३. ततियवग्गो

१. पुग्गलसुत्तवण्णना

१३२. ततियवग्गस्स पठमे ‘‘नीचे कुले पच्चाजातो’’तिआदिकेन तमेन युत्तोति तमो. कायदुच्चरितादीहि पुन निरयतमूपगमनतो तमपरायणो. इति उभयेनपि खन्धतमोव कथितो होति. ‘‘उच्चे कुले पच्चाजातो’’तिआदिकेन जोतिना युत्ततो जोति, आलोकीभूतोति वुत्तं होति. कायसुचरितादीहि पुन सग्गूपपत्तिजोतिभावूपगमनतो जोतिपरायणो. इमिना नयेन इतरेपि द्वे वेदितब्बा.

वेनकुलेति विलीवकारकुले. नेसादकुलेति मिगलुद्दकादीनं कुले. रथकारकुलेति चम्मकारकुले. पुक्कुसकुलेति पुप्फछड्डककुले. कसिरवुत्तिकेति दुक्खवुत्तिके. दुब्बण्णोति पंसुपिसाचको विय झामखाणुवण्णो. दुद्दसिकोति विजातमातुयापि अमनापदस्सनो. ओकोटिमकोति लकुण्डको. काणोति एकक्खिकाणो वा उभयक्खिकाणो वा. कुणीति एकहत्थकुणी वा उभयहत्थकुणी वा. खञ्जोति एकपादखञ्जो वा उभयपादखञ्जो वा. पक्खहतोति हतपक्खो पीठसप्पी. पदीपेय्यस्साति तेलकपल्लकादिनो पदीपउपकरणस्स. एवं खो, महाराजाति एत्थ एको पुग्गलो बहिद्धा आलोकं अदिस्वा मातुकुच्छिस्मिंयेव कालं कत्वा अपायेसु निब्बत्तन्तो सकलं कप्पम्पि संसरति, सोपि तमोतमपरायणोव. सो पन कुहकपुग्गलो भवेय्य. कुहकस्स हि एवरूपा निब्बत्ति होतीति वुत्तं.

एत्थ च ‘‘नीचे कुले पच्चाजातो होति चण्डालकुले वा’’तिआदीहि आगमनविपत्ति चेव पुब्बुप्पन्नपच्चयविपत्ति च दस्सिता. दलिद्देतिआदीहि पवत्तपच्चयविपत्ति. कसिरवुत्तिकेतिआदीहि आजीवुपायविपत्ति. दुब्बण्णोतिआदीहि अत्तभावविपत्ति. बव्हाबाधोतिआदीहि दुक्खकारणसमायोगो. न लाभीतिआदीहि सुखकारणविपत्ति चेव उपभोगविपत्ति च. कायेन दुच्चरितन्तिआदीहि तमपरायणभावस्स कारणसमायोगो. कायस्स भेदातिआदीहि सम्परायिकतमूपगमो. सुक्कपक्खो वुत्तपटिपक्खनयेन वेदितब्बो.

अक्कोसतीति दसहि अक्कोसवत्थूहि अक्कोसति. परिभासतीति, ‘‘कस्मा तिट्ठथ? किं तुम्हेहि अम्हाकं कसिकम्मादीनि कतानी’’तिआदीहि? परिभववचनेहि परिभासति. रोसकोति घट्टको. अब्यग्गमनसोति एकग्गचित्तो. पठमं.

२. अय्यिकासुत्तवण्णना

१३३. दुतिये जिण्णाति जराजिण्णा. वुड्ढाति वयोवुड्ढा. महल्लिकाति जातिमहल्लिका. अद्धगताति अद्धं चिरकालं अतिक्कन्ता. वयोअनुप्पत्ताति पच्छिमवयं सम्पत्ता. पिया मनापाति रञ्ञो किर मातरि मताय अय्यिका मातुट्ठाने ठत्वा पटिजग्गि, तेनस्स अय्यिकाय बलवपेमं उप्पज्जि. तस्मा एवमाह. हत्थिरतनेनाति सतसहस्सग्घनको हत्थी सतसहस्सग्घनकेन अलङ्कारेन अलङ्कतो हत्थिरतनं नाम. अस्सरतनेपि एसेव नयो. गामवरोपि सतसहस्सुट्ठानकगामोव. सब्बानि तानि भेदनधम्मानीति तेसु हि किञ्चि करियमानमेव भिज्जति, किञ्चि कतपरियोसितं चक्कतो अनपनीतमेव, किञ्चि अपनेत्वा भूमियं ठपितमत्तं, किञ्चि ततो परं, एवमेव सत्तेसुपि कोचि पटिसन्धिं गहेत्वा मरति, कोचि मूळ्हगब्भाय मातरि मातुकुच्छितो अनिक्खन्तोव, कोचि निक्खन्तमत्तो, कोचि ततो परन्ति. तस्मा एवमाह. दुतियं.

