४. सतुल्लपकायिकवग्गो

१. सब्भिसुत्तवण्णना

३१. सतुल्लपकायिकवग्गस्स पठमे सतुल्लपकायिकाति सतं धम्मं समादानवसेन उल्लपेत्वा सग्गे निब्बत्ताति सतुल्लपकायिका. तत्रिदं वत्थु – सम्बहुला किर समुद्दवाणिजा नावाय समुद्दं पक्खन्दिंसु. तेसं खित्तसरवेगेन गच्छन्तिया नावाय सत्तमे दिवसे समुद्दमज्झे महन्तं उप्पातिकं पातुभूतं, महाऊमियो उट्ठहित्वा नावं उदकस्स पूरेन्ति. नावाय निमुज्जमानाय महाजनो अत्तनो अत्तनो देवतानं नामानि गहेत्वा आयाचनादीनि करोन्तो परिदेवि. तेसं मज्झे एको पुरिसो – ‘‘अत्थि नु खो मे एवरूपे भये पतिट्ठा’’ति आवज्जेन्तो अत्तनो परिसुद्धानि सरणानि चेव सीलानि च दिस्वा योगी विय पल्लङ्कं आभुजित्वा निसीदि. तमेनं इतरे सभयकारणं पुच्छिंसु. सो तेसं कथेसि – ‘‘अम्भो अहं नावं अभिरूहनदिवसे भिक्खुसङ्घस्स दानं दत्वा सरणानि चेव सीलानि च अग्गहेसिं, तेन मे भयं नत्थी’’ति. किं पन सामि एतानि अञ्ञेसम्पि वत्तन्तीति? आम वत्तन्तीति तेन हि अम्हाकम्पि देथाति. सो ते मनुस्से सतं सतं कत्वा सत्त कोट्ठासे अकासि, ततो पञ्चसीलानि अदासि. तेसु पठमं जङ्घसतं गोप्फकमत्ते उदके ठितं अग्गहेसि, दुतियं जाणुमत्ते, ततियं कटिमत्ते, चतुत्थं नाभिमत्ते, पञ्चमं थनमत्ते, छट्ठं गलप्पमाणे, सत्तमं मुखेन लोणोदके पविसन्ते अग्गहेसि. सो तेसं सीलानि दत्वा – ‘‘अञ्ञं तुम्हाकं पटिसरणं नत्थि, सीलमेव आवज्जेथा’’ति उग्घोसेसि. तानि सत्तपि जङ्घसतानि तत्थ कालं कत्वा आसन्नकाले गहितसीलं निस्साय तावतिंसभवने निब्बत्तिंसु, तेसं घटावसेनेव विमानानि निब्बत्तिंसु. सब्बेसं मज्झे आचरियस्स योजनसतिकं सुवण्णविमानं निब्बत्ति, अवसेनानि तस्स परिवारानि हुत्वा सब्बहेट्ठिमं द्वादसयोजनिकं अहोसि. ते निब्बत्तक्खणेयेव कम्मं आवज्जेन्ता आचरियं निस्साय सम्पत्तिलाभं ञत्वा, ‘‘गच्छाम ताव, दसबलस्स सन्तिके अम्हाकं आचरियस्स वण्णं कथेय्यामा’’ति मज्झिमयामसमनन्तरे भगवन्तं उपसङ्कमिंसु, ता देवता आचरियस्स वण्णभणनत्थं एकेकं गाथं अभासिंसु.

तत्थ सब्भिरेवाति पण्डितेहि, सप्पुरिसेहि एव. र-कारो पदसन्धिकरो. समासेथाति सह निसीदेय्य. देसनासीसमेव चेतं, सब्बइरियापथे सब्भिरेव सह कुब्बेय्याति अत्थो. कुब्बेथाति करेय्य. सन्थवन्ति मित्तसन्थवं. तण्हासन्थवो पन न केनचि सद्धिं कातब्बो, मित्तसन्थवो बुद्ध-पच्चेकबुद्ध-बुद्धसावकेहि सह कातब्बो. इदं सन्धायेतं वुत्तं. सतन्ति बुद्धादीनं सप्पुरिसानं. सद्धम्मन्ति पञ्चसीलदससीलचतुसतिपट्ठानादिभेदं सद्धम्मं, इध पन पञ्चसीलं अधिप्पेतं. सेय्यो होतीति वड्ढि होति. न पापियोति लामकं किञ्चि न होति. नाञ्ञतोति वालिकादीहि तेलादीनि विय अञ्ञतो अन्धबालतो पञ्ञा नाम न लब्भति, तिलादीहि पन तेलादीनि विय सतं धम्मं ञत्वा पण्डितमेव सेवन्तो भजन्तो लभतीति. सोकमज्झेति सोकवत्थूनं सोकानुगतानं वा सत्तानं मज्झगतो न सोचति बन्धुलमल्लसेनापतिस्स उपासिका विय, पञ्चन्नं चोरसतानं मज्झे धम्मसेनापतिस्स सद्धिविहारिको संकिच्चसामणेरो विय च.

ञातिमज्झे विरोचतीति ञातिगणमज्झे संकिच्चथेरस्स सद्धिविहारिको अधिमुत्तकसामणेरो विय सोभति. सो किर थेरस्स भागिनेय्यो होति, अथ नं थेरो आह – ‘‘सामणेर, महल्लकोसि जातो, गच्छ, वस्सानि पुच्छित्वा एहि, उपसम्पादेस्सामि त’’न्ति. सो ‘‘साधू’’ति थेरं वन्दित्वा पत्तचीवरमादाय चोरअटविया ओरभागे भगिनिगामं गन्त्वा पिण्डाय चरि, तं भगिनी दिस्वा वन्दित्वा गेहे निसीदापेत्वा भोजेसि. सो कतभत्तकिच्चो वस्सानि पुच्छि. सा ‘‘अहं न जानामि, माता मे जानाती’’ति आह. अथ सो ‘‘तिट्ठथ तुम्हे, अहं मातुसन्तिकं गमिस्सामी’’ति अटविं ओतिण्णो. तमेनं दूरतोव चोरपुरिसो दिस्वा चोरानं आरोचेसि. चोरा ‘‘सामणेरो किरेको अटविं ओतिण्णो, गच्छथ नं आनेथा’’ति आणापेत्वा एकच्चे ‘‘मारेम न’’न्ति आहंसु, एकच्चे विस्सज्जेमाति. सामणेरो चिन्तेसि – ‘‘अहं सेखो सकरणीयो, इमेहि सद्धिं मन्तेत्वा सोत्थिमत्तानं करिस्सामी’’ति चोरजेट्ठकं आमन्तेत्वा, ‘‘उपमं ते, आवुसो, करिस्सामी’’ति इमा गाथा अभासि –

‘‘अहु अतीतमद्धानं, अरञ्ञस्मिं ब्रहावने;

चेतो कूटानि ओड्डेत्वा, ससकं अवधी तदा.

‘‘ससकञ्च मतं दिस्वा, उब्बिग्गा मिगपक्खिनो;

एकरत्तिं अपक्कामुं, ‘अकिच्चं वत्तते इध’.

‘‘तथेव समणं हन्त्वा, अधिमुत्तं अकिञ्चनं;

अद्धिका नागमिस्सन्ति, धनजानि भविस्सती’’ति.

‘‘सच्चं खो समणो आह, अधिमुत्तो अकिञ्चनो;

अद्धिका नागमिस्सन्ति, धनजानि भविस्सति.

‘‘सचे पटिपथे दिस्वा, नारोचेस्ससि कस्सचि;

तव सच्चमनुरक्खन्तो, गच्छ भन्ते यथासुख’’न्ति.

सो तेहि चोरेहि विस्सज्जितो गच्छन्तो ञातयोपि दिस्वा तेसम्पि न आरोचेसि. अथ ते अनुप्पत्ते चोरा गहेत्वा विहेठयिंसु, उरं पहरित्वा परिदेवमानञ्चस्स मातरं चोरा एतदवोचुं –

‘‘किं ते होति अधिमुत्तो, उदरे वसिको असि;

पुट्ठा मे अम्म अक्खाहि, कथं जानेमु तं मय’’न्ति.

‘‘अधिमुत्तस्स अहं माता, अयञ्च जनको पिता;

भगिनी भातरो चापि, सब्बेव इध ञातयो.

‘‘अकिच्चकारी अधिमुत्तो, यं दिस्वा न निवारये;

एतं खो वत्तं समणानं, अरियानं धम्मजीविनं.

‘‘सच्चवादी अधिमुत्तो, यं दिस्वा न निवारये;

अधिमुत्तस्स सुचिण्णेन, सच्चवादिस्स भिक्खुनो;

सब्बेव अभयं पत्ता, सोत्थिं गच्छन्तु ञातयो’’ति.

एवं ते चोरेहि विस्सज्जिता गन्त्वा अधिमुत्तं आहंसु –

‘‘तव तात सुचिण्णेन, सच्चवादिस्स भिक्खुनो;

सब्बेव अभयं पत्ता, सोत्थिं पच्चागमम्हसे’’ति.

तेपि पञ्चसता चोरा पसादं आपज्जित्वा अधिमुत्तस्स सामणेरस्स सन्तिके पब्बजिंसु. सो ते आदाय उपज्झायस्स सन्तिकं गन्त्वा पठमं अत्तना उपसम्पन्नो पच्छा ते पञ्चसते अत्तनो अन्तेवासिके कत्वा उपसम्पादेसि. ते अधिमुत्तथेरस्स ओवादे ठिता सब्बे अग्गफलं अरहत्तं पापुणिंसु. इममत्थं गहेत्वा देवता ‘‘सतं सद्धम्ममञ्ञाय ञातिमज्झे विरोचती’’ति आह.

