राह्मणी कालस्सेव वुट्ठाय सोळसहि गन्धोदकघटेहि न्हायित्वा सब्बालङ्कारेन अत्तभावं अलङ्करि. सा तस्मिं समये महाखीणासवं निसीदापेत्वा, यागुउळुङ्कमत्तम्पि अदत्वा, ‘‘महाब्रह्मं भोजेस्सामी’’ति सुवण्णपातियं पायासं पूरेत्वा सप्पिमधुसक्खरादीहि योजेत्वा निवेसनस्स पच्छाभागे हरितुपलित्तभावादीहि अलङ्कता भूतपीठिका अत्थि. सा तं पातिं आदाय, तत्थ गन्त्वा, चतूसु कोणेसु मज्झे च एकेकं पायासपिण्डं ठपेत्वा, एकं पिण्डं हत्थेन गहेत्वा, याव कप्परा सप्पिना पग्घरन्तेन पथवियं जाणुमण्डलं पतिट्ठापेत्वा ‘‘भुञ्जतु भवं महाब्रह्मा, सायतु भवं महाब्रह्मा, तप्पेतु भवं महाब्रह्मा’’ति वदमाना ब्रह्मानं भोजेति.
एतदहोसीति महाखीणासवस्स सीलगन्धं छदेवलोके अज्झोत्थरित्वा ब्रह्मलोकं उपगतं घायमानस्स एतं अहोसि. संवेजेय्यन्ति चोदेय्यं, सम्मापटिपत्तियं योजेय्यं. ‘अयं हि एवरूपं अग्गदक्खिणेय्यं महाखीणासवं निसीदापेत्वा यागुउळुङ्कमत्तम्पि अदत्वा, ‘‘महाब्रह्मं भोजेस्सामी’’ति तुलं पहाय हत्थेन तुलयन्ती विय, भेरिं पहाय कुच्छिं वादेन्ती विय, अग्गिं पहाय खज्जोपनकं धममाना विय भूतबलिं कुरुमाना आहिण्डति. गच्छामिस्सा मिच्छादस्सनं भिन्दित्वा अपायमग्गतो उद्धरित्वा यथा असीतिकोटिधनं बुद्धसासने विप्पकिरित्वा सग्गमग्गं आरोहति, तथा करोमीति वुत्तं होति.
दूरे इतोति इमम्हा ठाना दूरे ब्रह्मलोको. ततो हि कूटागारमत्ता सिला पातिता एकेन अहोरत्तेन अट्ठचत्तालीसयोजनसहस्सानि खेपयमाना चतूहि मासेहि पथवियं पतिट्ठहेय्य, सब्बहेट्ठिमोपि ब्रह्मलोको एवं दूरे. यस्साहुतिन्ति यस्स ब्रह्मुनो आहुतिं पग्गण्हासि, तस्स ब्रह्मलोको दूरेति अत्थो. ब्रह्मपथन्ति एत्थ ब्रह्मपथो नाम चत्तारि कुसलज्झानानि, विपाकज्झानानि पन नेसं जीवितपथो नाम, तं ब्रह्मपथं अजानन्ती त्वं किं जप्पसि विप्पलपसि? ब्रह्मानो हि सप्पीतिकज्झानेन यापेन्ति, न एतं तिणबीजानि पक्खिपित्वा रन्धं गोयूसं खादन्ति, मा अकारणा किलमसीति.
एवं वत्वा पुन सो महाब्रह्मा अञ्जलिं पग्गय्ह अवकुज्जो हुत्वा थेरं उपदिसन्तो एसो हि ते ब्राह्मणि ब्रह्मदेवोतिआदिमाह. तत्थ निरूपधिकोति किलेसाभिसङ्खारकामगुणोपधीहि विरहितो. अतिदेवपत्तोति देवानं अतिदेवभावं ब्रह्मानं अतिब्रह्मभावं पत्तो. अनञ्ञपोसीति ठपेत्वा इमं अत्तभावं अञ्ञस्स अत्तभावस्स वा पुत्तदारस्स वा अपोसनताय अनञ्ञपोसी.
आहुनेय्योति आहुनपिण्डं पटिग्गहेतुं युत्तो. वेदगूति चतुमग्गसङ्खातेहि वेदेहि दुक्खस्सन्तं गतो. भावितत्तोति अत्तानं भावेत्वा वड्ढेत्वा ठितो. अनूपलित्तोति तण्हादीहि लेपेहि आलित्तो. घासेसनं इरियतीति आहारपरियेसनं चरति.
न तस्स पच्छा न पुरत्थमत्थीति पच्छा वुच्चति अतीतं, पुरत्थं वुच्चति अनागतं, अतीतानागतेसु खन्धेसु छन्दरागविरहितस्स पच्छा वा पुरत्थं वा नत्थीति वदति. सन्तोतिआदीसु रागादिसन्तताय सन्तो. कोधधूमविगमा विधूमो, दुक्खाभावा अनीघो, कत्तरदण्डादीनि गहेत्वा विचरन्तोपि वधकचेतनाय अभावा निक्खित्तदण्डो. तसथावरेसूति एत्थ पन पुथुज्जना तसा नाम, खीणासवा थावरा नाम. सत्त पन सेखा तसाति वत्तुं न सक्का, थावरा न होन्ति, भजमाना पन थावरपक्खमेव भजन्ति. सो त्याहुतिन्ति सो ते आहुतिं.
विसेनिभूतोति किलेससेनाय विसेनो जातो. अनेजोति नित्तण्हो. सुसीलोति खीणासवसीलेन सुसीलो. सुविमुत्तचित्तोति फलविमुत्तिया सुट्ठु विमुत्तचित्तो. ओघतिण्णन्ति चत्तारो ओघे तिण्णं. एत्तकेन कथामग्गेन ब्रह्मा थेरस्स वण्णं कथेन्तो आयतने ब्राह्मणिं नियोजेसि. अवसानगाथा पन सङ्गीतिकारेहि ठपिता. पतिट्ठपेसि दक्खिणन्ति चतुपच्चयदक्खिणं पतिट्ठपेसि. सुखमायतिकन्ति सुखायतिकं आयतिं सुखविपाकं, सुखावहन्ति अत्थो. ततियं.