२. दुतियवग्गो

१. पासाणसुत्तवण्णना

१४७. दुतियवग्गस्स पठमे निसिन्नोति पुब्बे वुत्तनयेनेव पधानं परिग्गण्हन्तो निसिन्नो. मारोपिस्स सुखनिसिन्नभावं ञत्वा घट्टयिस्सामीति उपसङ्कमन्तो. पदालेसीति पब्बतपिट्ठे ठत्वा पविज्झि. पासाणा निरन्तरा अञ्ञमञ्ञं अभिहनन्ता पतन्ति. केवलन्ति सकलं. सब्बन्ति तस्सेव वेवचनं. पठमं.

२. किन्नुसीहसुत्तवण्णना

१४८. दुतिये विचक्खुकम्मायाति परिसाय पञ्ञाचक्खुं विनासेतुकम्यताय. बुद्धानं पनेस पञ्ञाचक्खुं विनासेतुं न सक्कोति, परिसाय भेरवारम्मणं सावेन्तो वा दस्सेन्तो वा सक्कोति. विजितावी नु मञ्ञसीति किं नु त्वं ‘‘विजितविजयो अह’’न्ति मञ्ञसि? मा एवं मञ्ञि, नत्थि ते जयो. परिसासूति, अट्ठसु परिसासु. बलप्पत्ताति दसबलप्पत्ता. दुतियं.

३. सकलिकसुत्तवण्णना

१४९. ततिये मन्दिया नूति मन्दभावेन मोमूहभावेन. उदाहु कावेय्यमत्तोति उदाहु यथा कवि कब्बं चिन्तेन्तो तेन कब्बकरणेन मत्तो सयति, एवं सयसि. सम्पचुराति बहवो. किमिदं सोप्पसे वाति कस्मा इदं सोप्पं सोप्पसियेव? अत्थं समेच्चाति अत्थं समागन्त्वा पापुणित्वा. मय्हं हि असङ्गहो नाम सङ्गहविपन्नो वा अत्थो नत्थि. सल्लन्ति तिखिणं सत्तिसल्लं. जग्गं न सङ्केति यथा एकच्चो सीहपथादीसु जग्गन्तो सङ्कति, तथा अहं जग्गन्तोपि न सङ्कामि. नपि भेमि सोत्तुन्ति यथा एकच्चो सीहपथादीसुयेव सुपितुं भायति, एवं अहं सुपितुम्पि न भायामि. नानुतपन्ति मामन्ति यथा आचरियस्स वा अन्तेवासिकस्स वा अफासुके जाते उद्देसपरिपुच्छाय ठितत्ता अन्तेवासिं रत्तिन्दिवा अतिक्कमन्ता अनुतपन्ति, एवं मं नानुतपन्ति. न हि मय्हं किञ्चि अपरिनिट्ठितकम्मं नाम अत्थि. तेनेवाह हानिं न पस्सामि कुहिञ्चि लोकेति. ततियं.

४. पतिरूपसुत्तवण्णना

१५०. चतुत्थे अनुरोधविरोधेसूति रागपटिघेसु. मा सज्जित्थो तदाचरन्ति एवं धम्मकथं आचरन्तो मा लग्गि. धम्मकथं कथेन्तस्स हि एकच्चे साधुकारं ददन्ति, तेसु रागो उप्पज्जति. एकच्चे असक्कच्चं सुणन्ति, तेसु पटिघो उप्पज्जति. इति धम्मकथिको अनुरोधविरोधेसु सज्जति नाम. त्वं एवं मा सज्जित्थोति वदति. यदञ्ञमनुसासतीति यं अञ्ञं अनुसासति, तं. सम्बुद्धो हितानुकम्पी हितेन अनुपकम्पति. यस्मा च हितानुकम्पी, तस्मा अनुरोधविरोधेहि विप्पमुत्तो तथागतोति. चतुत्थं.

५. मानससुत्तवण्णना

१५१. पञ्चमे आकासे चरन्तेपि बन्धतीति अन्तलिक्खचरो. पासोति रागपासो. मानसोति मनसम्पयुत्तो. पञ्चमं.

६. पत्तसुत्तवण्णना

१५२. छट्ठे पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं उपादायाति पञ्च उपादानक्खन्धे आदियित्वा, सभावसामञ्ञलक्खणवसेन नानप्पकारतो विभजित्वा दस्सेन्तो. सन्दस्सेतीति खन्धानं सभावलक्खणादीनि दस्सेति. समादपेतीति गण्हापेति. समुत्तेजेतीति समादानम्हि उस्साहं जनेति. सम्पहंसेतीति पटिविद्धगुणेन वोदापेति जोतापेति. अट्ठिं कत्वाति अत्थिकं कत्वा, ‘‘अयं नो अधिगन्तब्बो अत्थो’’ति एवं सल्लक्खेत्वा ताय देसनाय अत्थिका हुत्वा. मनसि कत्वाति चित्ते ठपेत्वा. सब्बचेतसो समन्नाहरित्वाति सब्बेन तेन कम्मकारकचित्तेन समन्नाहरित्वा. ओहितसोताति ठपितासोता. अब्भोकासे निक्खित्ताति ओतापनत्थाय ठपिता.

