१. पठमवग्गो

१. तपोकम्मसुत्तवण्णना

१३७. मारसंयुत्तस्स पठमे उरुवेलायं विहरतीति पटिविद्धसब्बञ्ञुतञ्ञाणो उरुवेलगामं उपनिस्साय विहरति. पठमाभिसम्बुद्धोति अभिसम्बुद्धो हुत्वा पठमं अन्तोसत्ताहस्मिंयेव. दुक्करकारिकायाति छब्बस्सानि कताय दुक्करकारिकाय. मारो पापिमाति अत्तनो विसयं अतिक्कमितुं पटिपन्ने सत्ते मारेतीति मारो. पापे नियोजेति, सयं वा पापे नियुत्तोति पापिमा. अञ्ञानिपिस्स कण्हो, अधिपति, वसवत्ती, अन्तको, नमुचि, पमत्तबन्धूतिआदीनि बहूनि नामानि, इध पन नामद्वयमेव गहितं. उपसङ्कमीति – ‘‘अयं समणो गोतमो ‘मुत्तोस्मी’ति मञ्ञति, अमुत्तभावमस्स कथेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा उपसङ्कमि.

तपोकम्मा अपक्कम्माति तपोकम्मतो अपक्कमित्वा. अपरद्धोति ‘‘दूरे त्वं सुद्धिमग्गा’’ति वदति. अमरं तपन्ति अमरतपं अमरभावत्थाय कतं लूखतपं, अत्तकिलमथानुयोगो. सब्बानत्थावहं होतीति, ‘‘सब्बं तपं मय्हं अत्थावहं न भवती’’ति ञत्वा. फियारित्तंव धम्मनीति अरञ्ञे थले फियारित्तं विय. इदं वुत्तं होति – यथा अरञ्ञे थले नावं ठपेत्वा भण्डस्स पूरेत्वा महाजना अभिरूहित्वा फियारित्तं गहेत्वा संकड्ढेय्युं चेव उप्पीलेय्युं च, सो महाजनस्स वायामो एकङ्गुलद्वङ्गुलमत्तम्पि नावाय गमनं असाधेन्तो निरत्थको भवेय्य न अनत्थावहो, एवमेव अहं ‘सब्बं अमरं तपं अनत्थावहं होती’ति ञत्वा विस्सज्जेसिन्ति.

इदानि तं अमरं तपं पहाय येन मग्गेन बुद्धो जातो, तं दस्सेन्तो सीलन्तिआदिमाह. तत्थ सीलन्ति वचनेन सम्मावाचाकम्मन्ताजीवा गहिता, समाधिना सम्मावायामसतिसमाधयो, पञ्ञाय सम्मादिट्ठिसङ्कप्पा. मग्गं बोधाय भावयन्ति इमं अट्ठङ्गिकमेव अरियमग्गं बोधत्थाय भावयन्तो. एत्थ च बोधायाति मग्गत्थाय. यथा हि यागुत्थाय यागुमेव पचन्ति, पूवत्थाय पूवमेव पचन्ति, न अञ्ञं किञ्चि करोन्ति, एवं मग्गमेव मग्गत्थाय भावेति. तेनाह ‘‘मग्गं बोधाय भावय’’न्ति. परमं सुद्धिन्ति अरहत्तं. निहतोति त्वं मया निहतो पराजितो. पठमं.

२. हत्थिराजवण्णसुत्तवण्णना

१३८. दुतिये रत्तन्धकारतिमिसायन्ति रत्तिं अन्धभावकारके महातमे चतुरङ्गे तमसि. अब्भोकासे निसिन्नो होतीति गन्धकुटितो निक्खमित्वा चङ्कमनकोटियं पासाणफलके महाचीवरं सीसे ठपेत्वा पधानं परिग्गण्हमानो निसिन्नो होति.

ननु च तथागतस्स अभावितो वा मग्गो, अप्पहीना वा किलेसा, अप्पटिविद्धं वा अकुप्पं, असच्छिकतो वा निरोधो नत्थि, कस्मा एवमकासीति? अनागते कुलपुत्तानं अङ्कुसत्थं. ‘‘अनागते हि कुलपुत्ता मया गतमग्गं आवज्जित्वा अब्भोकासवासं वसितब्बं मञ्ञमाना पधानकम्मं करिस्सन्ती’’ति सम्पस्समानो सत्था एवमकासि. महाति महन्तो. अरिट्ठकोति काळको. मणीति पासाणो. एवमस्स सीसं होतीति एवरूपं तस्स काळवण्णं कूटागारप्पमाणं महापासाणसदिसं सीसं होति.

