३. सत्तिवग्गो
१. सत्तिसुत्तवण्णना
२१. सत्तिवग्गस्स पठमे सत्तियाति देसनासीसमेतं. एकतोखारादिना सत्थेनाति अत्थो. ओमट्ठोति पहतो. चत्तारो हि पहारा ओमट्ठो उम्मट्ठो मट्ठो विमट्ठोति. तत्थ उपरि ठत्वा अधोमुखं दिन्नपहारो ओमट्ठो नाम; हेट्ठा ठत्वा उद्धंमुखं दिन्नो उम्मट्ठो नाम; अग्गळसूचि विय विनिविज्झित्वा गतो मट्ठो नाम; सेसो सब्बोपि विमट्ठो नाम. इमस्मिं पन ठाने ओमट्ठो गहितो. सो हि सब्बदारुणो दुरुद्धरसल्लो दुत्तिकिच्छो अन्तोदोसो अन्तोपुब्बलोहितोव होति, पुब्बलोहितं अनिक्खमित्वा वणमुखं परियोनन्धित्वा तिट्ठति. पुब्बलोहितं निहरितुकामेहि मञ्चेन सद्धिं बन्धित्वा अधोसिरो कातब्बो होति, मरणं वा मरणमत्तं वा दुक्खं पापुणाति. परिब्बजेति विहरेय्य.
इमाय गाथाय किं कथेति? यथा सत्तिया ओमट्ठो पुरिसो सल्लुब्बहन-वणतिकिच्छनानं अत्थाय वीरियं आरभति, पयोगं करोति परक्कमति. यथा च डय्हमानो मत्थके आदित्तसीसो तस्स निब्बापनत्थाय वीरियं आरभति, पयोगं करोति परक्कमति, एवमेव भिक्खु कामरागं पहानाय सतो अप्पमत्तो हुत्वा विहरेय्य भगवाति कथेसि.
अथ भगवा चिन्तेसि – इमाय देवताय उपमा ताव दळ्हं कत्वा आनीता, अत्थं पन परित्तकं गहेत्वा ठिता, पुनप्पुनं कथेन्तीपि हेसा कामरागस्स विक्खम्भनपहानमेव कथेय्य. याव च कामरागो मग्गेन न समुग्घाटियति, ताव अनुबद्धोव होति. इति तमेव ओपम्मं गहेत्वा पठममग्गवसेन देसनं विनिवट्टेत्वा देसेन्तो दुतियं गाथमाह. तस्सत्थो पुरिमानुसारेनेव वेदितब्बोति. पठमं.
२. फुसतिसुत्तवण्णना
२२. दुतिये नाफुसन्तं फुसतीति कम्मं अफुसन्तं विपाको न फुसति, कम्ममेव वा अफुसन्तं कम्मं न फुसति. कम्मञ्हि नाकरोतो करियति. फुसन्तञ्च ततो फुसेति कम्मं फुसन्तं विपाको फुसति, कम्ममेव वा फुसति. कम्मञ्हि करोतो करियति. तस्मा फुसन्तं फुसति, अप्पदुट्ठपदोसिनन्ति यस्मा न अफुसन्तं फुसति, फुसन्तञ्च फुसति, अयं कम्मविपाकानं धम्मता, तस्मा यो ‘‘अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति, सुद्धस्स पोसस्स अनङ्गणस्सा’’ति एवं वुत्तो अप्पदुट्ठपदोसी पुग्गलो, तं पुग्गलं कम्मं फुसन्तमेव कम्मं फुसति, विपाको वा फुसति. सो हि परस्स उपघातं कातुं सक्कोति वा मा वा, अत्ता पनानेन चतूसु अपायेसु ठपितो नाम होति. तेनाह भगवा – ‘‘तमेव बालं पच्चेति पापं, सुखुमो रजो पटिवातंव खित्तो’’ति. दुतियं.