साततन्ति सततं सुखं वा चिरं तिट्ठन्तीति वदति. सब्बासं वोति सब्बासं तुम्हाकं. परियायेनाति कारणेन. सब्बदुक्खा पमुच्चतीति, न केवलं सेय्योव होति, न च केवलं पञ्ञं लभति, सोकमज्झे न सोचति, ञातिमज्झे विरोचति, सुगतियं निब्बत्तति, चिरं सुखं तिट्ठति, सकलस्मा पन वट्टदुक्खापि मुच्चतीति. पठमं.

२. मच्छरिसुत्तवण्णना

३२. दुतिये मच्छेरा च पमादा चाति अत्तसम्पत्तिनिगूहनलक्खणेन मच्छेरेन चेव सतिविप्पवासलक्खणेन पमादेन च. एकच्चो हि ‘इदं मे देन्तस्स परिक्खयं गमिस्सति, मय्हं वा घरमानुसकानं वा न भविस्सती’’ति मच्छरियेन दानं न देति. एकच्चो खिड्डादिपसुतत्ता ‘दानं दातब्ब’’न्ति चित्तम्पि न उप्पादेति. एवं दानं न दीयतीति एवमेतं यसदायकं सिरीदायकं सम्पत्तिदायकं सुखदायकं दानं नाम न दीयतीतिआदिना कारणं कथेसि. पुञ्ञं आकङ्खमानेनाति पुब्बचेतनादिभेदं पुञ्ञं इच्छमानेन. देय्यं होति विजानताति अत्थि दानस्स फलन्ति जानन्तेन दातब्बमेवाति वदति.

तमेव बालं फुसतीति तंयेव बालं इधलोकपरलोकेसु जिघच्छा च पिपासा च फुसति अनुबन्धति न विजहति. तस्माति यस्मा तमेव फुसति, तस्मा. विनेय्य मच्छेरन्ति मच्छेरमलं विनेत्वा. दज्जा दानं मलाभिभूति मलाभिभू हुत्वा तं मच्छेरमलं अभिभवित्वा दानं ददेय्य.

ते मतेसु न मीयन्तीति अदानसीलताय मरणेन मतेसु न मीयन्ति. यथा हि मतो सम्परिवारेत्वा ठपिते बहुम्हिपि अन्नपानादिम्हि ‘‘इदं इमस्स होतु, इदं इमस्सा’’ति उट्ठहित्वा संविभागं न करोति, एवं अदानसीलोपीति मतकस्स च अदानसीलस्स च भोगा समसमा नाम होन्ति. तेन दानसीला एवरूपेसु मतेसु न मीयन्तीति अत्थो. पन्थानंव सह वजं, अप्पस्मिं ये पवेच्छन्तीति यथा अद्धानं कन्तारमग्गं सह वजन्ता पथिका सह वजन्तानं पथिकानं अप्पस्मिं पाथेय्ये संविभागं कत्वा पवेच्छन्ति ददन्तियेव, एवमेवं ये पन अनमतग्गं संसारकन्तारं सह वजन्ता सह वजन्तानं अप्पस्मिम्पि देय्यधम्मे संविभागं कत्वा ददन्तियेव, ते मतेसु न मीयन्ति.

एस धम्मो सनन्तनोति एस पोराणको धम्मो, सनन्तनानं वा पण्डितानं एस धम्मोति. अप्पस्मेकेति अप्पस्मिं देय्यधम्मे एके. पवेच्छन्तीति ददन्ति. बहुनेके न दिच्छरेति बहुनापि भोगेन समन्नागता एकच्चे न ददन्ति. सहस्सेन समं मिताति सहस्सेन सद्धिं मिता, सहस्स दानसदिसा होति.

दुरन्वयोति दुरनुगमनो, दुप्पूरोति अत्थो. धम्मं चरेति दसकुसलकम्मपथधम्मं चरति. योपि समुञ्जकञ्चरेति यो अपि खलमण्डलादिसोधनपलालपोठनादिवसेन समुञ्जकञ्चरति. दारञ्च पोसन्ति दारञ्च पोसन्तो. ददं अप्पकस्मिन्ति अप्पकस्मिं पण्णसाकमत्तस्मिम्पि संविभागं कत्वा ददन्तोव सो धम्मं चरति. सतं सहस्सानन्ति सहस्सं सहस्सं कत्वा गणितानं पुरिसानं सतं, सतसहस्सन्ति अत्थो. सहस्सयागिनन्ति भिक्खुसहस्सस्स वा यागो कहापणसहस्सेन वा निब्बत्तितो यागोपि सहस्सयागो. सो एतेसं अत्थीति सहस्सयागिनो, तेसं सहस्सयागिनं. एतेन दसन्नं वा भिक्खुकोटीनं दसन्नं वा कहापणकोटीनं पिण्डपातो दस्सितो होति. ये एत्तकं ददन्ति, ते कलम्पि नग्घन्ति तथाविधस्साति आह. य्वायं समुञ्जकं चरन्तोपि धम्मं चरति, दारं पोसेन्तोपि, अप्पकस्मिं ददन्तोपि, तथाविधस्स एते सहस्सयागिनो कलम्पि नग्घन्ति. यं तेन दलिद्देन एकपटिवीसकमत्तम्पि सलाकभत्तमत्तम्पि वा दिन्नं, तस्स दानस्स सब्बेसम्पि तेसं दानं कलं नग्घतीति. कलं नाम सोळसभागोपि सतभागोपि सहस्सभागोपि. इध सतभागो गहितो. यं तेन दानं दिन्नं, तस्मिं सतधा विभत्ते इतरेसं दसकोटिसहस्सदानं ततो एककोट्ठासम्पि नग्घतीति आह.

एवं तथागते दानस्स अग्घं करोन्ते समीपे ठिता देवता चिन्तेसि – ‘‘एवं भगवा महन्तं दानं पादेन पवट्टेत्वा रतनसतिके विय नरके पक्खिपन्तो इदं एवं परित्तकं दानं चन्दमण्डले पहरन्तो विय उक्खिपति, कथं नु खो एतं महप्फलतर’’न्ति जाननत्थं गाथाय अज्झभासि. तत्थ केनाति केन कारणेन. महग्गतोति महत्तं गतो, विपुलस्सेतं वेवचनं. समेन दिन्नस्साति समेन दिन्नस्स दानस्स. अथस्सा भगवा दानं विभजित्वा दस्सेन्तो ददन्ति हेकेतिआदिमाह. तत्थ विसमे निविट्ठाति विसमे कायवचीमनोकम्मे पतिट्ठिता हुत्वा. छेत्वाति पोथेत्वा. वधित्वाति मारेत्वा. सोचयित्वाति परं सोकसमप्पितं कत्वा. अस्सुमुखाति अस्सुमुखसम्मिस्सा. परं रोदापेत्वा दिन्नदानञ्हि अस्सुमुखदानन्ति वुच्चति. सदण्डाति दण्डेन तज्जेत्वा पहरित्वा दिन्नदक्खिणा सदण्डाति वुच्चति. एवन्ति नाहं सम्मासम्बुद्धताय महादानं गहेत्वा अप्पफलं नाम कातुं सक्कोमि परित्तकदानं वा महप्फलं नाम. इदं पन महादानं अत्तनो उप्पत्तिया अपरिसुद्धताय एवं अप्पफलं नाम होति, इतरं परित्तदानं अत्तनो उप्पत्तिया परिसुद्धताय एवं महप्फलं नामाति इममत्थं दस्सेन्तो एवन्तिआदिमाहाति. दुतियं.

३. साधुसुत्तवण्णना

३३. ततिये उदानं उदानेसीति उदाहारं उदाहरि. यथा हि यं तेलं मानं गहेतुं न सक्कोति विस्सन्दित्वा गच्छति, तं अवसेसकोति वुच्चति. यञ्च जलं तळाकं गहेतुं न सक्कोति, अज्झोत्थरित्वा गच्छति, तं ओघोति वुच्चति, एवमेवं यं पीतिवचनं हदयं गहेतुं न सक्कोति, अधिकं हुत्वा अन्तो असण्ठहित्वा बहि निक्खमति, तं उदानन्ति वुच्चति. एवरूपं पीतिमयं वचनं निच्छारेसीति अत्थो. सद्धायपि साहु दानन्ति कम्मञ्च कम्मफलञ्च सद्दहित्वापि दिन्नदानं साहु लद्धकं भद्दकमेव. आहूति कथेन्ति. कथं पनेतं उभयं समं नाम होतीति? जीवितभीरुको हि युज्झितुं न सक्कोति, खयभीरुको दातुं न सक्कोति. ‘‘जीवितञ्च रक्खिस्सामि युज्झिस्सामि चा’’ति हि वदन्तो न युज्झति. जीविते पन आलयं विस्सज्जेत्वा, ‘‘छेज्जं वा होतु मरणं वा, गण्हिस्सामेतं इस्सरिय’’न्ति उस्सहन्तोव युज्झति. ‘‘भोगे च रक्खिस्सामि, दानञ्च दस्सामी’’ति वदन्तो न ददाति. भोगेसु पन आलयं विस्सज्जेत्वा महादानं दस्सामीति उस्सहन्तोव देति. एवं दानञ्च युद्धञ्च समं होति. किञ्च भिय्यो? अप्पापि सन्ता बहुके जिनन्तीति यथा च युद्धे अप्पकापि वीरपुरिसा बहुके भीरुपुरिसे जिनन्ति, एवं सद्धादिसम्पन्नो अप्पकम्पि दानं ददन्तो बहुमच्छेरं मद्दति, बहुञ्च दानविपाकं अधिगच्छति. एवम्पि दानञ्च युद्धञ्च समानं. तेनेवाह –

‘‘अप्पम्पि चे सद्दहानो ददाति,

तेनेव सो होति सुखी परत्था’’ति.