सुभासुभन्ति दीघमद्धानं संसरन्तो सुन्दरासुन्दरं वण्णं कत्वा आगतोसीति वदति. अथ वा संसरन्ति संसरन्तो आगच्छन्तो. दीघमद्धानन्ति वसवत्तिट्ठानतो याव उरुवेलाय दीघमग्गं, पुरे बोधाय वा छब्बस्सानि दुक्करकारिकसमयसङ्खातं दीघकालं. वण्णं कत्वा सुभासुभन्ति सुन्दरञ्च असुन्दरञ्च नानप्पकारं वण्णं कत्वा अनेकवारं मम सन्तिकं आगतोसीति अत्थो. सो किर वण्णो नाम नत्थि, येन वण्णेन मारो विभिंसकत्थाय भगवतो सन्तिकं न आगतपुब्बो. तेन तं भगवा एवमाह. अलं ते तेनाति अलं तुय्हं एतेन मारविभिंसाकारदस्सनब्यापारेन. दुतियं.

३. सुभसुत्तवण्णना

१३९. ततिये सुसंवुताति सुपिहिता. न ते मारवसानुगाति, मार, ते तुय्हं वसानुगा न होन्ति. न ते मारस्स बद्धगूति ते तुय्हं मारस्स बद्धचरा सिस्सा अन्तेवासिका न होन्ति. ततियं.

४. पठममारपाससुत्तवण्णना

१४०. चतुत्थे योनिसो मनसिकाराति उपायमनसिकारेन. योनिसो सम्मप्पधानाति उपायवीरियेन कारणवीरियेन. विमुत्तीति अरहत्तफलविमुत्ति. अज्झभासीति ‘‘अयं अत्तना वीरियं कत्वा अरहत्तं पत्वापि न तुस्सति, इदानि अञ्ञेसम्पि ‘पापुणाथा’ति उस्साहं करोति, पटिबाहेस्सामि न’’न्ति चिन्तेत्वा अभासि.

मारपासेनाति किलेसपासेन. ये दिब्बा ये च मानुसाति ये दिब्बा कामगुणसङ्खाता मानुसा कामगुणसङ्खाता च मारपासा नाम अत्थि, सब्बेहि तेहि त्वं बद्धोति वदति. मारबन्धनबद्धोति मारबन्धनेन बद्धो, मारबन्धने वा बद्धो. न मे समण मोक्खसीति समण त्वं मम विसयतो न मुच्चिस्ससि. चतुत्थं.

५. दुतियमारपाससुत्तवण्णना

१४१. पञ्चमे मुत्ताहन्ति मुत्तो अहं. पुरिमं सुत्तं अन्तोवस्से वुत्तं, इदं पन पवारेत्वा वुट्ठवस्सकाले. चारिकन्ति अनुपुब्बगमनचारिकं. (पवारेत्वा) दिवसे दिवसे योजनपरमं गच्छन्ता चरथाति वदति. मा एकेन द्वेति एकमग्गेन द्वे जना मा अगमित्थ. एवञ्हि गतेसु एकस्मिं धम्मं देसेन्ते, एकेन तुण्हीभूतेन ठातब्बं होति. तस्मा एवमाह.

आदिकल्याणन्ति आदिम्हि कल्याणं सुन्दरं भद्दकं. तथा मज्झपरियोसानेसु. आदिमज्झपरियोसानञ्च नामेतं सासनस्स च देसनाय च वसेन दुविधं. तत्थ सासनस्स सीलं आदि, समथविपस्सनामग्गा मज्झं, फलनिब्बानानि परियोसानं. सीलसमाधयो वा आदि, विपस्सनामग्गा मज्झं, फलनिब्बानानि परियोसानं. सीलसमाधिविपस्सना वा आदि, मग्गो मज्झं, फलनिब्बानानि परियोसानं. देसनाय पन चतुप्पदिकाय गाथाय ताव पठमपादो आदि, दुतियततिया मज्झं, चतुत्थो परियोसानं. पञ्चपदछप्पदानं पठमपादो आदि, अवसानपादो परियोसानं, अवसेसा मज्झं. एकानुसन्धिकसुत्तस्स निदानं आदि, ‘‘इदमवोचा’’ति परियोसानं, सेसं मज्झं. अनेकानुसन्धिकस्स मज्झे बहूपि अनुसन्धि मज्झमेव, निदानं आदि, ‘‘इदमवोचा’’ति परियोसानं.

सात्थन्ति सात्थकं कत्वा देसेथ. सब्यञ्जनन्ति ब्यञ्जनेहि चेव पदेहि च परिपूरं कत्वा देसेथ. केवलपरिपुण्णन्ति सकलपरिपुण्णं. परिसुद्धन्ति निरुपक्किलेसं. ब्रह्मचरियन्ति सिक्खत्तयसङ्गहं सासनब्रह्मचरियं. पकासेथाति आविकरोथ.

