२. नन्दनवग्गो
१. नन्दनसुत्तवण्णना
११. नन्दनवग्गस्स पठमे तत्राति तस्मिं आरामे. खोति ब्यञ्जनसिलिट्ठतावसेन निपातमत्तं. भिक्खू आमन्तेसीति परिसजेट्ठके भिक्खू जानापेसि. भिक्खवोति तेसं आमन्तनाकारदीपनं. भदन्तेति पतिवचनदानं. ते भिक्खूति ये तत्थ सम्मुखीभूता धम्मपटिग्गाहका भिक्खू. भगवतो पच्चस्सोसुन्ति भगवतो वचनं पतिअस्सोसुं, अभिमुखा हुत्वा सुणिंसु सम्पटिच्छिंसूति अत्थो. एतदवोचाति एतं इदानि वत्तब्बं ‘‘भूतपुब्ब’’न्तिआदिवचनं अवोच. तत्थ तावतिंसकायिकाति तावतिंसकाये निब्बत्ता. तावतिंसकायो नाम दुतियदेवलोको वुच्चति. मघेन माणवेन सद्धिं मचलगामे कालं कत्वा तत्थ उप्पन्ने तेत्तिंस देवपुत्ते उपादाय किर तस्स देवलोकस्स अयं पण्णत्ति जाताति वदन्ति. यस्मा पन सेसचक्कवाळेसुपि छ कामावचरदेवलोका अत्थि. वुत्तम्पि चेतं ‘‘सहस्सं चातुमहाराजिकानं सहस्सं तावतिंसान’’न्ति (अ. नि. १०.२९), तस्मा नामपण्णत्तियेवेसा तस्स देवलोकस्साति वेदितब्बा. एवञ्हि निद्दोसं पदं होति.
नन्दने वनेति एत्थ तं वनं पविट्ठे पविट्ठे नन्दयति तोसेतीति नन्दनं. पञ्चसु हि मरणनिमित्तेसु उप्पन्नेसु ‘‘सम्पत्तिं पहाय चविस्सामा’’ति परिदेवमाना देवता सक्को देवानमिन्दो ‘‘मा परिदेवित्थ, अभिज्जनधम्मा नाम सङ्खारा नत्थी’’ति ओवदित्वा तत्थ पवेसापेति. तासं अञ्ञाहि देवताहि बाहासु गहेत्वा पवेसितानम्पि तस्स सम्पत्तिं दिस्वाव मरणसोको वूपसम्मति, पीतिपामोज्जमेव उप्पज्जति. अथ तस्मिं कीळमाना एव उण्हसन्तत्तो हिमपिण्डो विय विलीयन्ति, वातापहतदीपसिखा विय विज्झायन्तीति एवं यंकिञ्चि अन्तो पविट्ठं नन्दयति तोसेतियेवाति नन्दनं, तस्मिं नन्दने. अच्छरासङ्घपरिवुताति अच्छराति देवधीतानं नामं, तासं समूहेन परिवुता.
दिब्बेहीति देवलोके निब्बत्तेहि. पञ्चहि कामगुणेहीति मनापियरूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बसङ्खातेहि पञ्चहि कामबन्धनेहि कामकोट्ठासेहि वा. समप्पिताति उपेता. इतरं तस्सेव वेवचनं. परिचारयमानाति रममाना, तेसु तेसु वा रूपादीसु इन्द्रियानि सञ्चारयमाना. तायं वेलायन्ति तस्मिं परिचारणकाले. सो पनस्स देवपुत्तस्स अधुना अभिनिब्बत्तकालो वेदितब्बो. तस्स हि पटिसन्धिक्खणेयेव रत्तसुवण्णक्खन्धो विय विरोचयमानो तिगावुतप्पमाणो अत्तभावो निब्बत्ति. सो दिब्बवत्थनिवत्थो दिब्बालङ्कारपटिमण्डितो दिब्बमालाविलेपनधरो दिब्बेहि चन्दनचुण्णेहि समं विकिरियमानो दिब्बेहि पञ्चहि कामगुणेहि ओवुतो निवुतो परियोनद्धो लोभाभिभूतो हुत्वा लोभनिस्सरणं निब्बानं अपस्सन्तो आसभिं वाचं भासन्तो विय महासद्देन ‘‘न ते सुखं पजानन्ती’’ति इमं गाथं गायमानो नन्दनवने विचरि. तेन वुत्तं – ‘‘तायं वेलायं इमं गाथं अभासी’’ति.
ये न पस्सन्ति नन्दनन्ति ये तत्र पञ्चकामगुणानुभवनवसेन नन्दनवनं न पस्सन्ति. नरदेवानन्ति देवनरानं, देवपुरिसानन्ति अत्थो. तिदसानन्ति तिक्खत्तुं दसन्नं. यसस्सिनन्ति परिवारसङ्खातेन यसेन सम्पन्नानं.
अञ्ञतरा देवताति एका अरियसाविका देवता. पच्चभासीति ‘‘अयं बालदेवता इमं सम्पत्तिं निच्चं अचलं मञ्ञति, नास्सा छेदनभेदनविद्धंसनधम्मतं जानाती’’ति अधिप्पायं विवट्टेत्वा दस्सेन्ती ‘‘न त्वं बाले’’ति इमाय गाथाय पतिअभासि. यथा अरहतं वचोति यथा अरहन्तानं वचनं, तथा त्वं न जानासीति. एवं तस्सा अधिप्पायं पटिक्खिपित्वा इदानि अरहन्तानं वचनं दस्सेन्ती अनिच्चातिआदिमाह. तत्थ अनिच्चा वत सङ्खाराति सब्बे तेभूमकसङ्खारा हुत्वा अभावत्थेन अनिच्चा. उप्पादवयधम्मिनोति उप्पादवयसभावा. उप्पज्जित्वा निरुज्झन्तीति इदं पुरिमस्सेव वेवचनं. यस्मा वा उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति, तस्मा उप्पादवयधम्मिनोति. उप्पादवयग्गहणेन चेत्थ तदनन्तरा वेमज्झट्ठानं गहितमेव होति. तेसं वूपसमो सुखोति तेसं सङ्खारानं वूपसमसङ्खातं निब्बानमेव सुखं. इदं अरहतं वचोति.