इमस्स च पनत्थस्स पकासनत्थं एकसाटकब्राह्मणवत्थु च अङ्कुरवत्थु च वित्थारेतब्बं.

धम्मलद्धस्साति धम्मेन समेन लद्धस्स भोगस्स धम्मलद्धस्स च पुग्गलस्स. एत्थ पुग्गलो लद्धधम्मो नाम अधिगतधम्मो अरियपुग्गलो. इति यं धम्मलद्धस्स भोगस्स दानं धम्मलद्धस्स अरियपुग्गलस्स दीयति, तम्पि साधूति अत्थो. यो धम्मलद्धस्साति इमस्मिम्पि गाथापदे अयमेव अत्थो. उट्ठानवीरियाधिगतस्साति उट्ठानेन च वीरियेन च अधिगतस्स भोगस्स. वेतरणिन्ति देसनासीसमत्तमेतं. यमस्स पन वेतरणिम्पि सञ्जीवकाळसुत्तादयोपि एकतिंसमहानिरयेपि सब्बसोव अतिक्कमित्वाति अत्थो.

विचेय्य दानन्ति विचिनित्वा दिन्नदानं. तत्थ द्वे विचिनना दक्खिणाविचिननं दक्खिणेय्यविचिननञ्च. तेसु लामकलामके पच्चये अपनेत्वा पणीतपणीते विचिनित्वा तेसं दानं दक्खिणाविचिननं नाम. विपन्नसीले इतो बहिद्धा पञ्चनवुतिपासण्डभेदे वा दक्खिणेय्ये पहाय सीलादिगुणसम्पन्नानं सासने पब्बजितानं दानं दक्खिणेय्यविचिननं नाम. एवं द्वीहाकारेहि विचेय्य दानं. सुगतप्पसत्थन्ति सुगतेन वण्णितं. तत्थ दक्खिणेय्यविचिननं दस्सेन्तो ये दक्खिणेय्यातिआदिमाह. बीजानि वुत्तानि यथाति इमिना पन दक्खिणाविचिननं आह. अविपन्नबीजसदिसा हि विचिनित्वा गहिता पणीतपणीता देय्यधम्माति.

पाणेसुपि साधु संयमोति पाणेसु संयतभावोपि भद्दको. अयं देवता इतराहि कथितं दानानिसंसं अतिक्कमित्वा सीलानिसंसं कथेतुमारद्धा. अहेठयं चरन्ति अविहिंसन्तो चरमानो. परूपवादाति परस्स उपवादभयेन. भयाति उपवादभया. दाना च खो धम्मपदंव सेय्योति दानतो निब्बानसङ्खातं धम्मपदमेव सेय्यो. पुब्बे च हि पुब्बतरे च सन्तोति पुब्बे च कस्सपबुद्धादिकाले पुब्बतरे च कोणागमनबुद्धादिकाले, सब्बेपि वा एते पुब्बे च पुब्बतरे च सन्तो नामाति. ततियं.

४. नसन्तिसुत्तवण्णना

३४. चतुत्थे कमनीयानीति रूपादीनि इट्ठारम्मणानि. अपुनागमनं अनागन्ता पुरिसो मच्चुधेय्याति तेभूमकवट्टसङ्खाता मच्चुधेय्या अपुनागमनसङ्खातं निब्बानं अनागन्ता. निब्बानञ्हि सत्ता न पुनागच्छन्ति, तस्मा तं अपुनागमनन्ति वुच्चति. तं कामेसु बद्धो च पमत्तो च अनागन्ता नाम होति, सो तं पापुणितुं न सक्कोति, तस्मा एवमाह. छन्दजन्ति तण्हाछन्दतो जातं. अघन्ति पञ्चक्खन्धदुक्खं. दुतियपदं तस्सेव वेवचनं. छन्दविनया अघविनयोति तण्हाविनयेन पञ्चक्खन्धविनयो. अघविनया दुक्खविनयोति पञ्चक्खन्धविनयेन वट्टदुक्खं विनीतमेव होति. चित्रानीति आरम्मणचित्तानि. सङ्कप्परागोति सङ्कप्पितरागो. एवमेत्थ वत्थुकामं पटिक्खिपित्वा किलेसकामो कामोति वुत्तो. अयं पनत्थो पसूरसुत्तेन (सु. नि. ८३० आदयो) विभावेतब्बो. पसूरपरिब्बाजको हि थेरेन ‘‘सङ्कप्परागो पुरिसस्स कामो’’ति वुत्ते –

‘‘न ते कामा यानि चित्रानि लोके,

सङ्कप्परागञ्च वदेसि कामं;

सङ्कप्पयं अकुसले वितक्के,

भिक्खूपि ते हेहिन्ति कामभोगी’’ति. –

आह. अथ नं थेरो अवोच –

‘‘ते चे कामा यानि चित्रानि लोके,

सङ्कप्परागं न वदेसि कामं;

पस्सन्तो रूपानि मनोरमानि,

सत्थापि ते हेहिति कामभोगी.

सुणन्तो सद्दानि, घायन्तो गन्धानि;

सायन्तो रसानि, फुसन्तो फस्सानि मनोरमानि;

सत्थापि ते हेहिति कामभोगी’’ति.

अथेत्थ धीराति अथ एतेसु आरम्मणेसु पण्डिता छन्दरागं विनयन्ति. संयोजनं सब्बन्ति दसविधम्पि संयोजनं. अकिञ्चनन्ति रागकिञ्चनादिविरहितं. नानुपतन्ति दुक्खाति वट्टदुक्खा पन तस्स उपरि न पतन्ति. इच्चायस्मा मोघराजाति, ‘‘पहासि सङ्ख’’न्ति गाथं सुत्वा तस्सं परिसति अनुसन्धिकुसलो मोघराजा नाम थेरो ‘‘इमिस्सा गाथाय अत्थो न यथानुसन्धिं गतो’’ति चिन्तेत्वा यथानुसन्धिं घटेन्तो एवमाह. तत्थ इध वा हुरं वाति इधलोके वा परलोके वा. नरुत्तमं अत्थचरं नरानन्ति किञ्चापि सब्बे खीणासवा नरुत्तमा चेव अत्थचरा च नरानं, थेरो पन दसबलं सन्धायेवमाह. ये तं नमस्सन्ति पसंसिया तेति यदि तथाविमुत्तं देवमनुस्सा नमस्सन्ति, अथ ये तं भगवन्तं कायेन वा वाचाय वा अनुपटिपत्तिया वा नमस्सन्ति, ते किं पसंसिया, उदाहु अपसंसियाति. भिक्खूति मोघराजत्थेरं आलपति. अञ्ञाय धम्मन्ति चतुसच्चधम्मं जानित्वा. सङ्गातिगा तेपि भवन्तीति ये तं कायेन वा वाचाय वा अनुपटिपत्तिया वा नमस्सन्ति. ते चतुसच्चधम्मं अञ्ञाय विचिकिच्छं पहाय सङ्गातिगापि होन्ति, पसंसियापि होन्तीति. चतुत्थं.

५. उज्झानसञ्ञिसुत्तवण्णना

३५. पञ्चमे उज्झानसञ्ञिकाति उज्झानसञ्ञी देवलोको नाम पाटियेक्को नत्थि, इमा पन देवता तथागतस्स चतुपच्चयपरिभोगं निस्साय उज्झायमाना आगता. तासं किर एवं अहोसि – ‘‘समणो गोतमो भिक्खूनं पंसुकूलचीवर-पिण्डियालोप-रुक्खमूलसेनासनपूतिमुत्तभेसज्जेहि सन्तोसस्सेव परियन्तकारितं वण्णेति, सयं पन पत्तुण्णदुकूल खोमादीनि पणीतचीवरानि धारेति, राजारहं उत्तमं भोजनं भुञ्जति, देवविमानकप्पाय गन्धकुटिया वरसयने सयति, सप्पिनवनीतादीनि भेसज्जानि पटिसेवति, दिवसं महाजनस्स धम्मं देसेति, वचनमस्स अञ्ञतो गच्छति, किरिया अञ्ञतो’’ति उज्झायमाना आगमिंसु. तेन तासं धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि ‘‘उज्झानसञ्ञिका’’ति नामं गहितं.

अञ्ञथा सन्तन्ति अञ्ञेनाकारेन भूतं. निकच्चाति निकतिया वञ्चनाय, वञ्चेत्वाति अत्थो. कितवस्सेवाति कितवो वुच्चति साकुणिको. सो हि अगुम्बोव समानो साखपण्णादिपटिच्छादनेन गुम्बवण्णं दस्सेत्वा उपगते मोरतित्तिरादयो सकुणे मारेत्वा दारभरणं करोति. इति तस्स कितवस्स इमाय वञ्चनाय एवं वञ्चेत्वा सकुणमंसभोजनं विय कुहकस्सापि पंसुकूलेन अत्तानं पटिच्छादेत्वा कथाछेकताय महाजनं वञ्चेत्वा खादमानस्स विचरतो. भुत्तं थेय्येन तस्स तन्ति सब्बोपि तस्स चतुपच्चयपरिभोगो थेय्येन परिभुत्तो नाम होतीति देवता भगवन्तं सन्धाय वदति. परिजानन्ति पण्डिताति अयं कारको वा अकारको वाति पण्डिता जानन्ति. इति ता देवता ‘‘तथागतापि मयमेव पण्डिता’’ति मञ्ञमाना एवमाहंसु.