अप्परजक्खजातिकाति पञ्ञाचक्खुम्हि अप्पकिलेसरजसभावा, दुकूलसाणिया पटिच्छन्ना विय चतुप्पदिकगाथापरियोसाने अरहत्तं पत्तुं समत्था सन्तीति अत्थो. अस्सवनताति अस्सवनताय. परिहायन्तीति अलाभपरिहानिया धम्मतो परिहायन्ति. सेनानिगमोति पठमकप्पिकानं सेनाय निविट्ठोकासे पतिट्ठितगामो, सुजाताय वा पितु सेनानी नाम निगमो. तेनुपसङ्कमिस्सामीति नाहं तुम्हे उय्योजेत्वा परिवेणादीनि कारेत्वा उपट्ठाकादीहि परिचरियमानो विहरिस्सामि, तिण्णं पन जटिलानं अड्ढुड्ढानि पाटिहारियसहस्सानि दस्सेत्वा धम्ममेव देसेतुं उपसङ्कमिस्सामीति. तेनुपसङ्कमीति, ‘‘अयं समणो गोतमो महायुद्धं विचारेन्तो विय, ‘मा एकेन द्वे अगमित्थ, धम्मं देसेथा’ति सट्ठि जने उय्योजेति, इमस्मिं पन एकस्मिम्पि धम्मं देसेन्ते मय्हं चित्तस्सादं नत्थि, एवं बहूसु देसेन्तेसु कुतो भविस्सति, पटिबाहामि न’’न्ति चिन्तेत्वा उपसङ्कमि. पञ्चमं.

६. सप्पसुत्तवण्णना

१४२. छट्ठे सोण्डिकाकिलञ्जन्ति सुराकारकानं पिट्ठपत्थरणककिलञ्जं. कोसलिका कंसपातीति कोसलरञ्ञो रथचक्कप्पमाणा परिभोगपाति. गळगळायन्तेति गज्जन्ते. कम्मारगग्गरियाति कम्मारुद्धनपणाळिया. धममानायाति भस्तवातेन पूरियमानाय. इति विदित्वाति – ‘‘समणो गोतमो पधानमनुयुत्तो सुखेन निसिन्नो, घट्टयिस्सामि न’’न्ति वुत्तप्पकारं अत्तभावं मापेत्वा नियामभूमियं इतो चितो च सञ्चरन्तं विज्जुलतालोकेन दिस्वा, ‘‘को नु खो एसो सत्तो’’ति? आवज्जेन्तो, ‘‘मारो अय’’न्ति एवं विदित्वा.

सुञ्ञगेहानीति सुञ्ञागारानि. सेय्याति सेय्यत्थाय. ठस्सामि चङ्कमिस्सामि निसीदिस्सामि निपज्जिस्सामीति एतदत्थाय यो सुञ्ञागारानि सेवतीति अत्थो. सो मुनि अत्तसञ्ञतोति सो बुद्धमुनि हत्थपादकुक्कुच्चाभावेन संयतत्तभावो. वोस्सज्ज चरेय्य तत्थ सोति सो तस्मिं अत्तभावे आलयं निकन्तिं वोस्सज्जित्वा पहाय चरेय्य. पतिरूपं हि तथाविधस्स तन्ति तादिसस्स तंसण्ठितस्स बुद्धमुनिनो तं अत्तभावे निकन्तिं वोस्सज्जित्वा चरणं नाम पतिरूपं युत्तं अनुच्छविकं.

चरकाति सीहब्यग्घादिका सञ्चरणसत्ता. भेरवाति सविञ्ञाणकअविञ्ञाणकभेरवा. तत्थ सविञ्ञाणका सीहब्यग्घादयो, अविञ्ञाणका रत्तिभागे खाणुवम्मिकादयो. तेपि हि तस्मिं काले यक्खा विय उपट्ठहन्ति, रज्जुवल्लियादीनि सब्बानि सप्पा विय उपट्ठहन्ति. तत्थाति तेसु भेरवेसु सुञ्ञागारगतो बुद्धमुनि लोमचलनमत्तकम्पि न करोति.

इदानि अट्ठानपरिकप्पं दस्सेन्तो नभं फलेय्यातिआदिमाह. तत्थ फलेय्याति काकपदं विय हीरहीरसो फलेय्य. चलेय्याति पोक्खरपत्ते वाताहतो उदकबिन्दु विय चलेय्य. सल्लम्पि चे उरसि पकप्पयेय्युन्ति तिखिणसत्तिसल्लं चेपि उरस्मिं चारेयेय्युं. उपधीसूति खन्धूपधीसु. ताणं न करोन्तीति तिखिणे सल्ले उरस्मिं चारियमाने भयेन गुम्बन्तरकन्दरादीनि पविसन्ता ताणं करोन्ति नाम. बुद्धा पन समुच्छिन्नसब्बभया एवरूपं ताणं नाम न करोन्ति. छट्ठं.