नन्दनसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. नन्दतिसुत्तवण्णना
१२. दुतिये नन्दतीति तुस्सति अत्तमनो होति. पुत्तिमाति बहुपुत्तो. तस्स हि एकच्चे पुत्ता कसिकम्मं कत्वा धञ्ञस्स कोट्ठे पूरेन्ति, एकच्चे वणिज्जं कत्वा हिरञ्ञसुवण्णं आहरन्ति, एकच्चे राजानं उपट्ठहित्वा यानवाहनगामनिगमादीनि लभन्ति. अथ तेसं आनुभावसङ्खातं सिरिं अनुभवमाना माता वा पिता वा नन्दति. छणदिवसादीसु वा मण्डितपसाधिते पुत्ते सम्पत्तिं अनुभवमाने दिस्वा नन्दतीति, ‘‘नन्दति पुत्तेहि पुत्तिमा’’ति आह. गोहि तथेवाति यथा पुत्तिमा पुत्तेहि, तथा गोसामिकोपि सम्पन्नं गोमण्डलं दिस्वा गावो निस्साय गोरससम्पत्तिं अनुभवमानो गोहि नन्दति. उपधी हि नरस्स नन्दनाति, एत्थ उपधीति चत्तारो उपधी – कामूपधि, खन्धूपधि, किलेसूपधि, अभिसङ्खारूपधीति. कामापि हि ‘‘यं पञ्च कामगुणे पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं कामानं अस्सादो’’ति (म. नि. १.१६६) एवं वुत्तस्स सुखस्स अधिट्ठानभावतो ‘‘उपधियति एत्थ सुख’’न्ति इमिना वचनत्थेन उपधीति वुच्चति. खन्धापि खन्धमूलकस्स दुक्खस्स अधिट्ठानभावतो, किलेसापि अपायदुक्खस्स अधिट्ठानभावतो, अभिसङ्खारापि भवदुक्खस्स अधिट्ठानभावतोति. इध पन कामूपधि अधिप्पेतो. पञ्च हि कामगुणा तेभूमिकादिपासाद-उळारसयन-वत्थालङ्कार-नाटकपरिवारादिवसेन पच्चुपट्ठिता पीतिसोमनस्सं उपसंहरमाना नरं नन्दयन्ति. तस्मा यथा पुत्ता च गावो च, एवं इमेपि उपधी हि नरस्स नन्दनाति वेदितब्बा. न हि सो नन्दति यो निरूपधीति यो कामगुणसम्पत्तिरहितो दलिद्दो दुल्लभघासच्छादनो, न हि सो नन्दति. एवरूपो मनुस्सपेतो च मनुस्सनेरयिको च किं नन्दिस्सति भगवाति आह.
इदं सुत्वा सत्था चिन्तेसि – ‘‘अयं देवता सोकवत्थुमेव नन्दवत्थुं करोति, सोकवत्थुभावमस्सा दीपेस्सामी’’ति फलेन फलं पातेन्तो विय तायेव उपमाय तस्सा वादं भिन्दन्तो तमेव गाथं परिवत्तेत्वा सोचतीति आह. तत्थ सोचति पुत्तेहीति विदेसगमनादिवसेन पुत्तेसु नट्ठेसुपि नस्सन्तेसुपि इदानि नस्सिस्सन्तीति नाससङ्कीपि सोचति, तथा मतेसुपि मरन्तेसुपि चोरेहि राजपुरिसेहि गहितेसु वा पच्चत्थिकानं हत्थं उपगतेसु वा मरणसङ्कीपि हुत्वा सोचति. रुक्खपब्बतादीहि पतित्वा हत्थपादादीनं भेदवसेन भिन्नेसुपि भिज्जन्तेसुपि भेदसङ्कीपि हुत्वा सोचति. यथा च पुत्तेहि पुत्तिमा, गोसामिकोपि तथेव नवहाकारेहि गोहि सोचति. उपधी हि नरस्स सोचनाति यथा च पुत्तगावो, एवं पञ्च कामगुणोपधीपि –
‘‘तस्स चे कामयानस्स, छन्दजातस्स जन्तुनो;
ते कामा परिहायन्ति, सल्लविद्धोव रुप्पती’’ति. (सु. नि. ७७३) –
वुत्तनयेन नरं सोचन्ति. तस्मा नरस्स सोचना सोकवत्थुकमेवाति वेदितब्बा. न हि सो सोचति, यो निरूपधीति यस्स पन चतुब्बिधापेते उपधियो नत्थि, सो निरुपधि महाखीणासवो किं सोचिस्सति, न सोचति देवतेति.
नन्दतिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. नत्थिपुत्तसमसुत्तवण्णना
१३. ततिये नत्थि पुत्तसमं पेमन्ति विरूपेपि हि अत्तनो पुत्तके सुवण्णबिम्बकं विय मञ्ञन्ति, मालागुळे विय सीसादीसु कत्वा परिहरमाना तेहि ओहदितापि ओमुत्तिकापि गन्धविलेपनपतिता विय सोमनस्सं आपज्जन्ति. तेनाह – ‘‘नत्थि पुत्तसमं पेम’’न्ति. पुत्तपेमसमं पेमं नाम नत्थीति वुत्तं होति. गोसमितं धनन्ति गोहि समं गोधनसमं गोधनसदिसं अञ्ञं धनं नाम नत्थि भगवाति आह. सूरियसमा आभाति सूरियाभाय समा अञ्ञा आभा नाम नत्थीति दस्सेति. समुद्दपरमाति ये केचि अञ्ञे सरा नाम, सब्बे ते समुद्दपरमा, समुद्दो तेसं उत्तमो, समुद्दसदिसं अञ्ञं उदकनिधानं नाम नत्थि, भगवाति.
यस्मा पन अत्तपेमेन समं पेमं नाम नत्थि. मातापितादयो हि छड्डेत्वापि पुत्तधीतादयो च अपोसेत्वापि सत्ता अत्तानमेव पोसेन्ति. धञ्ञेन च समं धनं नाम नत्थि. (यदा हि सत्ता दुब्भिक्खा होन्ति), तथारूपे हि काले हिरञ्ञसुवण्णादीनि गोमहिंसादीनिपि धञ्ञग्गहणत्थं धञ्ञसामिकानमेव सन्तिकं गहेत्वा गच्छन्ति. पञ्ञाय च समा आभा नाम नत्थि. सूरियादयो हि एकदेसंयेव ओभासन्ति, पच्चुप्पन्नमेव च तमं विनोदेन्ति. पञ्ञा पन दससहस्सिम्पि लोकधातुं एकप्पज्जोतं कातुं सक्कोति, अतीतंसादिपटिच्छादकञ्च तमं विधमति. मेघवुट्ठिया च समो सरो नाम नत्थि. नदीवापि होतु तलाकादीनि वा, वुट्ठिसमो सरो नाम नत्थि. मेघवुट्ठिया हि पच्छिन्नाय महासमुद्दो अङ्गुलिपब्बतेमनमत्तम्पि उदकं न होति, वुट्ठिया पन पवत्तमानाय याव आभस्सरभवनापि एकोदकं होति. तस्मा भगवा देवताय पटिगाथं वदन्तो नत्थि अत्तसमं पेमन्तिआदिमाहाति.
