२. दुतियवग्गो
१. सत्तजटिलसुत्तवण्णना
१२२. दुतियवग्गस्स पठमे पुब्बारामे मिगारमातुपासादेति पुब्बारामसङ्खाते विहारे मिगारमातुया पासादे. तत्रायं अनुपुब्बिकथा – अतीते सतसहस्सकप्पमत्थके एका उपासिका पदुमुत्तरं भगवन्तं निमन्तेत्वा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स सतसहस्सदानं दत्वा भगवतो पादमूले निपज्जित्वा – ‘‘अनागते तुम्हादिसस्स बुद्धस्स अग्गुपट्ठायिका होमी’’ति पत्थनं अकासि. सा कप्पसतसहस्सं देवेसु च मनुस्सेसु च संसरित्वा अम्हाकं भगवतो काले भद्दियनगरे मेण्डकपुत्तस्स धनञ्चयसेट्ठिनो गेहे सुमनदेविया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि. जातकाले चस्सा विसाखाति नामं अकंसु. सा यदा भगवा भद्दियनगरं अगमासि, तदा पञ्चहि दारिकासतेहि सद्धिं भगवतो पच्चुग्गमनं गता पठमदस्सनम्हियेव सोतापन्ना अहोसि. अपरभागे सावत्थियं मिगारसेट्ठिपुत्तस्स पुण्णवड्ढनकुमारस्स गेहं गता. तत्थ नं मिगारसेट्ठि मातिट्ठाने ठपेसि, तस्मा मिगारमाताति वुच्चति. ताय कारिते पासादे.
बहि द्वारकोट्ठकेति पासादद्वारकोट्ठकस्स बहि, न विहारद्वारकोट्ठकस्स. सो किर पासादो लोहपासादो विय समन्ता चतुद्वारकोट्ठकयुत्तेन पाकारेन परिक्खित्तो. तेसु पाचीनद्वारकोट्ठकस्स बहि पासादच्छायायं पाचीनलोकधातुं ओलोकेन्तो पञ्ञत्ते वरबुद्धासने निसिन्नो होति.
परूळ्हकच्छनखलोमाति परूळ्हकच्छा परूळ्हनखा परूळ्हलोमा, कच्छादीसु दीघलोमा दीघनखा चाति अत्थो. खारिविविधन्ति विविधखारिं नानप्पकारकं पब्बजितपरिक्खारभण्डकं. अविदूरे अतिक्कमन्तीति अविदूरमग्गेन नगरं पविसन्ति. राजाहं, भन्तेति अहं, भन्ते, राजा पसेनदि कोसलो, मय्हं नामं तुम्हे जानाथाति. कस्मा पन राजा लोके अग्गपुग्गलस्स सन्तिके निसिन्नो एवरूपानं नग्गभोग्गनिस्सिरिकानं अञ्जलिं पग्गण्हातीति. सङ्गण्हनत्थाय. एवं हिस्स अहोसि – ‘‘सचाहं एत्तकम्पि एतेसं न करिस्सामि, ‘मयं पुत्तदारं पहाय एतस्सत्थाय दुब्भोजनदुक्खसेय्यादीनि अनुभोम, अयं अम्हाकं अञ्जलिमत्तम्पि न करोती’ति अत्तना दिट्ठं सुतं पटिच्छादेत्वा न कथेय्युं. एवं कते पन अनिगूहित्वा कथेस्सन्ती’’ति. तस्मा एवमकासि. अपिच सत्थु अज्झासयजाननत्थं एवमकासि.
कासिकचन्दनन्ति सण्हचन्दनं. मालागन्धविलेपनन्ति वण्णगन्धत्थाय मालं, सुगन्धभावत्थाय गन्धं, वण्णगन्धत्थाय विलेपनञ्च धारेन्तेन.
संवासेनाति सहवासेन. सीलं वेदितब्बन्ति अयं सुसीलो वा दुस्सीलो वाति संवसन्तेन उपसङ्कमन्तेन जानितब्बो. तञ्च खो दीघेन अद्धुना न इत्तरन्ति तञ्च सीलं दीघेन कालेन वेदितब्बं, न इत्तरेन. द्वीहतीहञ्हि संयताकारो च संवुतिन्द्रियाकारो च न सक्का दस्सेतुं. मनसिकरोताति सीलमस्स परिग्गहेस्सामीति मनसिकरोन्तेन पच्चवेक्खन्तेनेव सक्का जानितुं, न इतरेन. पञ्ञवताति तम्पि सप्पञ्ञेनेव पण्डितेन. बालो हि मनसिकरोन्तोपि जानितुं न सक्कोति.
संवोहारेनाति कथनेन.
‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, वोहारं उपजीवति;
एवं वासेट्ठ जानाहि, वाणिजो सो न ब्राह्मणो’’ति. (म. नि. २.४५७) –
एत्थ हि ब्यवहारो वोहारो नाम. ‘‘चत्तारो अरियवोहारा चत्तारो अनरियवोहारा’’ति (दी. नि. ३.३१३) एत्थ चेतना. ‘‘सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो’’ति (ध. स. १३१३-१३१५) एत्थ पञ्ञत्ति. ‘‘वोहारमत्तेन सो वोहरेय्या’’ति (सं. नि. १.२५) एत्थ कथा वोहारो. इधापि एसोव अधिप्पेतो. एकच्चस्स हि सम्मुखा कथा परम्मुखाय कथाय न समेति, परम्मुखा कथा च सम्मुखाय कथाय, तथा पुरिमकथा च पच्छिमकथाय, पच्छिमकथा च पुरिमकथाय. सो कथेन्तेनेव सक्का जानितुं ‘‘असुचि एसो पुग्गलो’’ति. सुचिसीलस्स पन पुरिमं पच्छिमेन, पच्छिमञ्च पुरिमेन समेति, सम्मुखाकथितं परम्मुखाकथितेन, परम्मुखाकथितञ्च सम्मुखाकथितेन, तस्मा कथेन्तेन सक्का सुचिभावो जानितुन्ति पकासेन्तो एवमाह.
थामोति ञाणथामो. यस्स हि ञाणथामो नत्थि, सो उप्पन्नेसु उपद्दवेसु गहेतब्बग्गहणं कतब्बकिच्चं अपस्सन्तो अद्वारघरं पविट्ठो विय चरति. तेनाह आपदासु खो, महाराज, थामो वेदितब्बोति. साकच्छायाति संकथाय. दुप्पञ्ञस्स हि कथा उदके गेण्डु विय उप्पलवति, पञ्ञवतो कथेन्तस्स पटिभानं अनन्तरं होति. उदकविप्फन्दितेनेव हि मच्छो खुद्दको वा महन्तो वाति ञायति. ओचरकाति हेट्ठाचरका. चरा हि पब्बतमत्थकेन चरन्तापि हेट्ठा – चरकाव होन्ति. ओचरित्वाति अवचरित्वा वीमंसित्वा, तं तं पवत्तिं ञत्वाति अत्थो. रजोजल्लन्ति रजञ्च जल्लञ्च. वण्णरूपेनाति वण्णसण्ठानेन. इत्तरदस्सनेनाति लहुकदस्सनेन. वियञ्जनेनाति परिक्खारभण्डकेन. पतिरूपको मत्तिकाकुण्डलोवाति सुवण्णकुण्डलपतिरूपको मत्तिकाकुण्डलोव. लोहड्ढमासोति लोहड्ढमासको. पठमं.
२. पञ्चराजसुत्तवण्णना
१२३. दुतिये रूपाति नीलपीतादिभेदं रूपारम्मणं. कामानं अग्गन्ति एतं कामानं उत्तमं सेट्ठन्ति रूपगरुको आह. सेसेसुपि एसेव नयो. यतोति यदा. मनापपरियन्तन्ति मनापनिप्फत्तिकं मनापकोटिकं. तत्थ द्वे मनापानि पुग्गलमनापं सम्मुतिमनापञ्च. पुग्गलमनापं नाम यं एकस्स पुग्गलस्स इट्ठं कन्तं होति, तदेव अञ्ञस्स अनिट्ठं अकन्तं. पच्चन्तवासीनञ्हि गण्डुप्पादापि इट्ठा होन्ति कन्ता मनापा, मज्झिमदेसवासीनं अतिजेगुच्छा. तेसञ्च मोरमंसादीनि इट्ठानि होन्ति, इतरेसं तानि अतिजेगुच्छानि. इदं पुग्गलमनापं. इतरं सम्मुतिमनापं.
इट्ठानिट्ठारम्मणं नाम लोके पटिविभत्तं नत्थि, विभजित्वा पन दस्सेतब्बं. विभजन्तेन च न अतिइस्सरानं महासम्मतमहासुदस्सनधम्मासोकादीनं वसेन विभजितब्बं. तेसञ्हि दिप्पकप्पम्पि आरम्मणं अमनापं उपट्ठाति. अतिदुग्गतानं दुल्लभन्नपानानं वसेनपि न विभजितब्बं. तेसञ्हि कणाजकभत्तसित्थानिपि पूतिमंसस्स रसोपि अतिमधुरो अमतसदिसो होति. मज्झिमानं पन गणकमहामत्तसेट्ठि कुटुम्बिकवाणिजादीनं कालेन इट्ठं कालेन अनिट्ठं लभमानानं वसेन विभजितब्बं. तञ्च पनेतं आरम्मणं जवनं परिच्छिन्दितुं न सक्कोति. जवनञ्हि इट्ठेपि रज्जति अनिट्ठेपि, इट्ठेपि दुस्सति अनिट्ठेपि. एकन्ततो पन विपाकचित्तं इट्ठानिट्ठं परिच्छिन्दति. किञ्चापि हि मिच्छादिट्ठिका बुद्धं वा सङ्घं वा महाचेतियादीनि वा उळारानि आरम्मणानि दिस्वा अक्खीनि पिदहन्ति दोमनस्सं आपज्जन्ति, धम्मसद्दं सुत्वा कण्णे थकेन्ति, चक्खुविञ्ञाणसोतविञ्ञाणानि पन तेसं कुसलविपाकानेव होन्ति. किञ्चापि गूथसूकरादयो गूथगन्धं घायित्वा खादितुं लभिस्सामाति सोमनस्सजाता होन्ति, गूथदस्सने पन नेसं चक्खुविञ्ञाणं, तस्स गन्धघायने घानविञ्ञाणं, रससायने जिव्हाविञ्ञाणञ्च अकुसलविपाकमेव होति. भगवा पन पुग्गलमनापतं सन्धाय ते च, महाराज, रूपातिआदिमाह.