७. सुपतिसुत्तवण्णना

१४३. सत्तमे पादे पक्खालेत्वाति उतुगाहापनत्थं धोवित्वा. बुद्धानं पन सरीरे रजोजल्लं न उपलिम्पति, उदकम्पि पोक्खरपत्ते पक्खित्तं विय विवट्टित्वा गच्छति. अपिच खो धोतपादके गेहे पादे धोवित्वा पविसनं पब्बजितानं वत्तं. तत्थ बुद्धानं वत्तभेदो नाम नत्थि, वत्तसीसे पन ठत्वा धोवन्ति. सचे हि तथागतो नेव न्हायेय्य, न पादे धोवेय्य, ‘‘नायं मनुस्सो’’ति वदेय्युं. तस्मा मनुस्सकिरियं अमुञ्चन्तो धोवति. सतो सम्पजानोति सोप्पपरिग्गाहकेन सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतो. उपसङ्कमीति समणो गोतमो सब्बरत्तिं अब्भोकासे चङ्कमित्वा गन्धकुटिं पविसित्वा निद्दायति, अतिविय सुखसयितो भविस्सति, घट्टयिस्सामि नन्ति चिन्तेत्वा उपसङ्कमि.

किं सोप्पसीति किं सुपसि, किं सोप्पं नामिदं तवाति वदति. किं नु सोप्पसीति कस्मा नु सुपसि? दुब्भगो वियाति मतो विय, विसञ्ञी विय च. सुञ्ञमगारन्ति सुञ्ञं मे घरं लद्धन्ति सोप्पसीति वदति. सूरिये उग्गतेति सूरियम्हि उट्ठिते. इदानि हि अञ्ञे भिक्खू सम्मज्जन्ति, पानीयं उपट्ठपेन्ति, भिक्खाचारगमनसज्जा भवन्ति, त्वं कस्मा सोप्पसियेव.

जालिनीति तयो भवे अज्झोत्थरित्वा ठितेन ‘‘अज्झत्तिकस्सुपादाय अट्ठारसतण्हाविचरितानी’’तिआदिना (विभ. ८४२) तेन तेन अत्तनो कोट्ठासभूतेन जालेन जालिनी. विसत्तिकाति रूपादीसु तत्थ तत्थ विसत्तताय विसमूलताय विसपरिभोगताय च विसत्तिका. कुहिञ्चि नेतवेति कत्थचि नेतुं. सब्बूपधि परिक्खयाति सब्बेसं खन्धकिलेसाभिसङ्खारकामगुणभेदानं उपधीनं परिक्खया. किं तवेत्थ, माराति, मार, तुय्हं किं एत्थ? कस्मा त्वं उण्हयागुयं निलीयितुं असक्कोन्ती खुद्दकमक्खिका विय अन्तन्तेनेव उज्झायन्तो आहिण्डसीति. सत्तमं.

८. नन्दतिसुत्तवण्णना

१४४. अट्ठमं देवतासंयुत्ते वुत्तत्थमेव. अट्ठमं.

९. पठमआयुसुत्तवण्णना

१४५. नवमे अप्पं वा भिय्योति भिय्यो जीवन्तो अपरं वस्ससतं जीवितुं न सक्कोति, पण्णासं वा सट्ठि वा वस्सानि जीवति. अज्झभासीति समणो गोतमो ‘‘मनुस्सानं अप्पमायू’’ति कथेति, दीघभावमस्स कथेस्सामीति पच्चनीकसातताय अभिभवित्वा अभासि.

न नं हीळेति तं आयुं ‘‘अप्पकमिद’’न्ति न हीळेय्य. खीरमत्तो वाति यथा दहरो कुमारो उत्तानसेय्यको खीरं पिवित्वा दुकूलचुम्बटके निपन्नो असञ्ञी विय निद्दायति, कस्सचि आयुं अप्पं वा दीघं वाति न चिन्तेति, एवं सप्पुरिसो. चरेय्यादित्तसीसो वाति आयुं परित्तन्ति ञत्वा पज्जलितसीसो विय चरेय्य. नवमं.

१०. दुतियआयुसुत्तवण्णना

१४६. दसमे नेमीव रथकुब्बरन्ति यथा दिवसं गच्छन्तस्स रथस्स चक्कनेमि कुब्बरं अनुपरियायति न विजहति, एवं आयु अनुपरियायतीति. दसमं.

पठमो वग्गो.