नत्थिपुत्तसमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. खत्तियसुत्तवण्णना
१४. चतुत्थे खत्तियो द्विपदन्ति द्विपदानं राजा सेट्ठो. कोमारीति कुमारिकाले गहिता. अयं सेसभरियानं सेट्ठाति वदति. पुब्बजोति पठमं जातो काणो वापि होतु कुणिआदीनं वा अञ्ञतरो, यो पठमं जातो, अयमेव पुत्तो इमिस्सा देवताय वादे सेट्ठो नाम होति. यस्मा पन द्विपदादीनं बुद्धादयो सेट्ठा, तस्मा भगवा पटिगाथं आह. तत्थ किञ्चापि भगवा सब्बेसंयेव अपदादिभेदानं सत्तानं सेट्ठो, उप्पज्जमानो पनेस सब्बसत्तसेट्ठो द्विपदेसुयेव उप्पज्जति, तस्मा सम्बुद्धो द्विपदं सेट्ठोति आह. द्विपदेसु उप्पन्नस्स चस्स सब्बसत्तसेट्ठभावो अप्पटिहतोव होति. आजानीयोति हत्थी वा होतु अस्सादीसु अञ्ञतरो वा, यो कारणं जानाति, अयं आजानीयोव चतुप्पदानं सेट्ठोति अत्थो. कूटकण्णरञ्ञो गुळवण्णअस्सो विय. राजा किर पाचीनद्वारेन निक्खमित्वा चेतियपब्बतं गमिस्सामीति कलम्बनदीतीरं सम्पत्तो, अस्सो तीरे ठत्वा उदकं ओतरितुं न इच्छति, राजा अस्साचरियं आमन्तेत्वा, ‘‘अहो वत तया अस्सो सिक्खापितो उदकं ओतरितुं न इच्छती’’ति आह. आचरियो ‘‘सुसिक्खापितो देव अस्सो, एतस्स हि चित्तं – ‘सचाहं उदकं ओतरिस्सामि, वालं तेमिस्सति, वाले तिन्ते रञ्ञो अङ्गे उदकं पातेय्या’ति, एवं तुम्हाकं सरीरे उदकपातनभयेन न ओतरति, वालं गण्हापेथा’’ति आह. राजा तथा कारेसि. अस्सो वेगेन ओतरित्वा पारं गतो. सुस्सूसाति सुस्सूसमाना. कुमारिकाले वा गहिता होतु पच्छा वा, सुरूपा वा विरूपा वा, या सामिकं सुस्सूसति परिचरति तोसेति, सा भरियानं सेट्ठा. अस्सवोति आसुणमानो. जेट्ठो वा हि होतु कनिट्ठो वा, यो मातापितूनं वचनं सुणाति, सम्पटिच्छति, ओवादपटिकरो होति, अयं पुत्तानं सेट्ठो, अञ्ञेहि सन्धिच्छेदकादिचोरेहि पुत्तेहि को अत्थो देवतेति.
खत्तियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. सणमानसुत्तवण्णना
१५. पञ्चमे ठिते मज्झन्हिकेति ठितमज्झन्हिके. सन्निसीवेसूति यथा फासुकट्ठानं उपगन्त्वा सन्निसिन्नेसु विस्सममानेसु. ठितमज्झन्हिककालो नामेस सब्बसत्तानं इरियापथदुब्बल्यकालो. इध पन पक्खीनंयेव वसेन दस्सितो. सणतेवाति सणति विय महाविरवं विय मुच्चति. सणमानमेव चेत्थ ‘‘सणतेवा’’ति वुत्तं. तप्पटिभागं नामेतं. निदाघसमयस्मिञ्हि ठितमज्झन्हिककाले चतुप्पदगणेसु चेव पक्खीगणेसु च सन्निसिन्नेसु वातपूरितानं सुसिररुक्खानञ्चेव छिद्दवेणुपब्बानञ्च खन्धेन खन्धं साखाय साखं सङ्घट्टयन्तानं पादपानञ्च अरञ्ञमज्झे महासद्दो उप्पज्जति. तं सन्धायेतं वुत्तं. तं भयं पटिभाति मन्ति तं एवरूपे काले महाअरञ्ञस्स सणमानं मय्हं भयं हुत्वा उपट्ठाति. दन्धपञ्ञा किरेसा देवता तस्मिं खणे अत्तनो निसज्जफासुकं कथाफासुकं दुतियकं अलभन्ती एवमाह. यस्मा पन तादिसे काले पिण्डपातपटिक्कन्तस्स विवित्ते अरञ्ञायतने कम्मट्ठानं गहेत्वा निसिन्नस्स भिक्खुनो अनप्पकं सुखं उप्पज्जति, यं सन्धाय वुत्तं –
‘‘सुञ्ञागारं पविट्ठस्स, सन्तचित्तस्स भिक्खुनो;
अमानुसी रती होति, सम्मा धम्मं विपस्सतो’’ति. (ध. प. ३७३) च,
‘‘पुरतो पच्छतो वापि, अपरो चे न विज्जति;
अतीव फासु भवति, एकस्स वसतो वने’’ति. (थेरगा. ५३७) च;
तस्मा भगवा दुतियं गाथमाह. तत्थ सा रति पटिभाति मन्ति या एवरूपे काले एककस्स निसज्जा नाम, सा रति मय्हं उपट्ठातीति अत्थो. सेसं तादिसमेवाति.
सणमानसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. निद्दातन्दीसुत्तवण्णना
१६. छट्ठे निद्दाति, ‘‘अभिजानामहं, अग्गिवेस्सन, गिम्हानं पच्छिमे मासे निद्दं ओक्कमिता’’ति (म. नि. १.३८७) एवरूपाय अब्याकतनिद्दाय पुब्बभागापरभागेसु सेखपुथुज्जनानं ससङ्खारिकअकुसले चित्ते उप्पन्नं थिनमिद्धं. तन्दीति अतिच्छातातिसीतादिकालेसु उप्पन्नं आगन्तुकं आलसियं. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘तत्थ कतमा तन्दी? या तन्दी तन्दियना तन्दिमनता आलस्यं आलस्यायना आलस्यायितत्तं, अयं वुच्चति तन्दी’’ति (विभ. ८५७). विजम्भिताति कायविजम्भना. अरतीति अकुसलपक्खा उक्कण्ठितता. भत्तसम्मदोति भत्तमुच्छा भत्तकिलमथो. वित्थारो पन तेसं – ‘‘तत्थ कतमा विजम्भिता? या कायस्स जम्भना विजम्भना’’तिआदिना नयेन अभिधम्मे आगतोव. एतेनाति एतेन निद्दादिना उपक्किलेसेन उपक्किलिट्ठो निवारितपातुभावो. नप्पकासतीति न जोतति, न पातुभवतीति अत्थो. अरियमग्गोति लोकुत्तरमग्गो. इधाति इमस्मिं लोके. पाणिनन्ति सत्तानं. वीरियेनाति मग्गसहजातवीरियेन. नं पणामेत्वाति एतं किलेसजातं नीहरित्वा. अरियमग्गोति लोकियलोकुत्तरमग्गो. इति मग्गेनेव उपक्किलेसे नीहरित्वा मग्गस्स विसुद्धि वुत्ताति.