३. जटासुत्तवण्णना
२३. ततिये अन्तोजटाति गाथायं जटाति तण्हाय जालिनिया अधिवचनं. सा हि रूपादीसु आरम्मणेसु हेट्ठुपरियवसेन पुनप्पुनं उप्पज्जनतो संसिब्बनट्ठेन वेळुगुम्बादीनं साखाजालसङ्खाता जटा वियाति जटा. सा पनेसा सकपरिक्खारपरपरिक्खारेसु सकअत्तभाव-परअत्तभावेसु अज्झत्तिकायतन-बाहिरायतनेसु च उप्पज्जनतो अन्तोजटा बहिजटाति वुच्चति. ताय एवं उप्पज्जमानाय जटाय जटिता पजा. यथा नाम वेळुजटादीहि वेळुआदयो, एवं ताय तण्हाजटाय सब्बापि अयं सत्तनिकायसङ्खाता पजा जटिता विनद्धा, संसिब्बिताति अत्थो. यस्मा च एवं जटिता, तं तं गोतम पुच्छामीति तस्मा तं पुच्छामि. गोतमाति भगवन्तं गोत्तेन आलपति. को इमं विजटये जटन्ति इमं एवं तेधातुकं जटेत्वा ठितं जटं को विजटेय्य, विजटेतुं को समत्थोति पुच्छति.
अथस्स भगवा तमत्थं विस्सज्जेन्तो सीले पतिट्ठायातिआदिमाह. तत्थ सीले पतिट्ठायाति चतुपारिसुद्धिसीले ठत्वा. एत्थ च भगवा जटाविजटनं पुच्छितो सीलं आरभन्तो न ‘‘अञ्ञं पुट्ठो अञ्ञं कथेती’’ति वेदितब्बो. जटाविजटकस्स हि पतिट्ठादस्सनत्थमेत्थ सीलं कथितं.
नरोति सत्तो. सपञ्ञोति कम्मजतिहेतुकपटिसन्धिपञ्ञाय पञ्ञवा. चित्तं पञ्ञञ्च भावयन्ति समाधिञ्चेव विपस्सनञ्च भावयमानो. चित्तसीसेन हेत्थ अट्ठ समापत्तियो कथिता, पञ्ञानामेन विपस्सना. आतापीति वीरियवा. वीरियञ्हि किलेसानं आतापनपरितापनट्ठेन ‘‘आतापो’’ति वुच्चति, तदस्स अत्थीति आतापी. निपकोति नेपक्कं वुच्चति पञ्ञा, ताय समन्नागतोति अत्थो. इमिना पदेन पारिहारियपञ्ञं दस्सेति. पारिहारियपञ्ञा नाम ‘‘अयं कालो उद्देसस्स, अयं कालो परिपुच्छाया’’तिआदिना नयेन सब्बत्थ कारापिता परिहरितब्बपञ्ञा. इमस्मिञ्हि पञ्हाब्याकरणे तिक्खत्तुं पञ्ञा आगता. तत्थ पठमा जातिपञ्ञा, दुतिया विपस्सनापञ्ञा, ततिया सब्बकिच्चपरिणायिका पारिहारियपञ्ञा.
सो इमं विजटये जटन्ति सो इमेहि सीलादीहि समन्नागतो भिक्खु. यथा नाम पुरिसो पथवियं पतिट्ठाय सुनिसितं सत्थं उक्खिपित्वा महन्तं वेळुगुम्बं विजटेय्य, एवमेवं सीले पतिट्ठाय समाधिसिलायं सुनिसितं विपस्सनापञ्ञासत्थं वीरियबलपग्गहितेन पारिहारियपञ्ञाहत्थेन उक्खिपित्वा सब्बम्पि तं अत्तनो सन्ताने पतितं तण्हाजटं विजटेय्य सञ्छिन्देय्य सम्पदालेय्याति.
एत्तावता सेखभूमिं कथेत्वा इदानि जटं विजटेत्वा ठितं महाखीणासवं दस्सेन्तो येसन्तिआदिमाह. एवं जटं विजटेत्वा ठितं खीणासवं दस्सेत्वा पुन जटाय विजटनोकासं दस्सेन्तो यत्थ नामञ्चातिआदिमाह. तत्थ नामन्ति चत्तारो अरूपिनो खन्धा. पटिघं रूपसञ्ञा चाति एत्थ पटिघसञ्ञावसेन कामभवो गहितो, रूपसञ्ञावसेन रूपभवो. तेसु द्वीसु गहितेसु अरूपभवो गहितोव होति भवसङ्खेपेनाति. एत्थेसा छिज्जते जटाति एत्थ तेभूमकवट्टस्स परियादियनट्ठाने एसा जटा छिज्जति, निब्बानं आगम्म छिज्जति निरुज्झतीति अयं अत्थो दस्सितो होति. ततियं.