अथ भगवा नयिदन्तिआदिमाह. तत्थ यायं पटिपदा दळ्हाति अयं धम्मानुधम्मपटिपदा दळ्हा थिरा. याय पटिपदाय धीरा पण्डिता आरम्मणूपनिज्झानेन लक्खणूपनिज्झानेन चाति द्वीहि झानेहि झायिनो मारबन्धना पमुच्चन्ति, तं पटिपदं भासितमत्तेन वा सवनमत्तेन वा ओक्कमितुं पटिपज्जितुं न सक्काति अत्थो. न वे धीरा पकुब्बन्तीति धीरा पण्डिता विदित्वा लोकपरियायं सङ्खारलोकस्स उदयब्बयं ञत्वा चतुसच्चधम्मञ्च अञ्ञाय किलेसनिब्बानेन निब्बुता लोके विसत्तिकं तिण्णा एवं न कुब्बन्ति, मयं एवरूपानि न कथेमाति अत्थो.

पथवियं पतिट्ठहित्वाति ‘‘अयुत्तं अम्हेहि कतं, अकारकमेव मयं कारकवादेन समुदाचरिम्हा’’ति लज्जमाना महाब्रह्मनि विय भगवति गारवं पच्चुपट्ठपेत्वा अग्गिक्खन्धं विय भगवन्तं दुरासदं कत्वा पस्समाना आकासतो ओतरित्वा भूमियं ठत्वाति अत्थो. अच्चयोति अपराधो. नो, भन्ते, अच्चागमाति अम्हे अतिक्कम्म अभिभवित्वा पवत्तो. आसादेतब्बन्ति घट्टयितब्बं. ता किर देवता भगवन्तं कायेन वाचायाति द्वीहिपि घट्टयिंसु. तथागतं अवन्दित्वा आकासे पतिट्ठमाना कायेन घट्टयिंसु, कितवोपमं आहरित्वा नानप्पकारकं असब्भिवादं वदमाना वाचाय घट्टयिंसु. तस्मा आसादेतब्बं अमञ्ञिम्हाति आहंसु. पटिग्गण्हातूति खमतु. आयतिं संवरायाति अनागते संवरणत्थाय, पुन एवरूपस्स अपराधस्स दोसस्स अकरणत्थाय.

सितं पात्वाकासीति अग्गदन्ते दस्सेन्तो पहट्ठाकारं दस्सेसि. कस्मा? ता किर देवता न सभावेन खमापेन्ति, लोकियमहाजनञ्च सदेवके लोके अग्गपुग्गलं तथागतञ्च एकसदिसं करोन्ति. अथ भगवा ‘‘परतो कथाय उप्पन्नाय बुद्धबलं दीपेत्वा पच्छा खमिस्सामी’’ति सितं पात्वाकासि. भिय्योसो मत्तायाति अतिरेकप्पमाणेन. इमं गाथं अभासीति कुपितो एस अम्हाकन्ति मञ्ञमाना अभासि.

न पटिगण्हतीति न खमति नाधिवासेति. कोपन्तरोति अब्भन्तरे उप्पन्नकोपो. दोसगरूति दोसं गरुं कत्वा आदाय विहरन्तो. स वेरं पटिमुञ्चतीति सो एवरूपो गण्ठिकं पटिमुञ्चन्तो विय तं वेरं अत्तनि पटिमुञ्चति ठपेति, न पटिनिस्सज्जतीति अत्थो. अच्चयो चे न विज्जेथाति सचे अच्चायिककम्मं न भवेय्य. नो चिधापगतं सियाति यदि अपराधो नाम न भावेय्य. केनीध कुसलो सियाति यदि वेरानि न सम्मेय्युं, केन कारणेन कुसलो भवेय्य.

कस्सच्चयाति गाथाय कस्स अतिक्कमो नत्थि? कस्स अपराधो नत्थि? को सम्मोहं नापज्जति? को निच्चमेव पण्डितो नामाति अत्थो? इमं किर गाथं भणापनत्थं भगवतो सितपातुकम्मं. तस्मा इदानि देवतानं बुद्धबलं दीपेत्वा खमिस्सामीति तथागतस्स बुद्धस्सातिआदिमाह. तत्थ तथागतस्साति तथा आगतोति एवमादीहि कारणेहि तथागतस्स. बुद्धस्साति चतुन्नं सच्चानं बुद्धत्तादीहि कारणेहि विमोक्खन्तिकपण्णत्तिवसेन एवं लद्धनामस्स. अच्चयं देसयन्तीनन्ति यं वुत्तं तुम्हेहि ‘‘अच्चयं देसयन्तीनं…पे… स वेरं पटिमुञ्चती’’ति, तं साधु वुत्तं, अहं पन तं वेरं नाभिनन्दामि न पत्थयामीति अत्थो. पटिग्गण्हामि वोच्चयन्ति तुम्हाकं अपराधं खमामीति. पञ्चमं.

६. सद्धासुत्तवण्णना

३६. छट्ठे सद्धा दुतिया पुरिसस्स होतीति पुरिसस्स देवलोके मनुस्सलोके चेव निब्बानञ्च गच्छन्तस्स सद्धा दुतिया होति, सहायकिच्चं साधेति. नो चे अस्सद्धियं अवतिट्ठतीति यदि अस्सद्धियं न तिट्ठति. यसोति परिवारो. कित्तीति वण्णभणनं. तत्वस्स होतीति ततो अस्स होति. नानुपतन्ति सङ्गाति रागसङ्गादयो पञ्च सङ्गा न अनुपतन्ति. पमादमनुयुञ्जन्तीति ये पमादं करोन्ति निब्बत्तेन्ति, ते तं अनुयुञ्जन्ति नाम. धनं सेट्ठंव रक्खतीति मुत्तामणिसारादिउत्तमधनं विय रक्खति. झायन्तोति लक्खणूपनिज्झानेन च आरम्मणूपनिज्झानेन च झायन्तो. तत्थ लक्खणूपनिज्झानं नाम विपस्सनामग्गफलानि. विपस्सना हि तीणि लक्खणानि उपनिज्झायतीति लक्खणूपनिज्झानं. मग्गो विपस्सनाय आगतकिच्चं साधेतीति लक्खणूपनिज्झानं. फलं तथलक्खणं निरोधसच्चं उपनिज्झायतीति लक्खणूपनिज्झानं. अट्ठ समापत्तियो पन कसिणारम्मणस्स उपनिज्झायनतो आरम्मणूपनिज्झानन्ति वेदितब्बा. परमं नाम अरहत्तसुखं अधिप्पेतन्ति. छट्ठं.

७. समयसुत्तवण्णना

३७. सत्तमे सक्केसूति ‘‘सक्या वत, भो कुमारा’’ति (दी. नि. १.२६७) उदानं पटिच्च सक्काति लद्धनामानं राजकुमारानं निवासो एकोपि जनपदो रूळ्हीसद्देन सक्काति वुच्चति. तस्मिं सक्केसु जनपदे. महावनेति सयंजाते अरोपिमे हिमवन्तेन सद्धिं एकाबद्धे महति वने. सब्बेहेव अरहन्तेहीति इमं सुत्तं कथितदिवसेयेव पत्तअरहन्तेहि.

तत्रायं अनुपुब्बिकथा – साकियकोलिया हि किर कपिलवत्थुनगरस्स च कोलियनगरस्स च अन्तरे रोहिणिं नाम नदिं एकेनेव आवरणेन बन्धापेत्वा सस्सानि कारेन्ति. अथ जेट्ठमूलमासे सस्सेसु मिलायन्तेसु उभयनगरवासीनम्पि कम्मकारा सन्निपतिंसु. तत्थ कोलियनगरवासिनो आहंसु – ‘‘इदं उदकं उभयतो आहरियमानं न तुम्हाकं, न अम्हाकं पहोस्सति, अम्हाकं पन सस्सं एकेन उदकेनेव निप्फज्जिस्सति, इदं उदकं अम्हाकं देथा’’ति. कपिलवत्थुवासिनो आहंसु – ‘‘तुम्हेसु कोट्ठे पूरेत्वा ठितेसु मयं रत्तसुवण्णनीलमणिकाळकहापणे च गहेत्वा पच्छिपसिब्बकादिहत्था न सक्खिस्साम तुम्हाकं घरद्वारे विचरितुं, अम्हाकम्पि सस्सं एकेनेव उदकेन निप्फज्जिस्सति, इदं उदकं अम्हाकं देथा’’ति. ‘‘न मयं दस्सामा’’ति. ‘‘मयम्पि न दस्सामा’’ति. एवं कथं वड्ढेत्वा एको उट्ठाय एकस्स पहारं अदासि, सोपि अञ्ञस्साति एवं अञ्ञमञ्ञं पहरित्वा राजकुलानं जातिं घट्टेत्वा कलहं वड्ढयिंसु.

कोलियकम्मकारा वदन्ति – ‘‘तुम्हे कपिलवत्थुवासिके गहेत्वा गज्जथ, ये सोणसिङ्गालादयो विय अत्तनो भगिनीहि सद्धिं संवसिंसु, एतेसं हत्थिनो च अस्सा च फलकावुधानि च अम्हाकं किं करिस्सन्ती’’ति? साकियकम्मकारा वदन्ति – ‘‘तुम्हे दानि कुट्ठिनो दारके गहेत्वा गज्जथ, ये अनाथा निग्गतिका तिरच्छाना विय कोलरुक्खे वसिंसु, एतेसं हत्थिनो च अस्सा च फलकावुधानि च अम्हाकं किं करिस्सन्ती’’ति? ते गन्त्वा तस्मिं कम्मे नियुत्तअमच्चानं कथेसुं, अमच्चा राजकुलानं कथेसुं. ततो साकिया – ‘‘भगिनीहि सद्धिं संवसितकानं थामञ्च बलञ्च दस्सेस्सामा’’ति युद्धसज्जा निक्खमिंसु. कोलियापि – ‘‘कोलरुक्खवासीनं थामञ्च बलञ्च दस्सेस्सामा’’ति युद्धसज्जा निक्खमिंसु.