१३४. ततिये सब्बं उत्तानमेव. ततियं.

४. इस्सत्तसुत्तवण्णना

१३५. चतुत्थस्स अट्ठुप्पत्तिको निक्खेपो. भगवतो किर पठमबोधियं महालाभसक्कारो उदपादि भिक्खुसङ्घस्स च. तित्थिया हतलाभसक्कारा हुत्वा कुलेसु एवं कन्थेन्ता विचरन्ति – ‘‘समणो गोतमो एवमाह, ‘मय्हमेव दानं दातब्बं, न अञ्ञेसं दानं दातब्बं. मय्हमेव सावकानं दानं दातब्बं, न अञ्ञेसं सावकानं दानं दातब्बं. मय्हमेव दिन्नं महप्फलं, न अञ्ञेसं दिन्नं महप्फलं. मय्हमेव सावकानं दिन्नं महप्फलं, न अञ्ञेसं सावकानं दिन्नं महप्फल’न्ति. युत्तं नु खो सयम्पि भिक्खाचारनिस्सितेन परेसं भिक्खाचारनिस्सितानं चतुन्नं पच्चयानं अन्तरायं कातुं, अयुत्तं करोति अननुच्छविक’’न्ति. सा कथा पत्थरमाना राजकुलं सम्पत्ता. राजा सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘अट्ठानमेतं यं तथागतो परेसं लाभन्तरायं करेय्य. एते तथागतस्स अलाभाय अयसाय परिसक्कन्ति. सचाहं इधेव ठत्वा ‘मा एवं अवोचुत्थ, न सत्था एवं कथेती’ति वदेय्यं, एवं सा कथा निज्झत्तिं न गच्छेय्य, इमस्स महाजनस्स सन्निपतितकालेयेव नं निज्झापेस्सामी’’ति एकं छणदिवसं आगमेन्तो तुण्ही अहोसि.

अपरेन समयेन महाछणे सम्पत्ते ‘‘अयं इमस्स कालो’’ति नगरे भेरिं चरापेसि – ‘‘सद्धा वा अस्सद्धा वा सम्मादिट्ठिका वा मिच्छादिट्ठिका वा गेहरक्खके दारके वा मातुगामे वा ठपेत्वा अवसेसा ये विहारं नागच्छन्ति, पञ्ञासं दण्डो’’ति. सयम्पि पातोव न्हत्वा कतपातरासो सब्बाभरणपटिमण्डितो महता बलकायेन सद्धिं विहारं अगमासि. गच्छन्तो च चिन्तेसि – ‘‘भगवा तुम्हे किर एवं वदथ ‘मय्हमेव दानं दातब्बं…पे… न अञ्ञेसं सावकानं दिन्नं महप्फल’न्ति एवं पुच्छितुं अयुत्तं, पञ्हमेव पुच्छिस्सामि, पञ्हं कथेन्तो च मे भगवा अवसाने तित्थियानं वादं भञ्जिस्सती’’ति. सो पञ्हं पुच्छन्तो कत्थ नु खो, भन्ते, दानं दातब्बन्ति आह. यत्थाति यस्मिं पुग्गले चित्तं पसीदति, तस्मिं दातब्बं, तस्स वा दातब्बन्ति अत्थो.

एवं वुत्ते राजा येहि मनुस्सेहि तित्थियानं वचनं आरोचितं, ते ओलोकेसि. ते रञ्ञा ओलोकितमत्ताव मङ्कुभूता अधोमुखा पादङ्गुट्ठकेन भूमिं लेखमाना अट्ठंसु. राजा – ‘‘एकपदेनेव, भन्ते, हता तित्थिया’’ति महाजनं सावेन्तो महासद्देन अभासि. एवञ्च पन भासित्वा – ‘‘भगवा चित्तं नाम निगण्ठाचेलकपरिब्बाजकादीसु यत्थ कत्थचि पसीदति, कत्थ पन, भन्ते, दिन्नं महप्फल’’न्ति पुच्छि. अञ्ञं खो एतन्ति, ‘‘महाराज, अञ्ञं तया पठमं पुच्छितं, अञ्ञं पच्छा, सल्लक्खेहि एतं, पञ्हाकथनं पन मय्हं भारो’’ति वत्वा सीलवतो खोतिआदिमाह. तत्थ इध त्यस्साति इध ते अस्स. समुपब्यूळ्होति रासिभूतो. असिक्खितोति धनुसिप्पे असिक्खितो. अकतहत्थोति मुट्ठिबन्धादिवसेन असम्पादितहत्थो. अकतयोग्गोति तिणपुञ्जमत्तिकापुञ्जादीसु अकतपरिचयो. अकतूपासनोति राजराजमहामत्तानं अदस्सितसरक्खेपो. छम्भीति पवेधितकायो.