निद्दातन्दीसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. दुक्करसुत्तवण्णना
१७. सत्तमे दुत्तितिक्खन्ति दुक्खमं दुअधिवासियं. अब्यत्तेनाति बालेन. सामञ्ञन्ति समणधम्मो. इमिना देवता इदं दस्सेति – यं पण्डिता कुलपुत्ता दसपि वस्सानि वीसतिपि सट्ठिपि वस्सानि दन्ते अभिदन्तमाधाय जिव्हाय तालुं आहच्चपि चेतसा चित्तं अभिनिग्गण्हित्वापि एकासनं एकभत्तं पटिसेवमाना आपाणकोटिकं ब्रह्मचरियं चरन्ता सामञ्ञं करोन्ति. तं भगवा बालो अब्यत्तो कातुं न सक्कोतीति. बहू हि तत्थ सम्बाधाति तस्मिं सामञ्ञसङ्खाते अरियमग्गे बहू सम्बाधा मग्गाधिगमाय पटिपन्नस्स पुब्बभागे बहू परिस्सयाति दस्सेति.
चित्तञ्चे न निवारयेति यदि अयोनिसो उप्पन्नं चित्तं न निवारेय्य, कति अहानि सामञ्ञं चरेय्य? एकदिवसम्पि न चरेय्य. चित्तवसिको हि समणधम्मं कातुं न सक्कोति. पदे पदेति आरम्मणे आरम्मणे. आरम्मणञ्हि इध पदन्ति अधिप्पेतं. यस्मिं यस्मिं हि आरम्मणे किलेसो उप्पज्जति, तत्थ तत्थ बालो विसीदति नाम. इरियापथपदम्पि वट्टति. गमनादीसु हि यत्थ यत्थ किलेसो उप्पज्जति, तत्थ तत्थेव विसीदति नाम. सङ्कप्पानन्ति कामसङ्कप्पादीनं.
कुम्मो वाति कच्छपो विय. अङ्गानीति गीवपञ्चमानि अङ्गानि. समोदहन्ति समोदहन्तो, समोदहित्वा वा. मनोवितक्केति मनम्हि उप्पन्नवितक्के. एत्तावता इदं दस्सेति – यथा कुम्मो सोण्डिपञ्चमानि अङ्गानि सके कपाले समोदहन्तो सिङ्गालस्स ओतारं न देति, समोदहित्वा चस्स अप्पसय्हतं आपज्जति, एवमेवं भिक्खु मनम्हि उप्पन्नवितक्के सके आरम्मणकपाले समोदहं मारस्स ओतारं न देति, समोदहित्वा चस्स अप्पसय्हतं आपज्जतीति. अनिस्सितोति तण्हादिट्ठिनिस्सयेहि अनिस्सितो हुत्वा. अहेठयानोति अविहिंसमानो. परिनिब्बुतोति किलेसनिब्बानेन परिनिब्बुतो. नूपवदेय्य कञ्चीति यंकिञ्चि पुग्गलं आचारविपत्तिआदीसु याय कायचि मङ्कुं कातुकामो हुत्वा न वदेय्य, ‘‘कालेन वक्खामि नो अकालेना’’तिआदयो पन पञ्च धम्मे अज्झत्तं उपट्ठपेत्वा उल्लुम्पनसभावसण्ठितेन चित्तेन कारुञ्ञतं पटिच्च वदेय्याति.
दुक्करसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. हिरीसुत्तवण्णना
१८. अट्ठमे हिरीनिसेधोति हिरिया अकुसले धम्मे निसेधेतीति हिरीनिसेधो. कोचि लोकस्मिं विज्जतीति कोचि एवरूपो विज्जतीति पुच्छति. यो निन्दं अपबोधतीति यो गरहं अपहरन्तो बुज्झति. अस्सो भद्रो कसामिवाति यथा भद्रो अस्साजानीयो कसं अपहरन्तो बुज्झति, पतोदच्छायं दिस्वा संविज्झन्तो विय कसाय अत्तनि निपातं न देति, एवमेव यो भिक्खु भूतस्स दसअक्कोसवत्थुनो अत्तनि निपातं अददन्तो निन्दं अपबोधति अपहरन्तो बुज्झति, एवरूपो कोचि खीणासवो विज्जतीति पुच्छति. अभूतक्कोसेन पन परिमुत्तो नाम नत्थि. तनुयाति तनुका, हिरिया अकुसले धम्मे निसेधेत्वा चरन्ता खीणासवा नाम अप्पकाति अत्थो. सदा सताति निच्चकालं सतिवेपुल्लेन समन्नागता. अन्तं दुक्खस्स पप्पुय्याति वट्टदुक्खस्स कोटिं अन्तभूतं निब्बानं पापुणित्वा. सेसं वुत्तनयमेवाति.
हिरीसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. कुटिकासुत्तवण्णना
१९. नवमे कच्चि ते कुटिकाति अयं देवता दस मासे अन्तोवसनट्ठानट्ठेन मातरं कुटिकं कत्वा, यथा सकुणा दिवसं गोचरपसुता रत्तिं कुलावकं अल्लीयन्ति, एवमेवं सत्ता तत्थ तत्थ गन्त्वापि मातुगामस्स सन्तिकं आगच्छन्ति, आलयवसेन भरियं कुलावकं कत्वा. कुलपवेणिं सन्तानकट्ठेन पुत्ते सन्तानके कत्वा, तण्हं बन्धनं कत्वा, गाथाबन्धनेन इमे पञ्हे समोधानेत्वा भगवन्तं पुच्छि, भगवापिस्सा विस्सज्जेन्तो तग्घातिआदिमाह. तत्थ तग्घाति एकंसवचने निपातो. नत्थीति पहाय पब्बजितत्ता वट्टस्मिं वा पुन मातुकुच्छिवासस्स दारभरणस्स पुत्तनिब्बत्तिया वा अभावतो नत्थि.