भगवापि रत्तिया पच्चूससमयेव महाकरुणासमापत्तितो उट्ठाय लोकं वोलोकेन्तो इमे एवं युद्धसज्जे निक्खमन्ते अद्दस. दिस्वा – ‘‘मयि गते अयं कलहो वूपसम्मिस्सति नु खो उदाहु नो’’ति उपधारेन्तो – ‘‘अहमेत्थ गन्त्वा कलहवूपसमनत्थं तीणि जातकानि कथेस्सामि, ततो कलहो वूपसम्मिस्सति. अथ सामग्गिदीपनत्थाय द्वे जातकानि कथेत्वा अत्तदण्डसुत्तं देसेस्सामि. देसनं सुत्वा उभयनगरवासिनोपि अड्ढतियानि अड्ढतियानि कुमारसतानि दस्सन्ति, अहं ते पब्बाजेस्सामि, तदा महासमागमो भविस्सती’’ति सन्निट्ठानं अकासि. तस्मा इमेसु युद्धसज्जेसु निक्खमन्तेसु कस्सचि अनारोचेत्वा सयमेव पत्तचीवरमादाय गन्त्वा द्विन्नं सेनानं अन्तरे आकासे पल्लङ्कं आभुजित्वा छब्बण्णरस्मियो विस्सज्जेत्वा निसीदि.

कपिलवत्थुवासिनो भगवन्तं दिस्वाव, ‘‘अम्हाकं ञातिसेट्ठो सत्था आगतो. दिट्ठो नु खो तेन अम्हाकं कलहकरणभावो’’ति चिन्तेत्वा, ‘‘न खो पन सक्का भगवति आगते अम्हेहि परस्स सरीरे सत्थं पातेतुं. कोलियनगरवासिनो अम्हे हनन्तु वा बज्झन्तु वा’’ति. आवुधानि छड्डेत्वा, भगवन्तं वन्दित्वा, निसीदिंसु. कोलियनगरवासिनोपि तथेव चिन्तेत्वा आवुधानि छड्डेत्वा, भगवन्तं वन्दित्वा, निसीदिंसु.

भगवा जानन्तोव, ‘‘कस्मा आगतत्थ, महाराजा’’ति पुच्छि? ‘‘न, भगवा, तित्थकीळाय न पब्बतकीळाय, न नदीकीळाय, न गिरिदस्सनत्थं, इमस्मिं पन ठाने सङ्गामं पच्चुपट्ठपेत्वा आगतम्हा’’ति. ‘‘किं निस्साय वो कलहो, महाराजाति? उदकं, भन्तेति. उदकं किं अग्घति, महाराजाति? अप्पं, भन्तेति. पथवी नाम किं अग्घति, महाराजाति? अनग्घा, भन्तेति. खत्तिया किं अग्घन्तीति? खत्तिया नाम अनग्घा, भन्तेति. अप्पमूलं उदकं निस्साय किमत्थं अनग्घे खत्तिये नासेथ, महाराज, कलहे अस्सादो नाम नत्थि, कलहवसेन, महाराज, अट्ठाने वेरं कत्वा एकाय रुक्खदेवताय काळसीहेन सद्धिं बद्धाघातो सकलम्पि इमं कप्पं अनुप्पत्तोयेवाति वत्वा फन्दनजातकं (जा. १.१३.१४ आदयो) कथेसि’’. ततो ‘‘परपत्तियेन नाम, महाराज, न भवितब्बं. परपत्तिया हुत्वा हि एकस्स ससकस्स कथाय तियोजनसहस्सवित्थते हिमवन्ते चतुप्पदगणा महासमुद्दं पक्खन्दिनो अहेसुं. तस्मा परपत्तियेन न भवितब्ब’’न्ति वत्वा, पथवीउन्द्रियजातकं कथेसि. ततो ‘‘कदाचि, महाराज, दुब्बलोपि महाबलस्स रन्धं विवरं पस्सति, कदाचि महाबलो दुब्बलस्स. लटुकिकापि हि सकुणिका हत्थिनागं घातेसी’’ति लटुकिकजातकं (जा. १.५.३९ आदयो) कथेसि. एवं कलहवूपसमनत्थाय तीणि जातकानि कथेत्वा सामग्गिपरिदीपनत्थाय द्वे जातकानि कथेसि. कथं? ‘‘समग्गानञ्हि, महाराज, कोचि ओतारं नाम पस्सितुं न सक्कोतीति वत्वा, रुक्खधम्मजातकं (जा. १.१.७४) कथेसि. ततो ‘‘समग्गानं, महाराज, कोचि विवरं दस्सितुं न सक्खि. यदा पन अञ्ञमञ्ञं विवादमकंसु, अथ ते नेसादपुत्तो जीविता वोरोपेत्वा आदाय गतोति विवादे अस्सादो नाम नत्थी’’ति वत्वा, वट्टकजातकं (जा. १.१.११८) कथेसि. एवं इमानि पञ्च जातकानि कथेत्वा अवसाने अत्तदण्डसुत्तं (सु. नि. ९४१ आदयो) कथेसि.

राजानो पसन्ना – ‘‘सचे सत्था नागमिस्स, मयं सहत्था अञ्ञमञ्ञं वधित्वा लोहितनदिं पवत्तयिस्साम. अम्हाकं पुत्तभातरो च गेहद्वारे न पस्सेय्याम, सासनपटिसासनम्पि नो आहरणको नाभविस्स. सत्थारं निस्साय नो जीवितं लद्धं. सचे पन सत्था आगारं अज्झावसिस्स दीपसहस्सद्वयपरिवारं चतुमहादीपरज्जमस्स हत्थगतं अभविस्स, अतिरेकसहस्सं खो पनस्स पुत्ता अभविस्संसु, ततो खत्तियपरिवारो अविचरिस्स. तं खो पनेस सम्पत्तिं पहाय निक्खमित्वा सम्बोधिं पत्तो. इदानिपि खत्तियपरिवारोयेव विचरतू’’ति उभयनगरवासिनो अड्ढतियानि अड्ढतियानि कुमारसतानि अदंसु. भगवापि ते पब्बाजेत्वा महावनं अगमासि. तेसं गरुगारवेन न अत्तनो रुचिया पब्बजितानं अनभिरति उप्पज्जि. पुराणदुतियिकायोपि तेसं – ‘‘अय्यपुत्ता उक्कण्ठन्तु, घरावासो न सण्ठाती’’तिआदीनि वत्वा सासनं पेसेन्ति. ते च अतिरेकतरं उक्कण्ठिंसु.

भगवा आवज्जेन्तो तेसं अनभिरतिभावं ञत्वा – ‘‘इमे भिक्खू मादिसेन बुद्धेन सद्धिं एकतो वसन्ता उक्कण्ठन्ति, हन्द नेसं कुणालदहस्स वण्णं कथेत्वा तत्थ नेत्वा अनभिरतिं विनोदेमी’’ति कुणालदहस्स वण्णं कथेसि. ते तं दट्ठुकामा अहेसुं. दट्ठुकामत्थ, भिक्खवे, कुणालदहन्ति? आम भगवाति. यदि एवं एथ गच्छामाति. इद्धिमन्तानं भगवा गमनट्ठानं मयं कथं गमिस्सामाति. तुम्हे गन्तुकामा होथ, अहं ममानुभावेन गहेत्वा गमिस्सामीति. साधु, भन्तेति. भगवा पञ्च भिक्खुसतानि गहेत्वा आकासे उप्पतित्वा कुणालदहे पतिट्ठाय ते भिक्खू आह – ‘‘भिक्खवे, इमस्मिं कुणालदहे येसं मच्छानं नामं न जानाथ ममं पुच्छथा’’ति.

ते पुच्छिंसु. भगवा पुच्छितं पुच्छितं कथेसि. न केवलञ्च, मच्छानंयेव, तस्मिं वनसण्डे रुक्खानम्पि पब्बतपादे द्विपदचतुप्पदसकुणानम्पि नामानि पुच्छापेत्वा कथेसि. अथ द्वीहि सकुणेहि मुखतुण्डकेन डंसित्वा गहितदण्डके निसिन्नो कुणालसकुणराजा पुरतो पच्छतो उभोसु च पस्सेसु सकुणसङ्घपरिवुतो आगच्छति. भिक्खू तं दिस्वा – ‘‘एस, भन्ते, इमेसं सकुणानं राजा भविस्सति, परिवारा एते एतस्सा’’ति मञ्ञामाति. एवमेतं, भिक्खवे, अयम्पि ममेव वंसो मम पवेणीति. इदानि ताव मयं, भन्ते, एते सकुणे पस्साम. यं पन भगवा ‘‘अयम्पि ममेव वंसो मम पवेणी’’ति आह, तं सोतुकामम्हाति. सोतुकामत्थ, भिक्खवेति? आम भगवाति. तेन हि सुणाथाति तीहि गाथासतेहि मण्डेत्वा कुणालजातकं (जा. २.२१.कुणालजातक) कथेन्तो अनभिरतिं विनोदेसि. देसनापरियोसाने सब्बेपि सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु, मग्गेनेव च नेसं इद्धिपि आगता. भगवा ‘‘होतु ताव एत्तकं तेसं भिक्खून’’न्ति आकासे उप्पतित्वा महावनमेव अगमासि. तेपि भिक्खू गमनकाले दसबलस्स आनुभावेन गन्त्वा आगमनकाले अत्तनो आनुभावेन भगवन्तं परिवारेत्वा महावने ओतरिंसु.