चन्दनङ्गलिकोति इदं तस्स उपासकस्स नामं. पटिभाति मं भगवाति भगवा मय्हं एकं कारणं उपट्ठाति पञ्ञायति. तस्स ते पञ्च राजानो आमुत्तमणिकुण्डले सज्जिताय आपानभूमिया निसिन्नवसेनेव महता राजानुभावेन परमेन इस्सरियविभवेन आगन्त्वापि दसबलस्स सन्तिके ठितकालतो पट्ठाय दिवा पदीपे विय उदकाभिसित्ते अङ्गारे विय सूरियुट्ठाने खज्जोपनके विय च हतप्पभे हतसोभे तं तथागतञ्च तेहि सतगुणेन सहस्सगुणेन विरोचमानं दिस्वा, ‘‘महन्ता वत भो बुद्धा नामा’’ति पटिभानं उदपादि. तस्मा एवमाह.
कोकनदन्ति पदुमस्सेवेतं वेवचनं. पातोति कालस्सेव. सियाति भवेय्य. अवीतगन्धन्ति अविगतगन्धं. अङ्गीरसन्ति सम्मासम्बुद्धं. भगवतो हि अङ्गतो रस्मियो निक्खमन्ति, तस्मा अङ्गीरसोति वुच्चति. यथा कोकनदसङ्खातं पदुमं पातोव फुल्लं अवीतगन्धं सिया, एवमेव भगवन्तं अङ्गीरसं तपन्तं आदिच्चमिव अन्तलिक्खे विरोचमानं पस्साति अयमेत्थ सङ्खेपत्थो. भगवन्तं अच्छादेसीति भगवतो अदासीति अत्थो. लोकवोहारतो पनेत्थ ईदिसं वचनं होति. सो किर उपासको – ‘‘एते तथागतस्स गुणेसु पसीदित्वा मय्हं पञ्च उत्तरासङ्गे देन्ति, अहम्पि ते भगवतोव दस्सामी’’ति चिन्तेत्वा अदासि. दुतियं.
३. दोणपाकसुत्तवण्णना
१२४. ततिये दोणपाककुरन्ति दोणपाकं कुरं, दोणस्स तण्डुलानं पक्कभत्तं तदूपियञ्च सूपब्यञ्जनं भुञ्जतीति अत्थो. भुत्तावीति पुब्बे भत्तसम्मदं विनोदेत्वा मुहुत्तं विस्समित्वा बुद्धुपट्ठानं गच्छति, तंदिवसं पन भुञ्जन्तोव दसबलं सरित्वा हत्थे धोवित्वा अगमासि. महस्सासीति तस्स गच्छतो बलवा भत्तपरीळाहो उदपादि, तस्मा महन्तेहि अस्सासेहि अस्ससति, गत्ततोपिस्स सेदबिन्दूनि मुच्चन्ति, तमेनं उभोसु पस्सेसु ठत्वा यमकतालवण्टेहि बीजन्ति, बुद्धगारवेन पन निपज्जितुं न उस्सहतीति इदं सन्धाय ‘‘महस्सासी’’ति वुत्तं. इमं गाथं अभासीति, राजा भोजने अमत्तञ्ञुताय किलमति, फासु विहारं दानिस्स करिस्सामीति चिन्तेत्वा अभासि. मनुजस्साति सत्तस्स. कहापणसतन्ति पातरासे पण्णासं सायमासे पण्णासन्ति एवं कहापणसतं. परियापुणित्वाति रञ्ञा सद्धिं थोकं गन्त्वा ‘‘इमं मङ्गलअसिं कस्स दम्मि, महाराजा’’ति? असुकस्स नाम देहीति सो तं असिं दत्वा दसबलस्स सन्तिकं आगम्म वन्दित्वा ठितकोव ‘‘गाथं वदथ, भो गोतमा’’ति वत्वा भगवता वुत्तं परियापुणित्वाति अत्थो.
भत्ताभिहारे सुदं भासतीति कथं भासति? भगवता अनुसिट्ठिनियामेन. भगवा हि नं एवं अनुसासि – ‘‘माणव, इमं गाथं नटो विय पत्तपत्तट्ठाने मा अवच, रञ्ञो भुञ्जनट्ठाने ठत्वा पठमपिण्डादीसुपि अवत्वा वोसानपिण्डे गहिते वदेय्यासि, राजा सुत्वाव भत्तपिण्डं छड्डेस्सति. अथ रञ्ञो हत्थेसु धोतेसु पातिं अपनेत्वा सित्थानि गणेत्वा तदुपियं ब्यञ्जनं ञत्वा पुनदिवसे तावतके तण्डुले हारेय्यासि, पातरासे च वत्वा सायमासे मा वदेय्यासी’’ति. सो साधूति पटिस्सुणित्वा तंदिवसं रञ्ञो पातरासं भुत्वा गतत्ता सायमासे भगवतो अनुसिट्ठिनियामेन गाथं अभासि. राजा दसबलस्स वचनं सरित्वा भत्तपिण्डं पातियंयेव छड्डेसि. रञ्ञो हत्थेसु धोतेसु पातिं अपनेत्वा सित्थानि गणेत्वा तदुपियं ब्यञ्जनं ञत्वा पुनदिवसे तत्तके तण्डुले हरिंसु.