देवता ‘‘मया सन्नाहं बन्धित्वा गुळ्हा पञ्हा पुच्छिता, अयञ्च समणो पुच्छितमत्तेयेव विस्सज्जेसि, जानं नु खो मे अज्झासयं कथेसि, उदाहु अजानं यं वा तं वा मुखारुळ्हं कथेसी’’ति चिन्तेत्वा पुन किन्ताहन्तिआदिमाह. तत्थ किन्ताहन्ति किं ते अहं. अथस्सा भगवा आचिक्खन्तो मातरन्तिआदिमाह. साहु तेति गाथाय अनुमोदित्वा सम्पहंसित्वा भगवन्तं वन्दित्वा गन्धमालादीहि पूजेत्वा अत्तनो देवट्ठानमेव गताति.
कुटिकासुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. समिद्धिसुत्तवण्णना
२०. दसमे तपोदारामेति तपोदस्स तत्तोदकस्स रहदस्स वसेन एवं लद्धनामे आरामे. वेभारपब्बतस्स किर हेट्ठा भुम्मट्ठकनागानं पञ्चयोजनसतिकं नागभवनं देवलोकसदिसं मणिमयेन तलेन आरामुय्यानेहि च समन्नागतं. तत्थ नागानं कीळनट्ठाने महाउदकरहदो, ततो तपोदा नाम नदी सन्दति कुथिता उण्होदका. कस्मा पनेसा एदिसा? राजगहं किर परिवारेत्वा महापेतलोको तिट्ठति, तत्थ द्विन्नं महालोहकुम्भिनिरयानं अन्तरेन अयं तपोदा आगच्छति, तस्मा कुथिता सन्दति. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘यतायं, भिक्खवे, तपोदा सन्दति, सो दहो अच्छोदको सीतोदको सातोदको सेतोदको सुप्पतित्थो रमणीयो पहूतमच्छकच्छपो, चक्कमत्तानि च पदुमानि पुप्फन्ति. अपिचायं, भिक्खवे, तपोदा द्विन्नं महानिरयानं अन्तरिकाय आगच्छति, तेनायं तपोदा कुथिता सन्दती’’ति (पारा. २३१).
इमस्स पन आरामस्स अभिमुखट्ठाने ततो महाउदकरहदो जातो, तस्स वसेनायं विहारो ‘‘तपोदारामो’’ति वुच्चति.
समिद्धीति तस्स किर थेरस्स अत्तभावो समिद्धो अभिरूपो पासादिको, तस्मा ‘‘समिद्धी’’त्वेव सङ्खं गतो. गत्तानि परिसिञ्चितुन्ति पधानिकत्थेरो एस, बलवपच्चूसे उट्ठायासना सरीरं उतुं गाहापेत्वा बहि सट्ठिहत्थमत्ते महाचङ्कमे अपरापरं चङ्कमित्वा ‘‘सेदगहितेहि गत्तेहि परिभुञ्जमानं सेनासनं किलिस्सती’’ति मञ्ञमानो गत्तानि परिसिञ्चनत्थं सरीरधोवनत्थं उपसङ्कमि. एकचीवरो अट्ठासीति निवासनं निवासेत्वा कायबन्धनं बन्धित्वा चीवरं हत्थेन गहेत्वा अट्ठासि.
गत्तानि पुब्बापयमानोति गत्तानि पुब्बसदिसानि वोदकानि कुरुमानो. अल्लसरीरे पारुतं हि चीवरं किलिस्सति दुग्गन्धं होति, न चेतं वत्तं. थेरो पन वत्तसम्पन्नो, तस्मा वत्ते ठितोव न्हायित्वा पच्चुत्तरित्वा अट्ठासि. तत्थ इदं न्हानवत्तं – उदकतित्थं गन्त्वा यत्थ कत्थचि चीवरानि निक्खिपित्वा वेगेन ठितकेनेव न ओतरितब्बं, सब्बदिसा पन ओलोकेत्वा विवित्तभावं ञत्वा खाणुगुम्बलतादीनि ववत्थपेत्वा तिक्खत्तुं उक्कासित्वा अवकुज्ज ठितेन उत्तरासङ्गचीवरं अपनेत्वा पसारेतब्बं, कायबन्धनं मोचेत्वा चीवरपिट्ठेयेव ठपेतब्बं. सचे उदकसाटिका नत्थि, उदकन्ते उक्कुटिकं निसीदित्वा निवासनं मोचेत्वा सचे सिन्नट्ठानं अत्थि, पसारेतब्बं. नो चे अत्थि, संहरित्वा ठपेतब्बं. उदकं ओतरन्तेन सणिकं नाभिप्पमाणमत्तं ओतरित्वा वीचिं अनुट्ठापेन्तेन सद्दं अकरोन्तेन निवत्तित्वा आगतदिसाभिमुखेन निमुज्जितब्बं, एवं चीवरं रक्खितं होति. उम्मुज्जन्तेनपि सद्दं अकरोन्तेन सणिकं उम्मुज्जित्वा न्हानपरियोसाने उदकन्ते उक्कुटिकेन निसीदित्वा निवासनं परिक्खिपित्वा उट्ठाय सुपरिमण्डलं निवासेत्वा कायबन्धनं बन्धित्वा चीवरं अपारुपित्वाव ठातब्बन्ति.
थेरोपि तथा न्हायित्वा पच्चुत्तरित्वा विगच्छमानउदकं कायं ओलोकयमानो अट्ठासि. तस्स पकतियापि पासादिकस्स पच्चूससमये सम्मा परिणताहारस्स उण्होदकेन न्हातस्स अतिविय मुखवण्णो विरोचि, बन्धना पवुत्ततालफलं विय पभासम्पन्नो पुण्णचन्दो विय तङ्खणविकसितपदुमं विय मुखं सस्सिरिकं अहोसि, सरीरवण्णोपि विप्पसीदि. तस्मिं समये वनसण्डे अधिवत्था भुम्मदेवता पासादिकं भिक्खुं ओलोकयमाना समनं निग्गहेतुं असक्कोन्ती कामपरिळाहाभिभूता हुत्वा, ‘‘थेरं पलोभेस्सामी’’ति अत्तभावं उळारेन अलङ्कारेन अलङ्करित्वा सहस्सवट्टिपदीपं पज्जलमाना विय चन्दं उट्ठापयमाना विय सकलारामं एकोभासं कत्वा थेरं उपसङ्कमित्वा अवन्दित्वाव वेहासे ठिता गाथं अभासि. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो अञ्ञतरा देवता…पे… अज्झभासी’’ति.