भगवा पञ्ञत्तासने निसीदित्वा ते भिक्खू आमन्तेत्वा – ‘‘एथ, भिक्खवे, निसीदथ. उपरिमग्गत्तयवज्झानं वो किलेसानं कम्मट्ठानं कथेस्सामी’’ति कम्मट्ठानं कथेसि. भिक्खू चिन्तयिंसु – ‘‘भगवा अम्हाकं अनभिरतभावं ञत्वा कुणालदहं नेत्वा अनभिरतिं विनोदेसि, तत्थ सोतापत्तिफलं पत्तानं नो इदानि इध तिण्णं मग्गानं कम्मट्ठानं अदासि, न खो पन अम्हेहि ‘सोतापन्ना मय’न्ति वीतिनामेतुं वट्टति, पुरिसपुरिसेहि नो भवितुं वट्टती’’ति ते दसबलस्स पादे वन्दित्वा उट्ठाय निसीदनं पप्फोटेत्वा विसुं विसुं पब्भाररुक्खमूलेसु निसीदिंसु.

भगवा चिन्तेसि – ‘‘इमे भिक्खू पकतियापि अविस्सट्ठकम्मट्ठाना, लद्धुपायस्स पन भिक्खुनो किलमनकारणं नाम नत्थि. गच्छन्ता गच्छन्ता च विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्वा ‘अत्तना पटिविद्धगुणं आरोचेस्सामा’ति मम सन्तिकं आगमिस्सन्ति. एतेसु आगतेसु दससहस्सचक्कवाळदेवता एकचक्कवाळे सन्निपतिस्सन्ति, महासमयो भविस्सति, विवित्ते ओकासे मया निसीदितुं वट्टती’’ति ततो विवित्ते ओकासे बुद्धासनं पञ्ञापेत्वा निसीदि.

सब्बपठमं कम्मट्ठानं गहेत्वा गतत्थेरो सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. ततो अपरो ततो अपरोति पञ्चसतापि पदुमिनियं पदुमानि विय विकसिंसु. सब्बपठमं अरहत्तं पत्तभिक्खु ‘‘भगवतो आरोचेस्सामी’’ति पल्लङ्कं विनिब्भुजित्वा निसीदनं पप्फोटेत्वा उट्ठाय दसबलाभिमुखो अहोसि. एवं अपरोपि अपरोपीति पञ्चसता भत्तसालं पविसन्ता विय पटिपाटियाव आगमिंसु. पठमं आगतो वन्दित्वा निसीदनं पञ्ञापेत्वा, एकमन्तं निसीदित्वा, पटिविद्धगुणं आरोचेतुकामो ‘‘अत्थि नु खो अञ्ञो कोचि? नत्थी’’ति निवत्तित्वा आगतमग्गं ओलोकेन्तो अपरम्पि अद्दस अपरम्पि अद्दसयेवाति सब्बेपि ते आगन्त्वा एकमन्तं निसीदित्वा, अयं इमस्स हरायमानो न कथेसि, अयं इमस्स हरायमानो न कथेसि. खीणासवानं किर द्वे आकारा होन्ति – ‘‘अहो वत मया पटिविद्धगुणं सदेवको लोको खिप्पमेव पटिविज्झेय्या’’ति चित्तं उप्पज्जति. पटिविद्धभावं पन निधिलद्धपुरिसो विय न अञ्ञस्स आरोचेतुकामा होन्ति.

एवं ओसटमत्ते पन तस्मिं अरियमण्डले पाचीनयुगन्धरपरिक्खेपतो अब्भा महिका धूमो रजो राहूति, इमेहि उपक्किलेसेहि विप्पमुत्तं बुद्धुप्पादपटिमण्डितस्स लोकस्स रामणेय्यकदस्सनत्थं पाचीनदिसाय उक्खित्तरजतमयमहाआदासमण्डलं विय, नेमिवट्टियं गहेत्वा, परिवत्तियमानरजतचक्कसस्सिरिकं पुण्णचन्दमण्डलं उल्लङ्घित्वा, अनिलपथं पटिपज्जित्थ. इति एवरूपे खणे लये मुहुत्ते भगवा सक्केसु विहरति कपिलवत्थुस्मिं महावने महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि सब्बेहेव अरहन्तेहि.

तत्थ भगवापि महासम्मतस्स वंसे उप्पन्नो, तेपि पञ्चसता भिक्खू महासम्मतस्स कुले उप्पन्ना. भगवापि खत्तियगब्भे जातो, तेपि खत्तियगब्भे जाता. भगवापि राजपब्बजितो, तेपि राजपब्बजिता. भगवापि सेतच्छत्तं पहाय हत्थगतं चक्कवत्तिरज्जं निस्सज्जित्वा पब्बजितो, तेपि सेतच्छत्तं पहाय हत्थगतानि रज्जानि विस्सज्जित्वा पब्बजिता. इति भगवा परिसुद्धे ओकासे, परिसुद्धे रत्तिभागे, सयं परिसुद्धो परिसुद्धपरिवारो, वीतरागो वीतरागपरिवारो, वीतदोसो वीतदोसपरिवारो, वीतमोहो वीतमोहपरिवारो, नित्तण्हो नित्तण्हपरिवारो, निक्किलेसो निक्किलेसपरिवारो, सन्तो सन्तपरिवारो, दन्तो दन्तपरिवारो, मुत्तो मुत्तपरिवारो, अतिविय विरोचतीति. वण्णभूमि नामेसा, यत्तकं सक्कोति, तत्तकं वत्तब्बं. इति इमे भिक्खू सन्धाय वुत्तं, ‘‘पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि सब्बेहेव अरहन्तेही’’ति.

येभुय्येनाति बहुतरा सन्निपतिता, मन्दा न सन्निपतिता असञ्ञी अरूपावचरदेवता समापन्नदेवतायो च. तत्रायं सन्निपातक्कमो – महावनस्स किर सामन्ता देवता चलिंसु, ‘‘आयाम भो! बुद्धदस्सनं नाम बहूपकारं, धम्मस्सवनं बहूपकारं, भिक्खुसङ्घदस्सनं बहूपकारं. आयाम आयामा’’ति! महासद्दं कुरुमाना आगन्त्वा भगवन्तञ्च तंमुहुत्तं अरहत्तप्पत्तखीणासवे च वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठंसु. एतेनेव उपायेन तासं तासं सद्दं सुत्वा सद्दन्तरअड्ढगावुतगावुतअड्ढयोजनयोजनादिवसेन तियोजनसहस्सवित्थते हिमवन्ते, तिक्खत्तुं तेसट्ठिया नगरसहस्सेसु, नवनवुतिया दोणमुखसतसहस्सेसु, छनवुतिया पट्टनकोटिसतसहस्सेसु, छपण्णासाय रतनाकरेसूति सकलजम्बुदीपे, पुब्बविदेहे, अपरगोयाने, उत्तरकुरुम्हि, द्वीसु परित्तदीपसहस्सेसूति सकलचक्कवाळे, ततो दुतियततियचक्कवाळेति एवं दससहस्सचक्कवाळेसु देवता सन्निपतिताति वेदितब्बा. दससहस्सचक्कवाळञ्हि इध दसलोकधातुयोति अधिप्पेतं. तेन वुत्तं – ‘‘दसहि च लोकधातूहि देवता येभुय्येन सन्निपतिता होन्ती’’ति.

एवं सन्निपतिताहि देवताहि सकलचक्कवाळगब्भं याव ब्रह्मलोका सूचिघरे निरन्तरं पक्खित्तसूचीहि विय परिपुण्णं होति. तत्थ ब्रह्मलोकस्स एवं उच्चत्तनं वेदितब्बं – लोहपासादे किर सत्तकूटागारसमो पासाणो ब्रह्मलोके ठत्वा अधो खित्तो चतूहि मासेहि पथविं पापुणाति. एवं महन्ते ओकासे यथा हेट्ठा ठत्वा खित्तानि पुप्फानि वा धूमो वा उपरि गन्तुं, उपरि वा ठत्वा खित्तसासपा हेट्ठा ओतरितुं अन्तरं न लभन्ति, एवं निरन्तरा देवता अहेसुं. यथा खो पन चक्कवत्तिरञ्ञो निसिन्नट्ठानं असम्बाधं होति, आगतागता महेसक्खा खत्तिया ओकासं लभन्तियेव, परतो परतो पन अतिसम्बाधं होति. एवमेव भगवतो निसिन्नट्ठानं असम्बाधं, आगतागता महेसक्खा देवा च ब्रह्मानो च ओकासं लभन्तियेव. अपि सुदं भगवतो आसन्नासन्नट्ठाने वालग्गनित्तुदनमत्ते पदेसे दसपि वीसतिपि देवा सुखुमे अत्तभावे मापेत्वा अट्ठंसु. सब्बपरतो सट्ठि सट्ठि देवता अट्ठंसु.

सुद्धावासकायिकानन्ति सुद्धावासवासीनं. सुद्धावासा नाम सुद्धानं अनागामिखीणासवानं आवासा पञ्च ब्रह्मलोका. एतदहोसीति कस्मा अहोसि? ते किर ब्रह्मानो समापत्तिं समापज्जित्वा यथा परिच्छेदेन वुट्ठिता ब्रह्मभवनं ओलोकेन्ता पच्छाभत्ते भत्तगेहं विय सुञ्ञतं अद्दसंसु. ततो ‘‘कुहिं ब्रह्मानो गता’’ति आवज्जन्ता महासमागमं ञत्वा – ‘‘अयं समागमो महा, मयं ओहीना, ओहीनकानं पन ओकासो दुल्लभो होति, तस्मा गच्छन्ता अतुच्छहत्था हुत्वा एकेकं गाथं अभिसङ्खरित्वा गच्छाम. ताय महासमागमे च अत्तनो आगतभावं जानापेस्साम, दसबलस्स च वण्णं भासिस्सामा’’ति. इति तेसं समापत्तितो उट्ठाय आवज्जितत्ता एतदहोसि.

