३. ततियवग्गो

१. सम्बहुलसुत्तवण्णना

१५७. ततियवग्गस्स पठमे जटण्डुवेनाति जटाचुम्बटकेन. अजिनक्खिपनिवत्थोति सखुरं अजिनचम्मं एकं निवत्थो एकं पारुतो. उदुम्बरदण्डन्ति अप्पिच्छभावप्पकासनत्थं ईसकं वङ्कं उदुम्बरदण्डं गहेत्वा. एतदवोचाति लोके ब्राह्मणस्स वचनं नाम सुस्सूसन्ति, ब्राह्मणेसुपि पब्बजितस्स, पब्बजितेसुपि महल्लकस्साति महल्लकब्राह्मणस्स पब्बजितवेसं गहेत्वा पधानभूमियं कम्मं करोन्ते ते भिक्खू उपसङ्कमित्वा हत्थं उक्खिपित्वा एतं ‘‘दहरा भवन्तो’’तिआदिवचनं अवोच. ओकम्पेत्वाति हनुकेन उरं पहरन्तो अधोनतं कत्वा. जिव्हं निल्लालेत्वाति कबरमहाजिव्हं नीहरित्वा उद्धमधो उभयपस्सेसु च लालेत्वा. तिविसाखन्ति तिसाखं. नलाटिकन्ति भकुटिं, नलाटे उट्ठितं वलित्तयन्ति अत्थो. पक्कामीति तुम्हे जानन्तानं वचनं अकत्वा अत्तनोव तेले पच्चिस्सथाति वत्वा एकं मग्गं गहेत्वा गतो. पठमं.

२. समिद्धिसुत्तवण्णना

१५८. दुतिये लाभा वत मे, सुलद्धं वत मेति एवरूपस्स सत्थु चेव धम्मस्स च सब्रह्मचारीनञ्च लद्धत्ता मय्हं लाभा मय्हं सुलद्धन्ति. सो किरायस्मा पच्छा मूलकम्मट्ठानं सम्मसित्वा ‘‘अरहत्तं गहेस्सामी’’ति पासादिकं ताव कम्मट्ठानं गहेत्वा बुद्धधम्मसङ्घगुणे आवज्जेत्वा चित्तकल्लतं उप्पादेत्वा चित्तं हासेत्वा तोसेत्वा निसिन्नो. तेनस्स एवमहोसि. उपसङ्कमीति ‘‘अयं समिद्धि भिक्खु पासादिकं कम्मट्ठानं गहेत्वा निसिन्नसदिसो, याव मूलकम्मट्ठानं गहेत्वा अरहत्तं न गण्हाति, तावस्स अन्तरायं करिस्सामी’’ति उपसङ्कमि. गच्छ त्वन्ति सत्था सकलजम्बुदीपं ओलोकेन्तो ‘‘तस्मिंयेव ठाने तस्स कम्मट्ठानं सप्पायं भविस्सती’’ति अद्दस, तस्मा एवमाह. सतिपञ्ञा च मे बुद्धाति मया सति च पञ्ञा च ञाता. करस्सु रूपानीति बहूनिपि विभिंसकारहानि रूपानि करस्सु. नेव मं ब्याधयिस्ससीति मं नेव वेधयिस्ससि न कम्पस्सेसि. दुतियं.

३. गोधिकसुत्तवण्णना

१५९. ततिये इसिगिलिपस्सेति इसिगिलिस्स नाम पब्बतस्स पस्से. काळसिलायन्ति काळवण्णाय सिलायं. सामयिकं चेतोविमुत्तिन्ति अप्पितप्पितक्खणे पच्चनीकधम्मेहि विमुच्चति, आरम्मणे च अधिमुच्चतीति लोकियसमापत्ति सामयिका चेतोविमुत्ति नाम. फुसीति पटिलभि. परिहायीति कस्मा याव छट्ठं परिहायि? साबाधत्ता. थेरस्स किर वातपित्तसेम्हवसेन अनुसायिको आबाधो अत्थि, तेन समाधिस्स सप्पाये उपकारकधम्मे पूरेतुं न सक्कोति, अप्पितप्पिताय समापत्तिया परिहायति.

यंनूनाहं सत्थं आहरेय्यन्ति सो किर चिन्तेसि, यस्मा परिहीनज्झानस्स कालङ्करोतो अनिबद्धा गति होति, अपरिहीनज्झानस्स निबद्धा गति होति, ब्रह्मलोके निब्बत्तति, तस्मा सत्थं आहरितुकामो अहोसि. उपसङ्कमीति – ‘‘अयं समणो सत्थं आहरितुकामो, सत्थाहरणञ्च नामेतं काये च जीविते च अनपेक्खस्स होति. यो एवं काये च जीविते च अनपेक्खो होति, सो मूलकम्मट्ठानं सम्मसित्वा अरहत्तम्पि गहेतुं समत्थो होति, मया पन पटिबाहितोपि एस न ओरमिस्सति, सत्थारा पटिबाहितो ओरमिस्सती’’ति थेरस्स अत्थकामो विय हुत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि.