अभुत्वाति पञ्च कामगुणे अपरिभुञ्जित्वा. भिक्खसीति पिण्डाय चरसि. मा तं कालो उपच्चगाति एत्थ कालो नाम पञ्चकामगुणपटिसेवनक्खमो दहरयोब्बनकालो. जराजिण्णेन हि ओभग्गेन दण्डपरायणेन पवेधमानेन काससासाभिभूतेन न सक्का कामे परिभुञ्जितुं. इति इमं कालं सन्धाय देवता ‘‘मा तं कालो उपच्चगा’’ति आह. तत्थ मा उपच्चगाति मा अतिक्कमि.
कालं वोहं न जानामीति एत्थ वोति निपातमत्तं. कालं न जानामीति मरणकालं सन्धाय वदति. सत्तानञ्हि –
‘‘जीवितं ब्याधि कालो च, देहनिक्खेपनं गति;
पञ्चेते जीवलोकस्मिं, अनिमित्ता न नायरे’’.
तत्थ जीवितं ताव ‘‘एत्तकमेव, न इतो पर’’न्ति ववत्थानाभावतो अनिमित्तं. कललकालेपि हि सत्ता मरन्ति, अब्बुद-पेसि-घन-अड्ढमास-एकमास-द्वेमास-तेमास-चतुमासपञ्चमास…पे… दसमासकालेपि, कुच्छितो निक्खन्तसमयेपि, ततो परं वस्ससतस्स अन्तोपि बहिपि मरन्तियेव. ब्याधिपि ‘‘इमिनाव ब्याधिना सत्ता मरन्ति, न अञ्ञेना’’ति ववत्थानाभावतो अनिमित्तो. चक्खुरोगेनपि हि सत्ता मरन्ति सोतरोगादीनं अञ्ञतरेनपि. कालोपि, ‘‘इमस्मिं येव काले मरितब्बं, न अञ्ञस्मि’’न्ति एवं ववत्थानाभावतो अनिमित्तो. पुब्बण्हेपि हि सत्ता मरन्ति मज्झन्हिकादीनं अञ्ञतरस्मिम्पि. देहनिक्खेपनम्पि, ‘‘इधेव मीयमानानं देहेन पतितब्बं, न अञ्ञत्था’’ति एवं ववत्थानाभावतो अनिमित्तं. अन्तोगामे जातानञ्हि बहिगामेपि अत्तभावो पतति, बहिगामेपि जातानं अन्तोगामेपि. तथा थलजानं जले, जलजानं थलेति अनेकप्पकारतो वित्थारेतब्बं. गतिपि, ‘‘इतो चुतेन इध निब्बत्तितब्ब’’न्ति एवं ववत्थानाभावतो अनिमित्ता. देवलोकतो हि चुता मनुस्सेसुपि निब्बत्तन्ति, मनुस्सलोकतो चुता देवलोकादीनं यत्थ कत्थचि निब्बत्तन्तीति एवं यन्ते युत्तगोणो विय गतिपञ्चके लोको सम्परिवत्तति. तस्सेवं सम्परिवत्ततो ‘‘इमस्मिं नाम काले मरणं भविस्सती’’ति इमं मरणस्स कालं वोहं न जानामि.
छन्नो कालो न दिस्सतीति अयं कालो मय्हं पटिच्छन्नो अविभूतो न पञ्ञायति. तस्माति यस्मा अयं कालो पटिच्छन्नो न पञ्ञायति, तस्मा पञ्च कामगुणे अभुत्वाव भिक्खामि. मा मं कालो उपच्चगाति एत्थ समणधम्मकरणकालं सन्धाय ‘‘कालो’’ति आह. अयञ्हि समणधम्मो नाम पच्छिमे काले तिस्सो वयोसीमा अतिक्कन्तेन ओभग्गेन दण्डपरायणेन पवेधमानेन काससासाभिभूतेन न सक्का कातुं. तदा हि न सक्का होति इच्छितिच्छितं बुद्धवचनं वा गण्हितुं, धुतङ्गं वा परिभुञ्जितुं, अरञ्ञवासं वा वसितुं, इच्छितिच्छितक्खणे समापत्तिं वा समापज्जितुं, पदभाण-सरभञ्ञधम्मकथा-अनुमोदनादीनि वा कातुं, तरुणयोब्बनकाले पनेतं सब्बं सक्का कातुन्ति अयं समणधम्मकरणस्स कालो मा मं उपच्चगा, याव मं नातिक्कमति, ताव कामे अभुत्वाव समणधम्मं करोमीति आह.
पथवियं पतिट्ठहित्वाति सा किर देवता – ‘‘अयं भिक्खु समणधम्मकरणस्स कालं नाम कथेति, अकालं नाम कथेति, सहेतुकं कथेति सानिसंस’’न्ति एत्तावताव थेरे लज्जं पच्चुपट्ठापेत्वा महाब्रह्मं विय अग्गिक्खन्धं विय च नं मञ्ञमाना गारवजाता आकासा ओरुय्ह पथवियं अट्ठासि, तं सन्धायेतं वुत्तं. किञ्चापि पथवियं ठिता, येन पनत्थेन आगता, पुनपि तमेव गहेत्वा दहरो त्वन्तिआदिमाह. तत्थ सुसूति तरुणो. काळकेसोति सुट्ठु काळकेसो. भद्रेनाति भद्दकेन. एकच्चो हि दहरोपि समानो काणो वा होति कुणिआदीनं वा अञ्ञतरो, सो भद्रेन योब्बनेन समन्नागतो नाम न होति. यो पन अभिरूपो होति दस्सनीयो पासादिको सब्बसम्पत्तिसम्पन्नो, यं यदेव अलङ्कारपरिहारं इच्छति, तेन तेन अलङ्कतो देवपुत्तो विय चरति, अयं भद्रेन योब्बनेन समन्नागतो नाम होति. थेरो च उत्तमरूपसम्पन्नो, तेन नं एवमाह.
अनिक्कीळितावी कामेसूति कामेसु अकीळितकीळो अभुत्तावी, अकतकामकीळोति अत्थो. मा सन्दिट्ठिकं हित्वाति येभुय्येन हि ता अदिट्ठसच्चा अवीतरागा अपरचित्तविदूनियो देवता भिक्खू दसपि वस्सानि वीसतिम्पि…पे… सट्ठिम्पि वस्सानि परिसुद्धं अखण्डं ब्रह्मचरियं चरमाने दिस्वा – ‘‘इमे भिक्खू मानुसके पञ्च कामगुणे पहाय दिब्बे कामे पत्थयन्ता समणधम्मं करोन्ती’’ति सञ्ञं उप्पादेन्ति, अयम्पि तत्थेव उप्पादेसि. तस्मा मानुसके कामे सन्दिट्ठिके, दिब्बे च कालिके कत्वा एवमाह.