नाळिकोदनपरमताय सण्ठासीति सो किर माणवो दिवसे दिवसे तथागतस्स सन्तिकं गच्छति, दसबलस्स विस्सासिको अहोसि. अथ नं एकदिवसं पुच्छि ‘‘राजा कित्तकं भुञ्जती’’ति? सो ‘‘नाळिकोदन’’न्ति आह. वट्टिस्सति एत्तावता पुरिसभागो एस, इतो पट्ठाय गाथं मा वदीति. इति राजा तत्थेव सण्ठासि. दिट्ठधम्मिकेन चेव अत्थेन सम्परायिकेन चाति एत्थ सल्लिखितसरीरता दिट्ठधम्मिकत्थो नाम, सीलं सम्परायिकत्थो. भोजने मत्तञ्ञुता हि सीलङ्गं नाम होतीति. ततियं.
४. पठमसङ्गामसुत्तवण्णना
१२५. चतुत्थे वेदेहिपुत्तोति वेदेहीति पण्डिताधिवचनमेतं, पण्डितित्थिया पुत्तोति अत्थो. चतुरङ्गिनिन्ति हत्थिअस्सरथपत्तिसङ्खातेहि चतूहि अङ्गेहि समन्नागतं. सन्नय्हित्वाति चम्मपटिमुञ्चनादीहि सन्नाहं कारेत्वा. सङ्गामेसुन्ति युज्झिंसु. केन कारणेन? महाकोसलरञ्ञा किर बिम्बिसारस्स धीतरं देन्तेन द्विन्नं रज्जानं अन्तरे सतसहस्सुट्ठानो कासिगामो नाम धीतु दिन्नो. अजातसत्तुना च पितरि मारिते मातापिस्स रञ्ञो वियोगसोकेन नचिरस्सेव मता. ततो राजा पसेनदि कोसलो – ‘‘अजातसत्तुना मातापितरो मारिता, मय्हं पितु सन्तको गामो’’ति तस्सत्थाय अड्डं करोति. अजातसत्तुपि ‘‘मय्हं मातु सन्तको’’ति तस्स गामस्सत्थाय द्वेपि मातुलभागिनेय्या युज्झिंसु.
पापा देवदत्तादयो मित्ता अस्साति पापमित्तो. तेयेवस्स सहायाति पापसहायो. तेस्वेवस्स चित्तं निन्नं सम्पवङ्कन्ति पापसम्पवङ्को. पसेनदिस्स सारिपुत्तत्थेरादीनं वसेन कल्याणमित्तादिता वेदितब्बा. दुक्खं सेतीति जितानि हत्थिआदीनि अनुसोचन्तो दुक्खं सयिस्सति. इदं भगवा पुन तस्स जयकारणं दिस्वा आह. जयं वेरं पसवतीति जिनन्तो वेरं पसवति, वेरिपुग्गलं लभति. चतुत्थं.
५. दुतियसङ्गामसुत्तवण्णना
१२६. पञ्चमे अब्भुय्यासीति पराजये गरहप्पत्तो ‘‘आरामं गन्त्वा भिक्खूनं कथासल्लापं सुणाथा’’ति रत्तिभागे बुद्धरक्खितेन नाम वुड्ढपब्बजितेन धम्मरक्खितस्स वुड्ढपब्बजितस्स ‘‘सचे राजा इमञ्च उपायं कत्वा गच्छेय्य, पुन जिनेय्या’’ति वुत्तजयकारणं सुत्वा अभिउय्यासि.
यावस्स उपकप्पतीति याव तस्स उपकप्पति सय्हं होति. यदा चञ्ञेति यदा अञ्ञे. विलुम्पन्तीति तं विलुम्पित्वा ठितपुग्गलं विलुम्पन्ति. विलुम्पतीति विलुम्पियति. ठानं हि मञ्ञतीति ‘‘कारण’’न्ति हि मञ्ञति. यदाति यस्मिं काले. जेतारं लभते जयन्ति जयन्तो पुग्गलो पच्छा जेतारम्पि लभति. रोसेतारन्ति घट्टेतारं. रोसकोति घट्टको. कम्मविवट्टेनाति कम्मपरिणामेन, तस्स विलुम्पनकम्मस्स विपाकदानेन. सो विलुत्तो विलुप्पतीति सो विलुम्पको विलुम्पियति. पञ्चमं.
६. मल्लिकासुत्तवण्णना
१२७. छट्ठे उपसङ्कमीति मल्लिकाय देविया गब्भवुट्ठानकाले सूतिघरं पटिजग्गापेत्वा आरक्खं दत्वा उपसङ्कमि. अनत्तमनो अहोसीति, ‘‘दुग्गतकुलस्स मे धीतु महन्तं इस्सरियं दिन्नं, सचे पुत्तं अलभिस्स, महन्तं सक्कारं अधिगमिस्स, ततो दानि परिहीना’’ति अनत्तमनो अहोसि. सेय्याति दन्धपञ्ञस्मा एलमूगपुत्ततो एकच्चा इत्थीयेव सेय्या. पोसाति पोसेहि. जनाधिपाति जनाधिभुं राजानं आलपति. सस्सुदेवाति सस्सुससुरदेवता. दिसम्पतीति दिसाजेट्ठका. तादिसा सुभगियाति तादिसाय सुभरियाय. छट्ठं.