रूपं वेदयितं सञ्ञान्ति, एते रूपादयो तयो खन्धा. यञ्च सङ्खतन्ति इमिना सङ्खारक्खन्धो गहितो. एवं तत्थ विरज्जतीति ‘‘एसो अहं न होमि, एतं मय्हं न होती’’ति पस्सन्तो एवं तेसु खन्धेसु विरज्जति. खेमत्तन्ति खेमीभूतं अत्तभावं. इमिना फलक्खणं दस्सेति. अन्वेसन्ति भवयोनिगतिठितिसत्तावाससङ्खातेसु सब्बट्ठानेसु परियेसमाना. नाज्झगाति न पस्सीति. छट्ठं.

७. छफस्सायतनसुत्तवण्णना

१५३. सत्तमे फस्सायतनानन्ति सञ्जातिसमोसरणट्ठेन छद्वारिकस्स फस्सस्स आयतनानं. भयभेरवं सद्दन्ति मेघदुन्दुभिअसनिपातसद्दसदिसं भयजनकं सद्दं. पथवी मञ्ञे उन्द्रीयतीति अयं महापथवी पटपटसद्दं कुरुमाना विय अहोसि. एत्थ लोको विमुच्छितोति एतेसु छसु आरम्मणेसु लोको अधिमुच्छितो. मारधेय्यन्ति मारस्स ठानभूतं तेभूमकवट्टं. सत्तमं.

८. पिण्डसुत्तवण्णना

१५४. अट्ठमे पाहुनकानि भवन्तीति तथारूपे नक्खत्ते तत्थ तत्थ पेसेतब्बानि पाहुनकानि भवन्ति, आगन्तुकपण्णाकारदानानि वा. सयंचरणदिवसे समवयजातिगोत्ता कुमारका ततो ततो सन्निपतन्ति. कुमारिकायोपि अत्तनो अत्तनो विभवानुरूपेन अलङ्कता तहं तहं विचरन्ति. तत्र कुमारिकायोपि यथारुचिकानं कुमारकानं पण्णाकारं पेसेन्ति, कुमारकापि कुमारिकानं अञ्ञस्मिं असति अन्तमसो मालागुळेनपि परिक्खिपन्ति. अन्वाविट्ठाति अनु आविट्ठा. तंदिवसं किर पञ्चसता कुमारिकायो उय्यानकीळं गच्छन्तियो पटिपथे सत्थारं दिस्वा छणपूवं ददेय्युं. सत्था तासं दानानुमोदनत्थं पकिण्णकधम्मदेसनं देसेय्य, देसनापरियोसाने सब्बापि सोतापत्तिफले पतिट्ठहेय्युं. मारो तासं सम्पत्तिया अन्तरायं करिस्सामीति अन्वाविसि. पाळियं पन मा समणो गोतमो पिण्डमलत्थाति एत्तकंयेव वुत्तन्ति.

किं पन सत्था मारावट्टनं अजानित्वा पविट्ठोति? आम अजानित्वा. कस्मा? अनावज्जनताय. बुद्धानञ्हि – ‘‘असुकट्ठाने भत्तं लभिस्साम, न लभिस्सामा’’ति आवज्जनं न अननुच्छविकं. पविट्ठो पन मनुस्सानं उपचारभेदं दिस्वा, ‘‘किं इद’’न्ति? आवज्जेन्तो ञत्वा, ‘‘आमिसत्थं मारावट्टनं भिन्दितुं अननुच्छविक’’न्ति अभिन्दित्वाव निक्खन्तो.

उपसङ्कमीति अमित्तविजयेन विय तुट्ठो सकलगामे कटच्छुमत्तम्पि भत्तं अलभित्वा गामतो निक्खमन्तं भगवन्तं गामियमनुस्सवेसेन उपसङ्कमि. तथाहं करिस्सामीति इदं सो मुसा भासति. एवं किरस्स अहोसि – ‘‘मया एवं वुत्ते पुन पविसिस्सति, अथ नं गामदारका ‘सकलगामे चरित्वा कटच्छुभिक्खम्पि अलभित्वा गामतो निक्खम्म पुन पविट्ठोसी’तिआदीनि वत्वा उप्पण्डेस्सन्ती’’ति. भगवा पन – ‘‘सचायं मं एवं विहेठेस्सति मुद्धमस्सेव सत्तधा फलिस्सती’’ति तस्मिं अनुकम्पाय अपविसित्वा गाथाद्वयमाह.

तत्थ पसवीति जनेसि निप्फादेसि. आसज्जाति आसादेत्वा घट्टेत्वा. न मे पापं विपच्चतीति मम पापं न पच्चति. निप्फलं एतन्ति किं नु त्वं एवं मञ्ञसि? मा एवं मञ्ञि, अत्थि तया कतस्स पापस्स फलन्ति दीपेति. किञ्चनन्ति मद्दितुं समत्थं रागकिञ्चनादि किलेसजातं. आभस्सरा यथाति यथा आभस्सरा देवा सप्पीतिकज्झानेन यापेन्ता पीतिभक्खा नाम होन्ति, एवं भविस्सामाति. अट्ठमं.