जलाति जलमाना. पादे वन्दामि चक्खुमाति पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा तव पादे वन्दामि. जुतिन्धराति आनुभावधरा. अप्पत्तमानसोति अप्पत्तअरहत्तो. सेखोति सीलादीनि सिक्खमानो सकरणीयो. जने सुताति जने विस्सुता. सत्थं आहरितं होतीति थेरो किर ‘‘किं मय्हं इमिना जीवितेना’’ति? उत्तानो निपज्जित्वा सत्थेन गलनाळिं छिन्दि, दुक्खा वेदना उप्पज्जिंसु. थेरो वेदनं विक्खम्भेत्वा तंयेव वेदनं परिग्गहेत्वा सतिं उपट्ठपेत्वा मूलकम्मट्ठानं सम्मसन्तो अरहत्तं पत्वा समसीसी हुत्वा परिनिब्बायि. समसीसी नाम तिविधो होति इरियापथसमसीसी, रोगसमसीसी, जीवितसमसीसीति.

तत्थ यो ठानादीसु इरियापथेसु अञ्ञतरं अधिट्ठाय – ‘‘इमं अकोपेत्वाव अरहत्तं पापुणिस्सामी’’ति विपस्सनं पट्ठपेति, अथस्स अरहत्तप्पत्ति च इरियापथकोपनञ्च एकप्पहारेनेव होति. अयं इरियापथसमसीसी नाम. यो पन चक्खुरोगादीसु अञ्ञतरस्मिं सति – ‘‘इतो अनुट्ठितोव अरहत्तं पापुणिस्सामी’’ति विपस्सनं पट्ठपेति, अथस्स अरहत्तप्पत्ति च रोगतो वुट्ठानञ्च एकप्पहारेनेव होति. अयं रोगसमसीसी नाम. केचि पन तस्मिंयेव इरियापथे तस्मिञ्च रोगे परिनिब्बानवसेनेत्थ समसीसितं पञ्ञापेन्ति. यस्स पन आसवक्खयो च जीवितक्खयो च एकप्पहारेनेव होति. अयं जीवितसमसीसी नाम. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘यस्स पुग्गलस्स अपुब्बं अचरिमं आसवपरियादानञ्च होति जीवितपरियादानञ्च, अयं वुच्चति पुग्गलो समसीसी’’ति (पु. प. १६).

एत्थ च पवत्तिसीसं किलेससीसन्ति द्वे सीसानि. तत्थ पवत्तिसीसं नाम जीवितिन्द्रियं, किलेससीसं नाम अविज्जा. तेसु जीवितिन्द्रियं चुतिचित्तं खेपेति, अविज्जा मग्गचित्तं. द्विन्नं चित्तानं एकतो उप्पादो नत्थि. मग्गानन्तरं पन फलं, फलानन्तरं भवङ्गं, भवङ्गतो वुट्ठाय पच्चवेक्खणं, तं परिपुण्णं वा होति अपरिपुण्णं वा. तिखिणेन असिना सीसे छिज्जन्तेपि हि एको वा द्वे वा पच्चवेक्खणवारा अवस्सं उप्पज्जन्तियेव, चित्तानं पन लहुपरिवत्तिताय आसवक्खयो च जीवितपरियादानञ्च एकक्खणे विय पञ्ञायति.

समूलं तण्हमब्बुय्हाति अविज्जामूलेन समूलकं तण्हं अरहत्तमग्गेन उप्पाटेत्वा. परिनिब्बुतोति अनुपादिसेसनिब्बानेन परिनिब्बुतो.

विवत्तक्खन्धन्ति परिवत्तक्खन्धं. सेमानन्ति उत्तानं हुत्वा सयितं होति. थेरो पन किञ्चापि उत्तानको सयितो, तथापिस्स दक्खिणेन पस्सेन परिचितसयनत्ता सीसं दक्खिणतोव परिवत्तित्वा ठितं. धूमायितत्तन्ति धूमायितभावं. तस्मिं हि खणे धूमवलाहका विय तिमिरवलाहका विय च उट्ठहिंसु. विञ्ञाणं समन्वेसतीति पटिसन्धिचित्तं परियेसति. अप्पतिट्ठितेनाति पटिसन्धिविञ्ञाणेन अप्पतिट्ठितेन, अप्पतिट्ठितकारणाति अत्थो. बेलुवपण्डुवीणन्ति बेलुवपक्कं विय पण्डुवण्णं सुवण्णमहावीणं. आदायाति कच्छे ठपेत्वा. उपसङ्कमीति ‘‘गोधिकत्थेरस्स निब्बत्तट्ठानं न जानामि, समणं गोतमं पुच्छित्वा निक्कङ्खो भविस्सामी’’ति खुद्दकदारकवण्णी हुत्वा उपसङ्कमि. नाधिगच्छामीति न पस्सामि. सोकपरेतस्साति सोकेन फुट्ठस्स. अभस्सथाति पादपिट्ठियं पतिता. ततियं.