कामच्छन्दो पहीनोतिआदीसु अरहत्तमग्गेन कामच्छन्दो पहीनो होति, अनागामिमग्गेन ब्यापादो, अरहत्तमग्गेनेव थिनमिद्धं, तथा उद्धच्चं, ततियेनेव कुक्कुच्चं, पठममग्गेन विचिकिच्छा पहीना होति. असेक्खेन सीलक्खन्धेनाति असेक्खस्स सीलक्खन्धो असेक्खो सीलक्खन्धो नाम. एस नयो सब्बत्थ. एत्थ च पुरिमेहि चतूहि पदेहि लोकियलोकुत्तरसीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तियो कथिता. विमुत्तिञाणदस्सनं पच्चवेक्खणञाणं होति, तं लोकियमेव.

इस्सत्तन्ति उसुसिप्पं. बलवीरियन्ति एत्थ बलं नाम वायोधातु, वीरियं कायिकचेतसिकवीरियमेव. भरेति भरेय्य. नासूरं जातिपच्चयाति, ‘‘अयं जातिसम्पन्नो’’ति एवं जातिकारणा असूरं न भरेय्य.

खन्तिसोरच्चन्ति एत्थ खन्तीति अधिवासनखन्ति, सोरच्चन्ति अरहत्तं. धम्माति एते द्वे धम्मा. अस्समेति आवसथे. विवनेति अरञ्ञट्ठाने, निरुदके अरञ्ञे चतुरस्सपोक्खरणिआदीनि कारयेति अत्थो. दुग्गेति विसमट्ठाने. सङ्कमनानीति पण्णासहत्थसट्ठिहत्थानि समोकिण्णपरिसुद्धवालिकानि सङ्कमनानि करेय्य.

इदानि एतेसु अरञ्ञसेनासनेसु वसन्तानं भिक्खूनं भिक्खाचारवत्तं आचिक्खन्तो अन्नं पानन्तिआदिमाह. तत्थ सेनासनानीति मञ्चपीठादीनि. विप्पसन्नेनाति खीणासवस्स देन्तोपि सकङ्खेन किलेसमलिनेन चित्तेन अदत्वा विप्पसन्नेनेव चित्तेन ददेय्य. थनयन्ति गज्जन्तो. सतक्ककूति सतसिखरो, अनेककूटोति अत्थो. अभिसङ्खच्चाति अभिसङ्खरित्वा समोधानेत्वा रासिं कत्वा.

आमोदमानोति तुट्ठमानसो हुत्वा. पकिरेतीति दानग्गे विचिरति, पकिरन्तो विय वा दानं देति. पुञ्ञधाराति अनेकदानचेतनामया पुञ्ञधारा. दातारं अभिवस्सतीति यथा आकासे समुट्ठितमेघतो निक्खन्ता उदकधारा पथविं सिनेहयन्ती तेमेन्ती किलेदयन्ती अभिवस्सति, एवमेव अयम्पि दायकस्स अब्भन्तरे उप्पन्ना पुञ्ञधारा तमेव दातारं अन्तो सिनेहेति पूरेति अभिसन्देति. तेन वुत्तं ‘‘दातारं अभिवस्सती’’ति. चतुत्थं.