७. अप्पमादसुत्तवण्णना
१२८. सत्तमे समधिग्गय्हाति समधिग्गण्हित्वा, आदियित्वाति अत्थो. अप्पमादोति कारापकअप्पमादो. समोधानन्ति समवधानं उपक्खेपं. एवमेव खोति हत्थिपदं विय हि कारापकअप्पमादो, सेसपदजातानि विय अवसेसा चतुभूमका कुसलधम्मा. ते हत्थिपदे सेसपदानि विय अप्पमादे समोधानं गच्छन्ति, अप्पमादस्स अन्तो परिवत्तन्ति. यथा च हत्थिपदं सेसपदानं अग्गं सेट्ठं, एवं अप्पमादो सेसधम्मानन्ति दस्सेति. महग्गतलोकुत्तरधम्मानम्पि हेस पटिलाभकट्ठेन लोकियोपि समानो अग्गोव होति.
अप्पमादं पसंसन्तीति ‘‘एतानि आयुआदीनि पत्थयन्तेन अप्पमादोव कातब्बो’’ति अप्पमादमेव पसंसन्ति. यस्मा वा पुञ्ञकिरियासु पण्डिता अप्पमादं पसंसन्ति, तस्मा आयुआदीनि पत्थयन्तेन अप्पमादोव कातब्बोति अत्थो. अत्थाभिसमयाति अत्थपटिलाभा. सत्तमं.
८. कल्याणमित्तसुत्तवण्णना
१२९. अट्ठमे सो च खो कल्याणमित्तस्साति सो चायं धम्मो कल्याणमित्तस्सेव स्वाक्खातो नाम होति, न पापमित्तस्साति. किञ्चापि हि धम्मो सब्बेसम्पि स्वाक्खातोव, कल्याणमित्तस्स पन सुस्सूसन्तस्स सद्दहन्तस्स अत्थं पूरेति भेसज्जं विय वळञ्जन्तस्स न इतरस्साति. तेनेतं वुत्तं. धम्मोति चेत्थ देसनाधम्मो वेदितब्बो.
उपड्ढमिदन्ति थेरो किर रहोगतो चिन्तेसि – ‘‘अयं समणधम्मो नाम ओवादके अनुसासके कल्याणमित्ते सति पच्चत्तपुरिसकारे ठितस्स सम्पज्जति, उपड्ढं कल्याणमित्ततो होति, उपड्ढं पच्चत्तपुरिसकारतो’’ति. अथस्स एतदहोसि – ‘‘अहं पदेसञाणे ठितो निप्पदेसं चिन्तेतुं न सक्कोमि, सत्थारं पुच्छित्वा निक्कङ्खो भविस्सामी’’ति. तस्मा सत्थारं उपसङ्कमित्वा एवमाह. ब्रह्मचरियस्साति अरियमग्गस्स. यदिदं कल्याणमित्तताति या एसा कल्याणमित्तता नाम, सा उपड्ढं, ततो उपड्ढं आगच्छतीति अत्थो. इति थेरेन ‘‘उपड्ढुपड्ढा सम्मादिट्ठिआदयो कल्याणमित्ततो आगच्छन्ति, उपड्ढुपड्ढा पच्चत्तपुरिसकारतो’’ति वुत्तं. किञ्चापि थेरस्स अयं मनोरथो, यथा पन बहूहि सिलाथम्भे उस्सापिते, ‘‘एत्तकं ठानं असुकेन उस्सापितं, एत्तकं असुकेना’’ति विनिब्भोगो नत्थि, यथा च मातापितरो निस्साय उप्पन्नेसु पुत्तेसु ‘‘एत्तकं मातितो निब्बत्तं, एत्तकं पितितो’’ति विनिब्भोगो नत्थि, एवं इधापि अविनिब्भोगधम्मो हेस, ‘‘एत्तकं सम्मादिट्ठिआदीनं कल्याणमित्ततो निब्बत्तं, एत्तकं पच्चत्तपुरिसकारतो’’ति न सक्का लद्धुं, कल्याणमित्तताय पन उपड्ढगुणो लब्भतीति थेरस्स अज्झासयेन उपड्ढं नाम जातं, सकलगुणो पटिलब्भतीति भगवतो अज्झासयेन सकलं नाम जातं. कल्याणमित्तताति चेतं पुब्बभागपटिलाभङ्गं नामाति गहितं. अत्थतो कल्याणमित्तं निस्साय लद्धा सीलसमाधिविपस्सनावसेन चत्तारो खन्धा. सङ्खारक्खन्धोतिपि वदन्तियेव.