४. सत्तवस्सानुबन्धसुत्तवण्णना

१६०. चतुत्थे सत्त वस्सानीति पुरे बोधिया छब्बस्सानि, बोधितो पच्छा एकं वस्सं. ओतारापेक्खोति ‘‘सचे समणस्स गोतमस्स कायद्वारादीसु किञ्चिदेव अननुच्छविकं पस्सामि, चोदेस्सामि न’’न्ति एवं विवरं अपेक्खमानो. अलभमानोति रथरेणुमत्तम्पि अवक्खलितं अपस्सन्तो. तेनाह –

‘‘सत्त वस्सानि भगवन्तं, अनुबन्धिं पदापदं;

ओतारं नाधिगच्छिस्सं, सम्बुद्धस्स सतीमतो’’ति. (सु. नि. ४४८);

उपसङ्कमीति ‘‘अज्ज समणं गोतमं अतिगहेत्वा गमिस्सामी’’ति उपसङ्कमि.

झायसीति झायन्तो अवज्झायन्तो निसिन्नोसीति वदति. वित्तं नु जीनोति सतं वा सहस्सं वा जितोसि नु. आगुं नु गामस्मिन्ति, किं नु अन्तोगामे पमाणातिक्कन्तं पापकम्मं अकासि, येन अञ्ञेसं मुखं ओलोकेतुं अविसहन्तो अरञ्ञे विचरसि? सक्खिन्ति मित्तभावं.

पलिखायाति खणित्वा. भवलोभजप्पन्ति भवलोभसङ्खातं तण्हं. अनासवो झायामीति नित्तण्हो हुत्वा द्वीहि झानेहि झायामि. पमत्तबन्धूति मारं आलपति. सो हि येकेचि लोके पमत्ता, तेसं बन्धु.

सचे मग्गं अनुबुद्धन्ति यदि तया मग्गो अनुबुद्धो. अपेहीति अपयाहि. अमच्चुधेय्यन्ति मच्चुनो अनोकासभूतं निब्बानं. पारगामिनोति येपि पारं गता, तेपि पारगामिनो. येपि पारं गच्छिस्सन्ति, येपि पारं गन्तुकामा, तेपि पारगामिनो.

विसूकायिकानीति मारविसूकानि. विसेवितानीति विरुद्धसेवितानि, ‘‘अप्पमायु मनुस्सानं, अच्चयन्ति अहोरत्ता’’ति वुत्ते. ‘‘दीघमायु मनुस्सानं, नाच्चयन्ति अहोरत्ता’’तिआदीनि पटिलोमकारणानि. विप्फन्दितानीति, तम्हि तम्हि काले हत्थिराजवण्णसप्पवण्णादिदस्सनानि. निब्बेजनीयाति उक्कण्ठनीया.

अनुपरियगातिआदीसु किञ्चापि अतीतवचनं कतं, अत्थो पन विकप्पवसेन वेदितब्बो. इदं वुत्तं होति – यथा मेदवण्णं पासाणं वायसो दिस्वा – ‘‘अपि नामेत्थ मुदुं विन्देय्याम, अपि अस्सादो सिया’’ति अनुपरिगच्छेय्य, अथ सो तत्थ अस्सादं अलभित्वाव वायसो एत्तो अपक्कमेय्य, ततो पासाणा अपगच्छेय्य, एवं मयम्पि सो काको विय सेलं गोतमं आसज्ज अस्सादं वा सन्थवं वा अलभन्ता गोतमा निब्बिन्दित्वा अपगच्छाम. चतुत्थं.

५. मारधीतुसुत्तवण्णना

१६१. पञ्चमे अभासित्वाति एत्थ अ-कारो निपातमत्तं, भासित्वाति अत्थो. अभासयित्वातिपि पाठो. उपसङ्कमिंसूति ‘‘गोपालकदारकं विय दण्डकेन भूमिं लेखं दत्वा अतिविय दुम्मनो हुत्वा निसिन्नो. ‘किन्नु खो कारण’न्ति? पुच्छित्वा, जानिस्सामा’’ति उपसङ्कमिंसु.

सोचसीति चिन्तेसि. आरञ्ञमिव कुञ्जरन्ति यथा अरञ्ञतो पेसितगणिकारहत्थिनियो आरञ्ञकं कुञ्जरं इत्थिकुत्तदस्सनेन पलोभेत्वा बन्धित्वा आनयन्ति, एवं आनयिस्साम. मारधेय्यन्ति तेभूमकवट्टं.