४. मनोनिवारणसुत्तवण्णना
२४. चतुत्थे यतो यतोति पापतो वा कल्याणतो वा. अयं किर देवता ‘‘यंकिञ्चि कुसलादिभेदं लोकियं वा लोकुत्तरं वा मनो, तं निवारेतब्बमेव, न उप्पादेतब्ब’’न्ति एवंलद्धिका. स सब्बतोति सो सब्बतो. अथ भगवा – ‘‘अयं देवता अनिय्यानिककथं कथेति, मनो नाम निवारेतब्बम्पि अत्थि भावेतब्बम्पि, विभजित्वा नमस्सा दस्सेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा दुतियगाथं आह. तत्थ न मनो संयतत्तमागतन्ति, यं वुत्तं ‘‘न सब्बतो मनो निवारये’’ति, कतरं तं मनो, यं तं सब्बतो न निवारेतब्बन्ति चे. मनो संयतत्तं आगतं, यं मनो यत्थ संयतभावं आगतं, ‘‘दानं दस्सामि, सीलं रक्खिस्सामी’’तिआदिना नयेन उप्पन्नं, एतं मनो न निवारेतब्बं, अञ्ञदत्थु ब्रूहेतब्बं वड्ढेतब्बं. यतो यतो च पापकन्ति यतो यतो अकुसलं उप्पज्जति, ततो ततो च तं निवारेतब्बन्ति. चतुत्थं.
५. अरहन्तसुत्तवण्णना
२५. पञ्चमे कतावीति चतूहि मग्गेहि कतकिच्चो. अहं वदामीति अयं देवता वनसण्डवासिनी, सा आरञ्ञकानं भिक्खूनं ‘‘अहं भुञ्जामि, अहं निसीदामि, मम पत्तो, मम चीवर’’न्तिआदिकथावोहारं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘अहं इमे भिक्खू ‘खीणासवा’ति मञ्ञामि, खीणासवानञ्च नाम एवरूपा अत्तुपलद्धिनिस्सितकथा होति, न होति नु खो’’ति जाननत्थं एवं पुच्छति.
सामञ्ञन्ति लोकनिरुत्तिं लोकवोहारं. कुसलोति खन्धादीसु कुसलो. वोहारमत्तेनाति उपलद्धिनिस्सितकथं हित्वा वोहारभेदं अकरोन्तो ‘‘अहं, ममा’’ति वदेय्य. ‘‘खन्धा भुञ्जन्ति, खन्धा निसीदन्ति, खन्धानं पत्तो, खन्धानं चीवर’’न्ति हि वुत्ते वोहारभेदो होति, न कोचि जानाति. तस्मा एवं अवत्वा लोकवोहारेन वोहरतीति.
अथ देवता – ‘‘यदि दिट्ठिया वसेन न वदति, मानवसेन नु खो वदती’’ति चिन्तेत्वा पुन यो होतीति पुच्छि. तत्थ मानं नु खोति सो भिक्खु मानं उपगन्त्वा मानवसेन वदेय्य नु खोति. अथ भगवा – ‘‘अयं देवता खीणासवं समानं विय करोती’’ति चिन्तेत्वा, ‘‘खीणासवस्स नवविधोपि मानो पहीनो’’ति दस्सेन्तो पटिगाथं आह. तत्थ विधूपिताति विधमिता. मानगन्थस्साति माना च गन्था च अस्स. मञ्ञतन्ति मञ्ञनं. तिविधम्पि तण्हा-दिट्ठि-मान-मञ्ञनं सो वीतिवत्तो, अतिक्कन्तोति अत्थो. सेसं उत्तानत्थमेवाति. पञ्चमं.
६. पज्जोतसुत्तवण्णना
२६. छट्ठे पुट्ठुन्ति पुच्छितुं. कथं जानेमूति कथं जानेय्याम. दिवारत्तिन्ति दिवा च रत्तिञ्च. तत्थ तत्थाति यत्थ यत्थेव पज्जलितो होति, तत्थ तत्थ. एसा आभाति एसा बुद्धाभा. कतमा पन साति? ञाणालोको वा होतु पीतिआलोको वा पसादालोको वा धम्मकथाआलोको वा, सब्बोपि बुद्धानं पातुभावा उप्पन्नो आलोको बुद्धाभा नाम. अयं अनुत्तरा सब्बसेट्ठा असदिसाति. छट्ठं.