न खो अहं, आवुसोति, आवुसो, अहं सन्दिट्ठिके कामे हित्वा कालिके कामे न अनुधावामि न पत्थेमि न पिहेमि. कलिकञ्च खो अहं, आवुसोति अहं खो, आवुसो, कालिकं कामं हित्वा सन्दिट्ठिकं लोकुत्तरधम्मं अनुधावामि. इति थेरो चित्तानन्तरं अलद्धब्बताय दिब्बेपि मानुसकेपि पञ्च कामगुणे कालिकाति अकासि, चित्तानन्तरं लद्धब्बताय लोकुत्तरधम्मं सन्दिट्ठिकन्ति. पञ्चकामगुणेसु समोहितेसुपि सम्पन्नकामस्सापि कामिनो चित्तानन्तरं इच्छितिच्छितारम्मणानुभवनं न सम्पज्जति. चक्खुद्वारे इट्ठारम्मणं अनुभवितुकामेन हि चित्तकारपोत्थकाररूपकारादयो पक्कोसापेत्वा, ‘‘इदं नाम सज्जेथा’’ति वत्तब्बं होति. एत्थन्तरे अनेककोटिसतसहस्सानि चित्तानि उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति. अथ पच्छा तं आरम्मणं सम्पापुणाति. सेसद्वारेसुपि एसेव नयो. सोतापत्तिमग्गानन्तरं पन सोतापत्तिफलमेव उप्पज्जति, अन्तरा अञ्ञस्स चित्तस्स वारो नत्थि. सेसफलेसुपि एसेव नयोति.
सो तमेवत्थं गहेत्वा कालिका हि, आवुसोतिआदिमाह. तत्थ कालिकाति वुत्तनयेन समोहितसम्पत्तिनापि कालन्तरे पत्तब्बा. बहुदुक्खाति पञ्च कामगुणे निस्साय पत्तब्बदुक्खस्स बहुताय बहुदुक्खा. तंवत्थुकस्सेव उपायासस्स बहुताय बहुपायासा. आदीनवो एत्थ भिय्योति पञ्च कामगुणे निस्साय लद्धब्बसुखतो आदीनवो भिय्यो, दुक्खमेव बहुतरन्ति अत्थो. सन्दिट्ठिको अयं धम्मोति अयं लोकुत्तरधम्मो येन येन अधिगतो होति, तेन तेन परसद्धाय गन्तब्बतं हित्वा पच्चवेक्खणञाणेन सयं दट्ठब्बोति सन्दिट्ठिको. अत्तनो फलदानं सन्धाय नास्स कालोति अकालो, अकालोयेव अकालिको. यो एत्थ अरियमग्गधम्मो, सो अत्तनो पवत्तिसमनन्तरमेव फलं देतीति अत्थो. ‘‘एहि पस्स इमं धम्म’’न्ति एवं पवत्तं एहिपस्सविधिं अरहतीति एहिपस्सिको. आदित्तं चेलं वा सीसं वा अज्झुपेक्खित्वापि भावनावसेन अत्तनो चित्ते उपनयं अरहतीति ओपनेय्यिको. सब्बेहि उग्घटितञ्ञूआदीहि विञ्ञूहि ‘‘भावितो मे मग्गो, अधिगतं फलं, सच्छिकतो निरोधो’’ति अत्तनि अत्तनि वेदितब्बोति पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूहीति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१४६ आदयो) धम्मानुस्सतिवण्णनायं वुत्तो.
इदानि सा देवता अन्धो विय रूपविसेसं थेरेन कथितस्स अत्थे अजानन्ती कथञ्च भिक्खूतिआदिमाह. तत्थ कथञ्चातिपदस्स ‘‘कथञ्च भिक्खु कालिका कामा वुत्ता भगवता, कथं बहुदुक्खा, कथं बहुपायासा’’ति? एवं सब्बपदेहि सम्बन्धो वेदितब्बो.
नवोति अपरिपुण्णपञ्चवस्सो हि भिक्खु नवो नाम होति, पञ्चवस्सतो पट्ठाय मज्झिमो, दसवस्सतो पट्ठाय थेरो. अपरो नयो – अपरिपुण्णदसवस्सो नवो, दसवस्सतो पट्ठाय मज्झिमो, वीसतिवस्सतो पट्ठाय थेरो. तेसं अहं नवोति वदति.
नवोपि एकच्चो सत्तट्ठवस्सकाले पब्बजित्वा द्वादसतेरसवस्सानि सामणेरभावेनेव अतिक्कन्तो चिरपब्बजितो होति, अहं पन अचिरपब्बजितोति वदति. इमं धम्मविनयन्ति इमं धम्मञ्च विनयञ्च. उभयम्पेतं सासनस्सेव नामं. धम्मेन हेत्थ द्वे पिटकानि वुत्तानि, विनयेन विनयपिटकं, इति तीहि पिटकेहि पकासितं पटिपत्तिं अधुना आगतोम्हीति वदति.
महेसक्खाहीति महापरिवाराहि. एकेकस्स हि देवरञ्ञो कोटिसतम्पि कोटिसहस्सम्पि परिवारो होति, ते अत्तानं महन्ते ठाने ठपेत्वा तथागतं पस्सन्ति. तत्थ अम्हादिसानं अप्पेसक्खानं मातुगामजातिकानं कुतो ओकासोति दस्सेति.
मयम्पि आगच्छेय्यामाति इदं सा देवता ‘‘सचेपि चक्कवाळं पूरेत्वा परिसा निसिन्ना होति, महतिया बुद्धवीथिया सत्थु सन्तिकं गन्तुं लभती’’ति ञत्वा आह. पुच्छ भिक्खु, पुच्छ भिक्खूति थिरकरणवसेन आमेडितं कतं.
अक्खेय्यसञ्ञिनोति एत्थ ‘‘देवो, मनुस्सो, गहट्ठो, पब्बजितो, सत्तो, पुग्गलो, तिस्सो, फुस्सो’’तिआदिना नयेन अक्खेय्यतो सब्बेसं अक्खानानं सब्बासं कथानं वत्थुभूततो पञ्चक्खन्धा ‘‘अक्खेय्या’’ति वुच्चन्ति. ‘‘सत्तो नरो पोसो पुग्गलो इत्थी पुरिसो’’ति एवं सञ्ञा एतेसं अत्थीति सञ्ञिनो, अक्खेय्येस्वेव सञ्ञिनोति अक्खेय्यसञ्ञिनो, पञ्चसु खन्धेसु सत्तपुग्गलादिसञ्ञिनोति अत्थो. अक्खेय्यस्मिं पतिट्ठिताति पञ्चसु खन्धेसु अट्ठहाकारेहि पतिट्ठिता. रत्तो हि रागवसेन पतिट्ठितो होति, दुट्ठो दोसवसेन, मूळ्हो मोहवसेन, परामट्ठो दिट्ठिवसेन, थामगतो अनुसयवसेन, विनिबद्धो मानवसेन, अनिट्ठङ्गतो विचिकिच्छावसेन, विक्खेपगतो उद्धच्चवसेन पतिट्ठितो होति. अक्खेय्यं अपरिञ्ञायाति पञ्चक्खन्धे तीहि परिञ्ञाहि अपरिजानित्वा. योगमायन्ति मच्चुनोति मच्चुनो योगं पयोगं पक्खेपं उपक्खेपं उपक्कमं अब्भन्तरं आगच्छन्ति, मरणवसं गच्छन्तीति अत्थो. एवमिमाय गाथाय कालिका कामा कथिता.