उपसङ्कमिंसूति – ‘‘तुम्हे थोकं अधिवासेथ, मयं तं आनेस्सामा’’ति पितरं समस्सासेत्वा उपसङ्कमिंसु. उच्चावचाति नानाविधा. एकसतं एकसतन्ति एकेकं सतं सतं कत्वा. कुमारिवण्णसतन्ति इमिना नयेन कुमारिअत्तभावानं सतं.

अत्थस्स पत्तिं हदयस्स सन्तिन्ति, द्वीहिपि पदेहि अरहत्तमेव कथेसि. सेनन्ति किलेससेनं. सा हि पियरूपसातरूपा नाम. एकाहं झायन्ति एको अहं झायन्तो. सुखमनुबोधिन्ति अरहत्तसुखं अनुबुज्झिं. इदं वुत्तं होति – पियरूपं सातरूपं सेनं जिनित्वा अहं एको झायन्तो ‘‘अत्थस्स पत्तिं हदयस्स सन्ति’’न्ति सङ्खं गतं अरहत्तसुखं अनुबुज्झिं. तस्मा जनेन मित्तसन्थवं न करोमि, तेनेव च मे कारणेन केनचि सद्धिं सक्खी न सम्पज्जतीति.

कथंविहारीबहुलोति कतमेन विहारेन बहुलं विहरन्तो. अलद्धाति अलभित्वा. योति निपातमत्तं. इदं वुत्तं होति – कतमेन झानेन बहुलं झायन्तं तं पुग्गलं कामसञ्ञा अलभित्वाव परिबाहिरा होन्तीति.

पस्सद्धकायोति चतुत्थज्झानेन अस्सासपस्सासकायस्स पस्सद्धत्ता पस्सद्धकायो. सुविमुत्तचित्तोति अरहत्तफलविमुत्तिया सुट्ठु विमुत्तचित्तो. असङ्खरानोति तयो कम्माभिसङ्खारे अनभिसङ्खरोन्तो. अनोकोति अनालयो. अञ्ञाय धम्मन्ति चतुसच्चधम्मं जानित्वा. अवितक्कझायीति अवितक्केन चतुत्थज्झानेन झायन्तो. न कुप्पतीतिआदीसु दोसेन न कुप्पति, रागेन न सरति, मोहेन न थीनो. इमेसु तीसु मूलकिलेसेसु गहितेसु दियड्ढकिलेससहस्सं गहितमेव होति. पठमपदेन वा ब्यापादनीवरणं गहितं, दुतियेन कामच्छन्दनीवरणं, ततियेन थिनं आदिं कत्वा सेसनीवरणानि. इति इमिना नीवरणप्पहानेन खीणासवं दस्सेति.

पञ्चोघतिण्णोति पञ्चद्वारिकं किलेसोघं तिण्णो. छट्ठन्ति मनोद्वारिकम्पि छट्ठं किलेसोघं अतरि. पञ्चोघग्गहणेन वा पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि, छट्ठग्गहणेन पञ्चुद्धम्भागियानि वेदितब्बानि. गणसङ्घचारीति गणे च सङ्घे च चरतीति सत्था गणसङ्घचारी नाम. अद्धा चरिस्सन्तीति अञ्ञेपि सद्धा बहुजना एकंसेन चरिस्सन्ति. अयन्ति अयं सत्था. अनोकोति अनालयो.

अच्छेज्ज नेस्सतीति अच्छिन्दित्वा नयिस्सति, मच्चुराजस्स हत्थतो अच्छिन्दित्वा निब्बानपारं नयिस्सतीति वुत्तं होति. नयमानानन्ति नयमानेसु.

सेलंव सिरसूहच्च, पाताले गाधमेसथाति महन्तं कूटागारप्पमाणं सिलं सीसे ठपेत्वा पाताले पतिट्ठगवेसनं विय. खाणुंव उरसासज्जाति उरसि खाणुं पहरित्वा विय. अपेथाति अपगच्छथ. इमस्मिं ठाने सङ्गीतिकारा ‘‘इदमवोचा’’ति देसनं निट्ठपेत्वा दद्दल्लमानाति गाथं आहंसु. तत्थ दद्दल्लमानाति अतिविय जलमाना सोभमाना. आगञ्छुन्ति आगता. पनुदीति नीहरि. तूलं भट्ठंव मालुतोति यथा फलतो भट्ठं सिम्बलितूलं वा पोटकितूलं वा वातो पनुदति नीहरति, एवं पनुदीति. पञ्चमं.

ततियो वग्गो.

इति सारत्थप्पकासिनिया

संयुत्तनिकाय-अट्ठकथाय

मारसंयुत्तवण्णना निट्ठिता.