भगवतो पुरतो पातुरहेसुन्ति पाळियं भगवतो सन्तिके अभिमुखट्ठानेयेव ओतिण्णा विय कत्वा वुत्ता, न खो पनेत्थ एवं अत्थो वेदितब्बो. ते पन ब्रह्मलोके ठितायेव गाथा अभिसङ्खरित्वा एको पुरत्थिमचक्कवाळमुखवट्टियं ओतरि, एको दक्खिणचक्कवाळमुखवट्टियं, एको पच्छिमचक्कवाळमुखवट्टियं, एको उत्तरचक्कवाळमुखवट्टियं ओतरि. ततो पुरत्थिमचक्कवाळमुखवट्टियं ओतिण्णब्रह्मा नीलकसिणं समापज्जित्वा नीलरस्मियो विस्सज्जेत्वा दससहस्सचक्कवाळदेवतानं मणिवम्मं पटिमुञ्चन्तो विय अत्तनो आगतभावं जानापेत्वा बुद्धवीथि नाम केनचि उत्तरितुं न सक्का, तस्मा महतिया बुद्धवीथियाव आगन्त्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि. एकमन्तं ठितो खो अत्तना अभिसङ्खतं गाथं अभासि.

दक्खिणचक्कवाळमुखवट्टियं ओतिण्णब्रह्मा पीतकसिणं समापज्जित्वा सुवण्णपभं मुञ्चित्वा दससहस्सचक्कवाळदेवतानं सुवण्णपटं पारुपन्तो विय अत्तनो आगतभावं जानापेत्वा तथेव अकासि. पच्छिमचक्कवाळमुखवट्टियं ओतिण्णब्रह्मा लोहितकसिणं समापज्जित्वा लोहितकरस्मियो मुञ्चित्वा दससहस्सचक्कवाळदेवतानं रत्तवरकम्बलेन परिक्खिपन्तो विय अत्तनो आगतभावं जानापेत्वा तथेव अकासि. उत्तरचक्कवाळमुखवट्टियं ओतिण्णब्रह्मा ओदातकसिणं समापज्जित्वा ओदातरस्मियो विस्सज्जेत्वा दससहस्सचक्कवाळदेवतानं सुमनकुसुमपटं पारुपन्तो विय अत्तनो आगतभावं जानापेत्वा तथेव अकासि.

पाळियं पन भगवतो पुरतो पातुरहेसुं. अथ खो ता देवता भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठंसूति एवं एकक्खणे विय पुरतो पातुभावो च अभिवादेत्वा एकमन्तं ठितभावो च वुत्तो, सो इमिना अनुक्कमेन अहोसि, एकतो कत्वा पन दस्सितो. गाथाभासनं पन पाळियम्पि विसुं विसुंयेव वुत्तं.

तत्थ महासमयोति महासमूहो. पवनं वुच्चति वनसण्डो. उभयेनपि भगवा ‘‘इमस्मिं पन वनसण्डे अज्ज महासमूहो सन्निपातो’’ति आह. ततो येसं सो सन्निपातो, ते दस्सेतुं देवकाया समागताति आह. तत्थ देवकायाति देवघटा. आगतम्ह इमं धम्मसमयन्ति एवं समागते देवकाये दिस्वा मयम्पि इमं धम्मसमूहं आगता. किं कारणा? दक्खिताये अपराजितसङ्घन्ति केनचि अपराजितं अज्जेव तयो मारे मद्दित्वा विजितसङ्गामं इमं अपराजितसङ्घं दस्सनत्थाय आगतम्हाति अत्थो. सो पन, ब्रह्मा, इमं गाथं भासित्वा, भगवन्तं अभिवादेत्वा, पुरत्थिमचक्कवाळमुखवट्टियंयेव अट्ठासि.

अथ दुतियो वुत्तनयेनेव आगन्त्वा अभासि. तत्थ तत्र भिक्खवोति तस्मिं सन्निपातट्ठाने भिक्खू. समादहंसूति समाधिना योजेसुं. चित्तमत्तनो उजुकं अकंसूति अत्तनो चित्ते सब्बे वङ्ककुटिलजिम्हभावे हरित्वा उजुकं अकरिंसु. सारथीव नेत्तानि गहेत्वाति यथा समप्पवत्तेसु सिन्धवेसु ओधस्तपतोदो सारथी सब्बयोत्तानि गहेत्वा अचोदेन्तो अवारेन्तो तिट्ठति, एवं छळङ्गुपेक्खाय समन्नागता गुत्तद्वारा सब्बेपेते पञ्चसता भिक्खू इन्द्रियानि रक्खन्ति पण्डिता, एते दट्ठुं इधागतम्हा भगवाति, सोपि गन्त्वा यथाठानेयेव अट्ठासि.

अथ ततियो वुत्तनयेनेव आगन्त्वा अभासि. तत्थ छेत्वा खीलन्ति रागदोसमोहखीलं छिन्दित्वा. पलिघन्ति रागदोसमोहपलिघमेव. इन्दखीलन्ति रागदोसमोहइन्दखीलमेव. ऊहच्च मनेजाति एते तण्हाएजाय अनेजा भिक्खू इन्दखीलं ऊहच्च समूहनित्वा चतूसु दिसासु अप्पटिहतचारिकं चरन्ति. सुद्धाति निरुपक्किलेसा. विमलाति निम्मला. इदं तस्सेव वेवचनं. चक्खुमताति पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमन्तेन. सुदन्ताति चक्खुतोपि दन्ता सोततोपि घानतोपि जिव्हातोपि कायतोपि मनतोपि दन्ता. सुसुनागाति तरुणनागा. तत्रायं वचनत्थो – छन्दादीहि न गच्छन्तीति नागा, तेन तेन मग्गेन पहीने किलेसे न आगच्छन्तीति नागा, नानप्पकारं आगुं न करोन्तीति नागा. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन महानिद्देसे (महानि. ८०) वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

अपिच –

‘‘आगुं न करोति किञ्चि लोके,

सब्बसंयोग विसज्ज बन्धनानि;

सब्बत्थ न सज्जती विमुत्तो,

नागो तादि पवुच्चते तथत्ता’’ति. –

एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. सुसुनागाति सुसू नागा, सुसुनागभावसम्पत्तिं पत्ताति अत्थो. ते एवरूपे अनुत्तरेन योग्गाचरियेन दमिते तरुणनागे दस्सनाय आगतम्ह भगवाति. सोपि गन्त्वा यथाठानेयेव अट्ठासि.

अथ चतुत्थो वुत्तनयेनेव आगन्त्वा अभासि. तत्थ गतासेति निब्बेमतिकसरणगमनेन गता. सोपि गन्त्वा यथाठानेयेव अट्ठासीति. सत्तमं.

८. सकलिकसुत्तवण्णना

३८. अट्ठमे मद्दकुच्छिस्मिन्ति एवंनामके उय्याने. तञ्हि अजातसत्तुम्हि कुच्छिगते तस्स मातरा – ‘‘अयं मय्हं कुच्छिगतो गब्भो रञ्ञो सत्तु भविस्सति. किं मे इमिना’’ति? गब्भपातनत्थं कुच्छि मद्दापिता. तस्मा ‘‘मद्दकुच्छी’’ति सङ्खं गतं. मिगानं पन अभयवासत्थाय दिन्नत्ता मिगदायोति वुच्चति.

तेन खो पन समयेनाति एत्थ अयं अनुपुब्बिकथा – देवदत्तो हि अजातसत्तुं निस्साय धनुग्गहे च धनपालकञ्च पयोजेत्वापि तथागतस्स जीवितन्तरायं कातुं असक्कोन्तो ‘‘सहत्थेनेव मारेस्सामी’’ति गिज्झकूटपब्बतं अभिरुहित्वा महन्तं कूटागारप्पमाणं सिलं उक्खिपित्वा, ‘‘समणो गोतमो चुण्णविचुण्णो होतू’’ति पविज्झि. महाथामवा किरेस पञ्चन्नं हत्थीनं बलं धारेति. अट्ठानं खो पनेतं, यं बुद्धानं परूपक्कमेन जीवितन्तरायो भवेय्याति तं तथागतस्स सरीराभिमुखं आगच्छन्तं आकासे अञ्ञा सिला उट्ठहित्वा सम्पटिच्छि. द्विन्नं सिलानं सम्पहारेन महन्तो पासाणस्स सकलिका उट्ठहित्वा भगवतो पिट्ठिपादपरियन्तं अभिहनि, पादो महाफरसुना पहतो विय समुग्गतलोहितेन लाखारसमक्खितो विय अहोसि. भगवा उद्धं उल्लोकेत्वा देवदत्तं एतदवोच – ‘‘बहु तया मोघपुरिस, अपुञ्ञं पसुतं, यो त्वं पदुट्ठचित्तो वधकचित्तो तथागतस्स लोहितं उप्पादेसी’’ति. ततो पट्ठाय भगवतो अफासु जातं. भिक्खू चिन्तयिंसु – ‘‘अयं विहारो उज्जङ्गलो विसमो, बहूनं खत्तियादीनञ्चेव पब्बजितानञ्च अनोकासो’’ति. ते तथागतं मञ्चसिविकाय आदाय मद्दकुच्छिं नयिंसु. तेन वुत्तं – ‘‘तेन खो पन समयेन भगवतो पादो सकलिकाय खतो होती’’ति.

भुसाति बलवतियो. सुदन्ति निपातमत्तं. दुक्खन्ति सुखपटिक्खेपो. तिब्बाति बहला. खराति फरुसा. कटुकाति तिखिणा. असाताति अमधुरा. न तासु मनो अप्पेति, न ता मनं अप्पायन्ति वड्ढेन्तीति अमनापा. सतो सम्पजानोति वेदनाधिवासनसतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतो हुत्वा. अविहञ्ञमानोति अपीळियमानो, सम्परिवत्तसायिताय वेदनानं वसं अगच्छन्तो.