९. कस्सकसुत्तवण्णना

१५५. नवमे निब्बानपटिसंयुत्तायाति निब्बानं अपदिसित्वा पवत्ताय. हटहटकेसोति पुरिमकेसे पच्छतो, पच्छिमकेसे पुरतो वामपस्सकेसे दक्खिणतो, दक्खिणपस्सकेसे वामतो फरित्वा फरित्वा विप्पकिण्णकेसो. मम चक्खुसम्फस्सविञ्ञाणायतनन्ति चक्खुविञ्ञाणेन सम्पयुत्तो चक्खुसम्फस्सोपि विञ्ञाणायतनम्पि ममेवाति. एत्थ च चक्खुसम्फस्सेन विञ्ञाणसम्पयुत्तका धम्मा गहिता, विञ्ञाणायतनेन सब्बानिपि चक्खुद्वारे उप्पन्नानि आवज्जनादिविञ्ञाणानि. सोतद्वारादीसुपि एसेव नयो. मनोद्वारे पन मनोति सावज्जनकं भवङ्गचित्तं. धम्माति आरम्मणधम्मा. मनोसम्फस्सोति सावज्जनेन भवङ्गेन सम्पयुत्तफस्सो. विञ्ञाणायतनन्ति जवनचित्तं तदारम्मणम्पि वट्टति.

तवेव पापिम, चक्खूति यं लोके तिमिरकाचादीहि उपद्दुतं अनेकरोगायतनं उपक्कविपक्कं अन्तमसो काणचक्खुपि, सब्बं तं तवेव भवतु. रूपादीसुपि एसेव नयो.

यं वदन्तीति यं भण्डकं ‘‘मम इद’’न्ति वदन्ति. ये वदन्ति ममन्ति चाति ये च पुग्गला ‘‘मम’’न्ति वदन्ति. एत्थ चे ते मनो अत्थीति एतेसु च ठानेसु यदि चित्तं अत्थि. न मे समण मोक्खसीति समण मय्हं विसयतो न मुच्चिस्ससि. यं वदन्तीति यं भण्डकं वदन्ति, न तं मय्हं. ये वदन्तीति येपि पुग्गला एवं वदन्ति, न ते अहं. न मे मग्गम्पि दक्खसीति भवयोनिगतिआदीसु मय्हं गतमग्गम्पि न पस्ससि. नवमं.

१०. रज्जसुत्तवण्णना

१५६. दसमे अहनं अघातयन्ति अहनन्तेन अघातयन्तेन. अजिनं अजापयन्ति परस्स धनजानिं अकरोन्तेन अकारापेन्तेन. असोचं असोचापयन्ति असोचन्तेन असोचापयन्तेन. इति भगवा अधम्मिकराजूनं रज्जे विजिते दण्डकरपीळिते मनुस्से दिस्वा कारुञ्ञवसेन एवं चिन्तेसि. उपसङ्कमीति ‘‘समणो गोतमो ‘सक्का नु खो रज्जं कारेतु’न्ति चिन्तेसि, रज्जं कारेतुकामो भविस्सति, रज्जञ्च नामेतं पमादट्ठानं, रज्जं कारेन्ते सक्का ओतारं लभितुं, गच्छामि उस्साहमस्स जनेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा उपसङ्कमि. इद्धिपादाति इज्झनककोट्ठासा. भाविताति वड्ढिता. बहुलीकताति पुनप्पुनं कता. यानीकताति युत्तयानं विय कता. वत्थुकताति पतिट्ठट्ठेनवत्थुकता. अनुट्ठिताति अविजहिता निच्चानुबद्धा. परिचिताति सातच्चकिरियाय सुपरिचिता कता इस्सासस्स अविराधितवेधिहत्थो विय. सुसमारद्धाति सुट्ठु समारद्धा परिपुण्णभावना. अधिमुच्चेय्याति चिन्तेय्य.

पब्बतस्साति पब्बतो भवेय्य. द्वित्तावाति तिट्ठतु एको पब्बतो, द्विक्खत्तुम्पि ताव महन्तो सुवण्णपब्बतो एकस्स नालं, न परियत्तोति अत्थो. इति विद्वा समञ्चरेति एवं जानन्तो समं चरेय्य. यतोनिदानन्ति दुक्खं नाम पञ्चकामगुणनिदानं, तं यतोनिदानं होति, एवं यो अदक्खि. कथं नमेय्याति सो जन्तु तेसु दुक्खस्स निदानभूतेसु कामेसु केन कारणेन नमेय्य. उपधिं विदित्वाति कामगुणउपधिं ‘‘सङ्गो एसो, लग्गनमेत’’न्ति एवं विदित्वा. तस्सेव जन्तु विनयाय सिक्खेति तस्सेव उपधिस्स विनयाय सिक्खेय्य. दसमं.

दुतियो वग्गो.