मा हेवं, आनन्दाति, आनन्द, मा एवं अभणि, बहुस्सुतो त्वं सेखपटिसम्भिदप्पत्तो अट्ठ वरे गहेत्वा मं उपट्ठहसि, चतूहि अच्छरियब्भुतधम्मेहि समन्नागतो, तादिसस्स एवं कथेतुं न वट्टति. सकलमेव हिदं, आनन्द, ब्रह्मचरियं, यदिदं कल्याणमित्तताति इदं भगवा – ‘‘चत्तारो मग्गा चत्तारि फलानि तिस्सो विज्जा छ अभिञ्ञा सब्बं कल्याणमित्तमूलकमेव होती’’ति सन्धायाह. इदानि वचीभेदेनेव कारणं दस्सेन्तो कल्याणमित्तस्सेतन्तिआदिमाह. तत्थ पाटिकङ्खन्ति पाटिकङ्खितब्बं इच्छितब्बं, अवस्संभावीति अत्थो.
इधाति इमस्मिं सासने. सम्मादिट्ठिं भावेतीतिआदीसु अट्ठन्नं आदिपदानंयेव ताव अयं सङ्खेपवण्णना – सम्मा दस्सनलक्खणा सम्मादिट्ठि. सम्मा अभिनिरोपनलक्खणो सम्मासङ्कप्पो. सम्मा परिग्गहणलक्खणा सम्मावाचा. सम्मा समुट्ठापनलक्खणो सम्माकम्मन्तो. सम्मा वोदापनलक्खणा सम्माआजीवो. सम्मा पग्गहलक्खणो सम्मावायामो. सम्मा उपट्ठानलक्खणा सम्मासति. सम्मा समाधानलक्खणो सम्मासमाधि.
तेसु एकेकस्स तीणि किच्चानि होन्ति. सेय्याथिदं – सम्मादिट्ठि ताव अञ्ञेहिपि अत्तनो पच्चनीककिलेसेहि सद्धिं मिच्छादिट्ठिं पजहति, निरोधं आरम्मणं करोति, सम्पयुत्तधम्मे च पस्सति तप्पटिच्छादकमोहविधमनवसेन असम्मोहतो. सम्मासङ्कप्पादयोपि तथेव मिच्छासङ्कप्पादीनि च पजहन्ति, निरोधञ्च आरम्मणं करोन्ति. विसेसतो पनेत्थ सम्मादिट्ठि सहजातधम्मे सम्मा दस्सेति. सम्मासङ्कप्पो सहजातधम्मे अभिनिरोपेति, सम्मावाचा सम्मा परिग्गण्हाति, सम्माकम्मन्तो सम्मा समुट्ठापेति, सम्माआजीवो सम्मा वोदापेति, सम्मावायामो सम्मा पग्गण्हाति, सम्मासति सम्मा उपट्ठापेति, सम्मासमाधि सम्मा दहति.
अपिचेसा सम्मादिट्ठि नाम पुब्बभागे नानाखणा नानारम्मणा होति, मग्गकाले एकक्खणा एकारम्मणा. किच्चतो पन सम्मादिट्ठि दुक्खे ञाणन्तिआदीनि चत्तारि नामानि लभति. सम्मासङ्कप्पादयोपि पुब्बभागे नानाखणा नानारम्मणा होन्ति, मग्गकाले एकक्खणा एकारम्मणा. तेसु सम्मासङ्कप्पो किच्चतो नेक्खम्मसङ्कप्पोतिआदीनि तीणि नामानि लभति. सम्मावाचादयो तयो विरतियोपि होन्ति चेतनायोपि, मग्गक्खणे पन विरतियोव. सम्मावायामो सम्मासतीति इदम्पि द्वयं किच्चतो सम्मप्पधानसतिपट्ठानवसेन चत्तारि नामानि लभति. सम्मासमाधि पन पुब्बभागेपि मग्गक्खणेपि सम्मासमाधियेव.
एवं ताव ‘‘सम्मादिट्ठि’’न्तिआदिना नयेन वुत्तानं अट्ठन्नं आदिपदानंयेव अत्थवण्णनं ञत्वा इदानि भावेति विवेकनिस्सितन्तिआदीसु एवं ञातब्बो. भावेतीति वड्ढेति, अत्तनो चित्तसन्ताने पुनप्पुनं जनेति, अभिनिब्बत्तेतीति अत्थो. विवेकनिस्सितन्ति विवेकं निस्सितं, विवेके वा निस्सितन्ति विवेकनिस्सितं. विवेकोति विवित्तता. विवित्तता चायं तदङ्गविवेको, विक्खम्भन-समुच्छेद-पटिप्पस्सद्धि-निस्सरणविवेकोति पञ्चविधो. एवमेतस्मिं पञ्चविधे विवेके. विवेकनिस्सितन्ति तदङ्गविवेकनिस्सितं समुच्छेदविवेकनिस्सितं निस्सरणविवेकनिस्सितञ्च सम्मादिट्ठिं भावेतीति अयमत्थो वेदितब्बो. तथा हि अयं अरियमग्गभावनानुयुत्तो योगी विपस्सनाक्खणे किच्चतो तदङ्गविवेकनिस्सितं, अज्झासयतो निस्सरणविवेकनिस्सितं, मग्गकाले पन किच्चतो समुच्छेदविवेकनिस्सितं, आरम्मणतो निस्सरणविवेकनिस्सितं सम्मादिट्ठिं भावेति. एस नयो विरागनिस्सितादीसु. विवेकत्था एव हि विरागादयो.