सीहसेय्यन्ति एत्थ कामभोगिसेय्या, पेतसेय्या, सीहसेय्या, तथागतसेय्याति चतस्सो सेय्या. तत्थ ‘‘येभुय्येन, भिक्खवे, कामभोगी सत्ता वामेन पस्सेन सेन्ती’’ति अयं कामभोगिसेय्या. तेसु हि येभुय्येन दक्खिणपस्सेन सयानो नाम नत्थि. ‘‘येभुय्येन, भिक्खवे, पेता उत्ताना सेन्ती’’ति अयं पेतसेय्या. अप्पमंसलोहितत्ता हि अट्ठिसङ्घाटजटिता एकेन पस्सेन सयितुं न सक्कोन्ति, उत्तानाव सेन्ति. ‘‘येभुय्येन, भिक्खवे, सीहो मिगराजा नङ्गुट्ठं अन्तरसत्थिम्हि अनुपक्खिपित्वा दक्खिणेन पस्सेन सेती’’ति अयं सीहसेय्या. तेजुस्सदत्ता हि सीहो मिगराजा द्वे पुरिमपादे एकस्मिं, ‘पच्छिमपादे एकस्मिं ठाने ठपेत्वा नङ्गुट्ठं अन्तरसत्थिम्हि पक्खिपित्वा पुरिमपादपच्छिमपादनङ्गुट्ठानं ठितोकासं सल्लक्खेत्वा द्विन्नं पुरिमपादानं मत्थके सीसं ठपेत्वा सयति, दिवसम्पि सयित्वा पबुज्झमानो न उत्रसन्तो पबुज्झति, सीसं पन उक्खिपित्वा पुरिमपादादीनं ठितोकासं सल्लक्खेति’. सचे किञ्चि ठानं विजहित्वा ठितं होति, ‘‘नयिदं तुय्हं जातिया, न सूरभावस्स अनुरूप’’न्ति अनत्तमनो हुत्वा तत्थेव सयति, न गोचराय पक्कमति. अविजहित्वा ठिते पन ‘‘तुय्हं जातिया च सूरभावस्स च अनुरूपमिद’’न्ति हट्ठतुट्ठो उट्ठाय सीहविजम्भितं विजम्भित्वा केसरभारं विधुनित्वा तिक्खत्तुं सीहनादं नदित्वा गोचराय पक्कमति. चतुत्थज्झानसेय्या पन ‘‘तथागतसेय्या’’ति वुच्चति. तासु इध सीहसेय्या आगता. अयञ्हि तेजुस्सदइरियापथत्ता उत्तमसेय्या नाम.

पादे पादन्ति दक्खिणपादे वामपादं. अच्चाधायाति अतिआधाय, ईसकं अतिक्कम्म ठपेत्वा. गोप्फकेन हि गोप्फके जाणुना वा जाणुम्हि सङ्घट्टियमाने अभिण्हं वेदना उप्पज्जति, चित्तं एकग्गं न होति, सेय्या अफासुका होति. यथा न सङ्घट्टेति, एवं अतिक्कम्म ठपिते वेदना नुप्पज्जति, चित्तं एकग्गं होति, सेय्या फासु होति. तस्मा एवं निपज्जि. सतो सम्पजानोति सयनपरिग्गाहकसतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतो. ‘‘उट्ठानसञ्ञ’’न्ति पनेत्थ न वुत्तं, गिलानसेय्या हेसा तथागतस्स.

सत्तसताति इमस्मिं सुत्ते सब्बापि ता देवता गिलानसेय्यट्ठानं आगता. उदानं उदानेसीति गिलानसेय्यं आगतानं दोमनस्सेन भवितब्बं सिया. इमासं पन तथागतस्स वेदनाधिवासनं दिस्वा, ‘‘अहो बुद्धानं महानुभावता! एवरूपासु नाम वेदनासु वत्तमानासु विकारमत्तम्पि नत्थि, सिरीसयने अलङ्करित्वा ठपितसुवण्णरूपकं विय अनिञ्जमानेन कायेन निपन्नो, इदानिस्स अधिकतरं मुखवण्णो विरोचति, आभासम्पन्नो पुण्णचन्दो विय सम्पति विकसितं विय च अरविन्दं अस्स मुखं सोभति, कायेपि वण्णायतनं इदानि सुसम्मट्ठकञ्चनं विय विप्पसीदती’’ति उदानं उदपादि.

नागो वत भोति, एत्थ भोति धम्मालपनं. बलवन्तट्ठेन नागो. नागवताति नागभावेन. सीहो वतातिआदीसु असन्तासनट्ठेन सीहो. ब्यत्तपरिचयट्ठेन कारणाकारणजाननेन वा आजानीयो. अप्पटिसमट्ठेन निसभो. गवसतजेट्ठको हि उसभो, गवसहस्सजेट्ठको वसभो, गवसतसहस्सजेट्ठको निसभोति वुच्चति. भगवा पन अप्पटिसमट्ठेन आसभं ठानं पटिजानाति. तेनेवत्थेन इध ‘‘निसभो’’ति वुत्तो. धुरवाहट्ठेन धोरय्हो. निब्बिसेवनट्ठेन दन्तो.

पस्साति अनियमिताणत्ति. समाधिन्ति अरहत्तफलसमाधिं. सुविमुत्तन्ति फलविमुत्तिया सुविमुत्तं. रागानुगतं पन चित्तं अभिनतं नाम होति, दोसानुगतं अपनतं. तदुभयपटिक्खेपेन न चाभिनतं न चापनतन्ति आह. न च ससङ्खारनिग्गय्हवारितगतन्ति न ससङ्खारेन सप्पयोगेन किलेसे निग्गहेत्वा वारितवतं, किलेसानं पन छिन्नत्ता वतं फलसमाधिना समाहितन्ति अत्थो. अतिक्कमितब्बन्ति विहेठेतब्बं घट्टेतब्बं. अदस्सनाति अञ्ञाणा. अञ्ञाणी हि अन्धबालोव एवरूपे सत्थरि अपरज्झेय्याति देवदत्तं घट्टयमाना वदन्ति.

पञ्चवेदाति इतिहासपञ्चमानं वेदानं धारका. सतं समन्ति वस्ससतं. तपस्सीति तपनिस्सितका हुत्वा. चरन्ति चरन्ता. न सम्माविमुत्तन्ति सचेपि एवरूपा ब्राह्मणा वस्ससतं चरन्ति, चित्तञ्च नेसं सम्मा विमुत्तं न होति. हीनत्तरूपा न पारं गमा तेति हीनत्तसभावा ते निब्बानङ्गमा न होन्ति. ‘‘हीनत्थरूपा’’तिपि पाठो, हीनत्थजातिका परिहीनत्थाति अत्थो. तण्हाधिपन्नाति तण्हाय अज्झोत्थटा. वतसीलबद्धाति अजवतकुक्कुरवतादीहि च वतेहि तादिसेहेव च सीलेहि बद्धा. लूखं तपन्ति पञ्चातपतापनं कण्टकसेय्यादिकं तपं. इदानि सा देवता सासनस्स निय्यानिकभावं कथेन्ती न मानकामस्सातिआदिमाह. तं वुत्तत्थमेवाति. अट्ठमं.

९. पठमपज्जुन्नधीतुसुत्तवण्णना

३९. नवमे पज्जुन्नस्स धीताति पज्जुन्नस्स नाम वस्सवलाहकदेवरञ्ञो चातुमहाराजिकस्स धीता. अभिवन्देति भगवा तुम्हाकं पादे वन्दामि. चक्खुमताति पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमन्तेन तथागतेन. धम्मो अनुबुद्धोति, ‘‘इदं मया पुब्बे परेसं सन्तिके केवलं सुतंयेव आसी’’ति वदति. साहं दानीति, सा अहं इदानि. सक्खि जानामीति, पटिवेधवसेन पच्चक्खमेव जानामि. विगरहन्ताति, ‘‘हीनक्खरपदब्यञ्जनो’’ति वा ‘‘अनिय्यानिको’’ति वा एवं गरहन्ता. रोरुवन्ति, द्वे रोरुवा – धूमरोरुवो च जालरोरुवो च. तत्थ धूमरोरुवो विसुं होति, जालरोरुवोति पन अवीचिमहानिरयस्सेवेतं नामं. तत्थ हि सत्ता अग्गिम्हि जलन्ते जलन्ते पुनप्पुनं रवं रवन्ति, तस्मा सो ‘‘रोरुवो’’ति वुच्चति. घोरन्ति दारुणं. खन्तिया उपसमेन उपेताति रुच्चित्वा खमापेत्वा गहणखन्तिया च रागादिउपसमेन च उपेताति. नवमं.

१०. दुतियपज्जुन्नधीतुसुत्तवण्णना

४०. दसमे धम्मञ्चाति च सद्देन सङ्घञ्च, इति तीणि रतनानि नमस्समाना इधागताति वदति. अत्थवतीति, अत्थवतियो. बहुनापि खो तन्ति यं धम्मं सा अभासि, तं धम्मं बहुनापि परियायेन अहं विभजेय्यं. तादिसो धम्मोति, तादिसो हि अयं भगवा धम्मो, तंसण्ठितो तप्पटिभागो बहूहि परियायेहि विभजितब्बयुत्तकोति दस्सेति. लपयिस्सामीति, कथयिस्सामि. यावता मे मनसा परियत्तन्ति यत्तकं मया मनसा परियापुटं, तस्सत्थं दिवसं अवत्वा मधुपटलं पीळेन्ती विय मुहुत्तेनेव संखित्तेन कथेस्सामि. सेसं उत्तानमेवाति. दसमं.

सतुल्लपकायिकवग्गो चतुत्थो.