७. सरसुत्तवण्णना
२७. सत्तमे कुतो सरा निवत्तन्तीति इमे संसारसरा कुतो निवत्तन्ति, किं आगम्म नप्पवत्तन्तीति अत्थो. न गाधतीति न पतिट्ठाति. अतोति अतो निब्बानतो. सेसं उत्तानत्थमेवाति. सत्तमं.
८. महद्धनसुत्तवण्णना
२८. अट्ठमे निधानगतं मुत्तसारादि महन्तं धनमेतेसन्ति महद्धना. सुवण्णरजतभाजनादि महाभोगो एतेसन्ति महाभोगा. अञ्ञमञ्ञाभिगिज्झन्तीति अञ्ञमञ्ञं अभिगिज्झन्ति पत्थेन्ति पिहेन्ति. अनलङ्कताति अतित्ता अपरियत्तजाता. उस्सुक्कजातेसूति नानाकिच्चजातेसु अनुप्पन्नानं रूपादीनं उप्पादनत्थाय उप्पन्नानं अनुभवनत्थाय उस्सुक्केसु. भवसोतानुसारीसूति वट्टसोतं अनुसरन्तेसु. अनुस्सुकाति अवावटा. अगारन्ति मातुगामेन सद्धिं गेहं. विराजियाति विराजेत्वा. सेसं उत्तानमेवाति. अट्ठमं.
९. चतुचक्कसुत्तवण्णना
२९. नवमे चतुचक्कन्ति चतुइरियापथं. इरियापथो हि इध चक्कन्ति अधिप्पेतो. नवद्वारन्ति नवहि वणमुखेहि नवद्वारं. पुण्णन्ति असुचिपूरं. लोभेन संयुतन्ति तण्हाय संयुत्तं. कथं यात्रा भविस्सतीति एतस्स एवरूपस्स सरीरस्स कथं निग्गमनं भविस्सति, कथं मुत्ति परिमुत्ति समतिक्कमो भविस्सतीति पुच्छति. नद्धिन्ति उपनाहं, पुब्बकाले कोधो, अपरकाले उपनाहोति एवं पवत्तं बलवकोधन्ति अत्थो. वरत्तन्ति ‘‘छेत्वा नद्धि वरत्तञ्च, सन्दानं सहनुक्कम’’न्ति गाथाय (ध. प. ३९८; सु. नि. ६२७) तण्हा वरत्ता, दिट्ठि सन्दानं नाम जातं. इध पन पाळिनिद्दिट्ठे किलेसे ठपेत्वा अवसेसा ‘‘वरत्ता’’ति वेदितब्बा, इति किलेसवरत्तञ्च छेत्वाति अत्थो. इच्छा लोभन्ति एकोयेव धम्मो इच्छनट्ठेन इच्छा, लुब्भनट्ठेन लोभोति वुत्तो. पठमुप्पत्तिका वा दुब्बला इच्छा, अपरापरुप्पत्तिको बलवा लोभो. अलद्धपत्थना वा इच्छा, पटिलद्धवत्थुम्हि लोभो. समूलं तण्हन्ति अविज्जामूलेन समूलकं तण्हं. अब्बुय्हाति अग्गमग्गेन उप्पाटेत्वा. सेसं उत्तानमेवाति. नवमं.
१०. एणिजङ्घसुत्तवण्णना
३०. दसमे एणिजङ्घन्ति एणिमिगस्स विय सुवट्टितजङ्घं. किसन्ति अथूलं समसरीरं. अथ वा आतपेन मिलातं मालागन्धविलेपनेहि अनुपब्रूहितसरीरन्तिपि अत्थो. वीरन्ति वीरियवन्तं. अप्पाहारन्ति भोजने मत्तञ्ञुताय मिताहारं, विकालभोजनपटिक्खेपवसेन वा परित्ताहारं. अलोलुपन्ति चतूसु पच्चयेसु लोलुप्पविरहितं. रसतण्हापटिक्खेपो वा एस. सीहंवेकचरं नागन्ति एकचरं सीहं विय, एकचरं नागं विय. गणवासिनो हि पमत्ता होन्ति, एकचरा अप्पमत्ता, तस्मा एकचराव गहिताति. पवेदिताति पकासिता कथिता. एत्थाति एतस्मिं नामरूपे. पञ्चकामगुणवसेन हि रूपं गहितं, मनेन नामं, उभयेहि पन अविनिभुत्तधम्मे गहेत्वा पञ्चक्खन्धादिवसेनपेत्थ भुम्मं योजेतब्बन्ति. दसमं.
सत्तिवग्गो ततियो.