केवलञ्चेत्थ वोस्सग्गो दुविधो परिच्चागवोस्सग्गो च पक्खन्दनवोस्सग्गो चाति. तत्थ परिच्चागवोस्सग्गोति विपस्सनाक्खणे च तदङ्गवसेन, मग्गक्खणे च समुच्छेदवसेन किलेसप्पहानं. पक्खन्दनवोस्सग्गोति विपस्सनाक्खणे तन्निन्नभावेन, मग्गक्खणे पन आरम्मणकरणेन निब्बानपक्खन्दनं, तदुभयम्पि इमस्मिं लोकियलोकुत्तरमिस्सके अत्थवण्णनानये वट्टति. तथा हि अयं सम्मादिट्ठि यथावुत्तेन पकारेन किलेसे च परिच्चजति, निब्बानञ्च पक्खन्दति.
वोस्सग्गपरिणामिन्ति इमिना पन सकलेन वचनेन वोस्सग्गत्थं परिणमन्तं परिणतञ्च, परिपच्चन्तं परिपक्कञ्चाति इदं वुत्तं होति. अयञ्हि अरियमग्गभावनानुयुत्तो भिक्खु यथा सम्मादिट्ठि किलेसपरिच्चागवोस्सग्गत्थं निब्बानपक्खन्दनवोस्सग्गत्थञ्च परिपच्चति, यथा च परिपक्का होति, तथा नं भावेतीति. एस नयो सेसमग्गङ्गेसु.
आगम्माति आरब्भ सन्धाय पटिच्च. जातिधम्माति जातिसभावा जातिपकतिका. तस्माति यस्मा सकलो अरियमग्गोपि कल्याणमित्तं निस्साय लब्भति, तस्मा. हन्दाति ववस्सग्गत्थे निपातो. अप्पमादं पसंसन्तीति अप्पमादं वण्णयन्ति, तस्मा अप्पमादो कातब्बो. अत्थाभिसमयाति अत्थपटिलाभा. अट्ठमं.
९. पठमअपुत्तकसुत्तवण्णना
१३०. नवमे दिवा दिवस्साति दिवसस्स दिवा, मज्झन्हिकसमयेति अत्थो. सापतेय्यन्ति धनं. को पन वादो रूपियस्साति सुवण्णरजततम्बलोहकाळलोहफालकच्छपकादिभेदस्स घनकतस्स चेव परिभोगभाजनादिभेदस्स च रूपियभण्डस्स पन को वादो? ‘‘एत्तकं नामा’’ति का परिच्छेदकथाति अत्थो. कणाजकन्ति सकुण्डकभत्तं. बिलङ्गदुतियन्ति कञ्जिकदुतियं. साणन्ति साणवाकमयं. तिपक्खवसनन्ति तीणि खण्डानि द्वीसु ठानेसु सिब्बित्वा कतनिवासनं.
असप्पुरिसोति लामकपुरिसो. उद्धग्गिकन्तिआदीसु उपरूपरिभूमीसु फलदानवसेन उद्धं अग्गमस्साति उद्धग्गिका. सग्गस्स हिता तत्रुपपत्तिजननतोति सोवग्गिका. निब्बत्तट्ठानेसु सुखो विपाको अस्साति सुखविपाका. सुट्ठु अग्गानं दिब्बवण्णादीनं विसेसानं निब्बत्तनतो सग्गसंवत्तनिका. एवरूपं दक्खिणदानं न पतिट्ठापेतीति.
सातोदकाति मधुरोदका. सेत्तोदकाति वीचीनं भिन्नट्ठाने उदकस्स सेतताय सेतोदका. सुपतित्थाति सुन्दरतित्था. तं जनोति येन उदकेन सातोदका, तं उदकं जनो भाजनानि पूरेत्वा नेव हरेय्य. न यथापच्चयं वा करेय्याति, यं यं उदकेन उदककिच्चं कातब्बं, तं तं न करेय्य. तदपेय्यमानन्ति तं अपेय्यमानं. किच्चकरो च होतीति अत्तना कत्तब्बकिच्चकरो चेव कुसलकिच्चकरो च, भुञ्जति च, कम्मन्ते च पयोजेति, दानञ्च देतीति अत्थो. नवमं.
१०. दुतियअपुत्तकसुत्तवण्णना
१३१. दसमे पिण्डपातेन पटिपादेसीति पिण्डपातेन सद्धिं संयोजेसि, पिण्डपातं अदासीति अत्थो. पक्कामीति केनचिदेव राजुपट्ठानादिना किच्चेन गतो. पच्छा विप्पटिसारी अहोसीति सो किर अञ्ञेसुपि दिवसेसु तं पच्चेकसम्बुद्धं पस्सति, दातुं पनस्स चित्तं न उप्पज्जति. तस्मिं पन दिवसे अयं पदुमवतिदेविया ततियपुत्तो तग्गरसिखी पच्चेकबुद्धो गन्धमादनपब्बते फलसमापत्तिसुखेन वीतिनामेत्वा पुब्बण्हसमये वुट्ठाय अनोतत्तदहे मुखं धोवित्वा मनोसिलातले निवासेत्वा कायबन्धनं बन्धित्वा पत्तचीवरमादाय अभिञ्ञापादकं चतुत्थज्झानं समापज्जित्वा इद्धिया वेहासं अब्भुग्गन्त्वा नगरद्वारे ओरुय्ह चीवरं पारुपित्वा पत्तमादाय नगरवासीनं घरद्वारेसु सहस्सभण्डिकं ठपेन्तो विय पासादिकेहि अभिक्कन्तादीहि अनुपुब्बेन सेट्ठिनो घरद्वारं सम्पत्तो. तंदिवसञ्च सेट्ठि पातोव उट्ठाय पणीतभोजनं भुञ्जित्वा, घरद्वारकोट्ठके आसनं पञ्ञापेत्वा, दन्तन्तरानि सोधेन्तो निसिन्नो होति. सो पच्चेकबुद्धं दिस्वा, तंदिवसं पातो भुत्वा निसिन्नत्ता दानचित्तं उप्पादेत्वा, भरियं पक्कोसापेत्वा, ‘‘इमस्स समणस्स पिण्डपातं देही’’ति वत्वा पक्कामि.