५. पब्बतूपमसुत्तवण्णना

१३६. पञ्चमे मुद्धावसित्तानन्ति खत्तियाभिसेकेन मुद्धनि अवसित्तानं कताभिसेकानं. कामगेधपरियुट्ठितानन्ति कामेसु गेधेन परियुट्ठितानं अभिभूतानं. जनपदत्थावरियप्पत्तानन्ति जनपदे थिरभावप्पत्तानं. राजकरणीयानीति राजकम्मानि राजूहि कत्तब्बकिच्चानि. तेसु ख्वाहन्ति तेसु अहं. उसुक्कमापन्नोति ब्यापारं आपन्नो. एस किर राजा दिवसस्स तिक्खत्तुं भगवतो उपट्ठानं गच्छति, अन्तरागमनानि बहूनिपि होन्ति. तस्स निबद्धं गच्छतो बलकायो महापि होति अप्पोपि. अथेकदिवसं पञ्चसता चोरा चिन्तयिंसु – ‘‘अयं राजा अवेलाय अप्पेन बलेन समणस्स गोतमस्स उपट्ठानं गच्छति, अन्तरामग्गे नं गहेत्वा रज्जं गण्हिस्सामा’’ति. ते अन्धवने निलीयिंसु. राजानो च नाम महापुञ्ञा होन्ति. अथ तेसंयेव अब्भन्तरतो एको पुरिसो निक्खमित्वा रञ्ञो आरोचेसि. राजा महन्तं बलकायं आदाय अन्धवनं परिवारेत्वा ते सब्बे गहेत्वा अन्धवनतो याव नगरद्वारा मग्गस्स उभोसु पस्सेसु यथा अञ्ञमञ्ञं चक्खुना चक्खुं उपनिबन्धित्वा ओलोकेन्ति, एवं आसन्नानि सूलानि रोपापेत्वा सूलेसु उत्तासेसि. इदं सन्धाय एवमाह.

अथ सत्था चिन्तेसि – ‘‘सचाहं वक्खामि, ‘महाराज, मादिसे नाम सम्मासम्बुद्धे धुरविहारे वसन्ते तया एवरूपं दारुणं कम्मं कतं, अयुत्तं ते कत’न्ति, अथायं राजा मङ्कु हुत्वा सन्थम्भितुं न सक्कुणेय्य, परियायेन धम्मं कथेन्तस्सेव मे सल्लक्खेस्सती’’ति धम्मदेसनं आरभन्तो तं किं मञ्ञसीतिआदिमाह. तत्थ सद्धायिकोति सद्धातब्बो, यस्स त्वं वचनं सद्दहसीति अत्थो. पच्चयिकोति तस्सेव वेवचनं, यस्स वचनं पत्तियायसीति अत्थो. अब्भसमन्ति आकाससमं. निप्पोथेन्तो आगच्छतीति पथवितलतो याव अकनिट्ठब्रह्मलोका सब्बे सत्ते सण्हकरणीयं तिणचुण्णं विय करोन्तो पिसन्तो आगच्छति.

अञ्ञत्र धम्मचरियायाति ठपेत्वा धम्मचरियं अञ्ञं कातब्बं नत्थि, दसकुसलकम्मपथसङ्खाता धम्मचरियाव कत्तब्बा, भन्तेति – समचरियादीनि तस्सेव वेवचनानि. आरोचेमीति आचिक्खामि. पटिवेदयामीति जानापेमि. अधिवत्ततीति अज्झोत्थरति. हत्थियुद्धानीति नाळागिरिसदिसे हेमकप्पने नागे अभिरुय्ह युज्झितब्बयुद्धानि. गतीति निप्फत्ति. विसयोति ओकासो, समत्थभावो वा. न हि सक्का तेहि जरामरणं पटिबाहितुं. मन्तिनो महामत्ताति मन्तसम्पन्ना महोसधविधुरपण्डितादिसदिसा महाअमच्चा. भूमिगतन्ति महालोहकुम्भियो पूरेत्वा भूमियं ठपितं. वेहासट्ठन्ति चम्मपसिब्बके पूरेत्वा तुलासङ्घाटादीसु लग्गेत्वा चेव निय्युहादीसु च पूरेत्वा ठपितं. उपलापेतुन्ति अञ्ञमञ्ञं भिन्दितुं. यथा द्वे जना एकेन मग्गेन न गच्छन्ति एवं कातुं.

नभं आहच्चाति आकासं पूरेत्वा. एवं जरा च मच्चु चाति इध द्वेयेव पब्बता गहिता, राजोवादे पन ‘‘जरा आगच्छति सब्बयोब्बनं विलुम्पमाना’’ति एवं जरा मरणं ब्याधि विपत्तीति चत्तारोपेते आगताव. तस्माति यस्मा हत्थियुद्धादीहि जरामरणं जिनितुं न सक्का, तस्मा. सद्धं निवेसयेति सद्धं निवेसेय्य, पतिट्ठापेय्याति. पञ्चमं.

ततियो वग्गो.

इति सारत्थप्पकासिनिया

संयुत्तनिकाय-अट्ठकथाय

कोसलसंयुत्तवण्णना निट्ठिता.