५. उज्झानसञ्ञिसुत्तवण्णना
३५. पञ्चमे उज्झानसञ्ञिकाति उज्झानसञ्ञी देवलोको नाम पाटियेक्को नत्थि, इमा पन देवता तथागतस्स चतुपच्चयपरिभोगं निस्साय उज्झायमाना आगता. तासं किर एवं अहोसि – ‘‘समणो गोतमो भिक्खूनं पंसुकूलचीवर-पिण्डियालोप-रुक्खमूलसेनासनपूतिमुत्तभेसज्जेहि सन्तोसस्सेव परियन्तकारितं वण्णेति, सयं पन पत्तुण्णदुकूल खोमादीनि पणीतचीवरानि धारेति, राजारहं उत्तमं भोजनं भुञ्जति, देवविमानकप्पाय गन्धकुटिया वरसयने सयति, सप्पिनवनीतादीनि भेसज्जानि पटिसेवति, दिवसं महाजनस्स धम्मं देसेति, वचनमस्स अञ्ञतो गच्छति, किरिया अञ्ञतो’’ति उज्झायमाना आगमिंसु. तेन तासं धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि ‘‘उज्झानसञ्ञिका’’ति नामं गहितं.
अञ्ञथा सन्तन्ति अञ्ञेनाकारेन भूतं. निकच्चाति निकतिया वञ्चनाय, वञ्चेत्वाति अत्थो. कितवस्सेवाति कितवो वुच्चति साकुणिको. सो हि अगुम्बोव समानो साखपण्णादिपटिच्छादनेन गुम्बवण्णं दस्सेत्वा उपगते मोरतित्तिरादयो सकुणे मारेत्वा दारभरणं करोति. इति तस्स कितवस्स इमाय वञ्चनाय एवं वञ्चेत्वा सकुणमंसभोजनं विय कुहकस्सापि पंसुकूलेन अत्तानं पटिच्छादेत्वा कथाछेकताय महाजनं वञ्चेत्वा खादमानस्स विचरतो. भुत्तं थेय्येन तस्स तन्ति सब्बोपि तस्स चतुपच्चयपरिभोगो थेय्येन परिभुत्तो नाम होतीति देवता भगवन्तं सन्धाय वदति. परिजानन्ति पण्डिताति अयं कारको वा अकारको वाति पण्डिता जानन्ति. इति ता देवता ‘‘तथागतापि मयमेव पण्डिता’’ति मञ्ञमाना एवमाहंसु.
अथ भगवा नयिदन्तिआदिमाह. तत्थ यायं पटिपदा दळ्हाति अयं धम्मानुधम्मपटिपदा दळ्हा थिरा. याय पटिपदाय धीरा पण्डिता आरम्मणूपनिज्झानेन लक्खणूपनिज्झानेन चाति द्वीहि झानेहि झायिनो मारबन्धना पमुच्चन्ति, तं पटिपदं भासितमत्तेन वा सवनमत्तेन वा ओक्कमितुं पटिपज्जितुं न सक्काति अत्थो. न वे धीरा पकुब्बन्तीति धीरा पण्डिता विदित्वा लोकपरियायं सङ्खारलोकस्स उदयब्बयं ञत्वा चतुसच्चधम्मञ्च अञ्ञाय किलेसनिब्बानेन निब्बुता लोके विसत्तिकं तिण्णा एवं न कुब्बन्ति, मयं एवरूपानि न कथेमाति अत्थो.
पथवियं पतिट्ठहित्वाति ‘‘अयुत्तं अम्हेहि कतं, अकारकमेव मयं कारकवादेन समुदाचरिम्हा’’ति लज्जमाना महाब्रह्मनि विय भगवति गारवं पच्चुपट्ठपेत्वा अग्गिक्खन्धं विय भगवन्तं दुरासदं कत्वा पस्समाना आकासतो ओतरित्वा भूमियं ठत्वाति अत्थो. अच्चयोति अपराधो. नो, भन्ते, अच्चागमाति अम्हे अतिक्कम्म अभिभवित्वा पवत्तो. आसादेतब्बन्ति घट्टयितब्बं. ता किर देवता भगवन्तं कायेन वाचायाति द्वीहिपि घट्टयिंसु. तथागतं अवन्दित्वा आकासे पतिट्ठमाना कायेन घट्टयिंसु, कितवोपमं आहरित्वा नानप्पकारकं असब्भिवादं वदमाना वाचाय घट्टयिंसु. तस्मा आसादेतब्बं अमञ्ञिम्हाति आहंसु. पटिग्गण्हातूति खमतु. आयतिं संवरायाति अनागते संवरणत्थाय, पुन एवरूपस्स अपराधस्स दोसस्स अकरणत्थाय.
सितं पात्वाकासीति अग्गदन्ते दस्सेन्तो पहट्ठाकारं दस्सेसि. कस्मा? ता किर देवता न सभावेन खमापेन्ति, लोकियमहाजनञ्च सदेवके लोके अग्गपुग्गलं तथागतञ्च एकसदिसं करोन्ति. अथ भगवा ‘‘परतो कथाय उप्पन्नाय बुद्धबलं दीपेत्वा पच्छा खमिस्सामी’’ति सितं पात्वाकासि. भिय्योसो मत्तायाति अतिरेकप्पमाणेन. इमं गाथं अभासीति कुपितो एस अम्हाकन्ति मञ्ञमाना अभासि.
न पटिगण्हतीति न खमति नाधिवासेति. कोपन्तरोति अब्भन्तरे उप्पन्नकोपो. दोसगरूति दोसं गरुं कत्वा आदाय विहरन्तो. स वेरं पटिमुञ्चतीति सो एवरूपो गण्ठिकं पटिमुञ्चन्तो विय तं वेरं अत्तनि पटिमुञ्चति ठपेति, न पटिनिस्सज्जतीति अत्थो. अच्चयो चे न विज्जेथाति सचे अच्चायिककम्मं न भवेय्य. नो चिधापगतं सियाति यदि अपराधो नाम न भावेय्य. केनीध कुसलो सियाति यदि वेरानि न सम्मेय्युं, केन कारणेन कुसलो भवेय्य.
कस्सच्चयाति गाथाय कस्स अतिक्कमो नत्थि? कस्स अपराधो नत्थि? को सम्मोहं नापज्जति? को निच्चमेव पण्डितो नामाति अत्थो? इमं किर गाथं भणापनत्थं भगवतो सितपातुकम्मं. तस्मा इदानि देवतानं बुद्धबलं दीपेत्वा खमिस्सामीति तथागतस्स बुद्धस्सातिआदिमाह. तत्थ तथागतस्साति तथा आगतोति एवमादीहि कारणेहि तथागतस्स. बुद्धस्साति चतुन्नं सच्चानं बुद्धत्तादीहि कारणेहि विमोक्खन्तिकपण्णत्तिवसेन एवं लद्धनामस्स. अच्चयं देसयन्तीनन्ति यं वुत्तं तुम्हेहि ‘‘अच्चयं देसयन्तीनं…पे… स वेरं पटिमुञ्चती’’ति, तं साधु वुत्तं, अहं पन तं वेरं नाभिनन्दामि न पत्थयामीति अत्थो. पटिग्गण्हामि वोच्चयन्ति तुम्हाकं अपराधं खमामीति. पञ्चमं.