सेट्ठिभरिया चिन्तेसि – ‘‘मया एत्तकेन कालेन इमस्स ‘देथा’ति वचनं न सुतपुब्बं, दापेन्तोपि च अज्ज न यस्स वा तस्स वा दापेति, वीतरागदोसमोहस्स वन्तकिलेसस्स ओहितभारस्स पच्चेकबुद्धस्स दापेति, यं वा तं वा अदत्वा पणीतं पिण्डपातं दस्सामी’’ति, घरा निक्खम्म पच्चेकबुद्धं पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा पत्तं आदाय अन्तोनिवेसने पञ्ञत्तासने निसीदापेत्वा सुपरिसुद्धेहि सालितण्डुलेहि भत्तं सम्पादेत्वा तदनुरूपं खादनीयं ब्यञ्जनं सुपेय्यञ्च सल्लक्खेत्वा पत्तं पूरेत्वा बहि गन्धेहि समलङ्करित्वा पच्चेकबुद्धस्स हत्थेसु पतिट्ठपेत्वा वन्दि. पच्चेकबुद्धो – ‘‘अञ्ञेसम्पि पच्चेकबुद्धानं सङ्गहं करिस्सामी’’ति अपरिभुञ्जित्वाव अनुमोदनं कत्वा पक्कामि. सोपि खो सेट्ठि बाहिरतो आगच्छन्तो पच्चेकबुद्धं दिस्वा मयं ‘‘तुम्हाकं पिण्डपातं देथा’’ति वत्वा पक्कन्ता, अपि वो लद्धोति? आम, सेट्ठि लद्धोति. ‘‘पस्सामी’’ति गीवं उक्खिपित्वा ओलोकेसि. अथस्स पिण्डपातगन्धो उट्ठहित्वा नासापुटं पहरि. सो चित्तं संयमेतुं असक्कोन्तो पच्छा विप्पटिसारी आहोसीति.
वरमेतन्तिआदि विप्पटिसारस्स उप्पन्नाकारदस्सनं. भातु च पन एकपुत्तकं सापतेय्यस्स कारणा जीविता वोरोपेसीति तदा किरस्स अविभत्तेयेव कुटुम्बे मातापितरो च जेट्ठभाता च कालमकंसु. सो भातुजायाय सद्धिंयेव संवासं कप्पेसि. भातु पनस्स एको पुत्तो होति, तं वीथिया कीळन्तं मनुस्सा वदन्ति – ‘‘अयं दासो अयं दासी इदं यानं इदं धनं तव सन्तक’’न्ति. सो तेसं कथं गहेत्वा – ‘‘अयं दासो मय्हं सन्तक’’न्तिआदीनि कथेति.
अथस्स चूळपिता चिन्तेसि – ‘‘अयं दारको इदानेव एवं कथेसि, महल्लककाले कुटुम्बं मज्झे भिन्दापेय्य, इदानेवस्स कत्तब्बं करिस्सामी’’ति एकदिवसं वासिं आदाय – ‘‘एहि पुत्त, अरञ्ञं गच्छामा’’ति तं अरञ्ञं नेत्वा विरवन्तं विरवन्तं मारेत्वा आवाटे पक्खिपित्वा पंसुना पटिच्छादेसि. इदं सन्धायेतं वुत्तं. सत्तक्खत्तुन्ति सत्तवारे. पुब्बपच्छिमचेतनावसेन चेत्थ अत्थो वेदितब्बो. एकपिण्डपातदानस्मिञ्हि एकाव चेतना द्वे पटिसन्धियो न देति, पुब्बपच्छिमचेतनाहि पनेस सत्तक्खत्तुं सग्गे, सत्तक्खत्तुं सेट्ठिकुले निब्बत्तो. पुराणन्ति पच्चेकसम्बुद्धस्स दिन्नपिण्डपातचेतनाकम्मं.
परिग्गहन्ति परिग्गहितवत्थु. अनुजीविनोति एकं महाकुलं निस्साय पण्णासम्पि सट्ठिपि कुलानि जीवन्ति, ते मनुस्से सन्धायेतं वुत्तं. सब्बं नादाय गन्तब्बन्ति सब्बमेतं न आदियित्वा गन्तब्बं. सब्बं निक्खिप्पगामिनन्ति सब्बमेतं निक्खिप्पसभावं, परिच्चजितब्बसभावमेवाति अत्थो. दसमं.
दुतियो वग्गो.