परिञ्ञायाति ञातपरिञ्ञा, तीरणपरिञ्ञा, पहानपरिञ्ञाति इमाहि तीहि परिञ्ञाहि परिजानित्वा. तत्थ कतमा ञातपरिञ्ञा? पञ्चक्खन्धे परिजानाति – ‘‘अयं रूपक्खन्धो, अयं वेदनाक्खन्धो, अयं सञ्ञाक्खन्धो, अयं सङ्खारक्खन्धो, अयं विञ्ञाणक्खन्धो, इमानि तेसं लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानी’’ति, अयं ञातपरिञ्ञा. कतमा तीरणपरिञ्ञा? एवं ञातं कत्वा पञ्चक्खन्धे तीरेति अनिच्चतो दुक्खतो रोगतोति द्वाचत्तालीसाय आकारेहि. अयं तीरणपरिञ्ञा. कतमा पहानपरिञ्ञा? एवं तीरयित्वा अग्गमग्गेन पञ्चसु खन्धेसु छन्दरागं पजहति. अयं पहानपरिञ्ञा.
अक्खातारं न मञ्ञतीति एवं तीहि परिञ्ञाहि पञ्चक्खन्धे परिजानित्वा खीणासवो भिक्खु अक्खातारं पुग्गलं न मञ्ञति. अक्खातारन्ति कम्मवसेन कारणं वेदितब्बं, अक्खातब्बं कथेतब्बं पुग्गलं न मञ्ञति, न पस्सतीति अत्थो. किन्ति अक्खातब्बन्ति? ‘‘तिस्सो’’ति वा ‘‘फुस्सो’’ति वा एवं येन केनचि नामेन वा गोत्तेन वा पकासेतब्बं. तञ्हि तस्स न होतीति तं तस्स खीणासवस्स न होति. येन नं वज्जाति येन नं ‘‘रागेन रत्तो’’ति वा ‘‘दोसेन दुट्ठो’’ति वा ‘‘मोहेन मूळ्हो’’ति वाति कोचि वदेय्य, तं कारणं तस्स खीणासवस्स नत्थि.
सचे विजानासि वदेहीति सचे एवरूपं खीणासवं जानासि, ‘‘जानामी’’ति वदेहि. नो चे जानासि, अथ ‘‘न जानामी’’ति वदेहि. यक्खाति देवतं आलपन्तो आह. इति इमाय गाथाय सन्दिट्ठिको नवविधो लोकुत्तरधम्मो कथितो. साधूति आयाचनत्थे निपातो.
यो मञ्ञतीति यो अत्तानं ‘‘अहं समो’’ति वा ‘‘विसेसी’’ति वा ‘‘निहीनो’’ति वा मञ्ञति. एतेन ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदयो तयो माना गहिताव. तेसु गहितेसु नव माना गहिताव होन्ति. सो विवदेथ तेनाति सो पुग्गलो तेनेव मानेन येन केनचि पुग्गलेन सद्धिं – ‘‘केन मं त्वं पापुणासि, किं जातिया पापुणासि, उदाहु गोत्तेन, कुलपदेसेन, वण्णपोक्खरताय, बाहुसच्चेन, धुतगुणेना’’ति एवं विवदेय्य. इति इमायपि उपड्ढगाथाय कालिका कामा कथिता.
तीसु विधासूति तीसु मानेसु. ‘‘एकविधेन रूपसङ्गहो’’तिआदीसु (ध. स. ५८४) हि कोट्ठासो ‘‘विधो’’ति वुत्तो. ‘‘कथंविधं सीलवन्तं वदन्ति, कथंविधं पञ्ञवन्तं वदन्ती’’तिआदीसु (सं. नि. १.९५) आकारो. ‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, विधा. कतमा तिस्सो? सेय्योहमस्मीति विधा, सदिसोहमस्मीति विधा, हीनोहमस्मीति विधा’’तिआदीसु (सं. नि. ५.१६२) मानो ‘‘विधा’’ति वुत्तो. इधापि मानोव. तेन वुत्तं ‘‘तीसु विधासूति तीसु मानेसू’’ति. अविकम्पमानोति सो पुग्गलो एतेसु सङ्खेपतो तीसु, वित्थारतो नवसु मानेसु न कम्पति, न चलति. समो विसेसीति न तस्स होतीति तस्स पहीनमानस्स खीणासवस्स ‘‘अहं सदिसो’’ति वा ‘‘सेय्यो’’ति वा ‘‘हीनो’’ति वा न होतीति दस्सेति. पच्छिमपदं वुत्तनयमेव. इति इमायपि उपड्ढगाथाय नवविधो सन्दिट्ठिको लोकुत्तरधम्मो कथितो.
पहासि सङ्खन्ति, ‘‘पटिसङ्खा योनिसो आहारं आहारेती’’तिआदीसु (सं. नि. ४.१२०, २३९) पञ्ञा ‘‘सङ्खा’’ति आगता. ‘‘अत्थि ते कोचि गणको वा मुद्दिको वा सङ्खायको वा, यो पहोति गङ्गाय वालुकं गणेतु’’न्ति (सं. नि. ४.४१०) एत्थ गणना. ‘‘सञ्ञानिदाना हि पपञ्चसङ्खा’’तिआदीसु (सु. नि. ८८०) कोट्ठासो. ‘‘या तेसं तेसं धम्मानं सङ्खा समञ्ञा’’ति (ध. स. १३१३-१३१५) एत्थ पण्णत्ति ‘‘सङ्खा’’ति आगता. इधापि अयमेव अधिप्पेता. पहासि सङ्खन्ति पदस्स हि अयमेवत्थो – रत्तो दुट्ठो मूळ्हो इति इमं पण्णत्तिं खीणासवो पहासि जहि पजहीति.
न विमानमज्झगाति नवभेदं तिविधमानं न उपगतो. निवासट्ठेन वा मातुकुच्छि ‘‘विमान’’न्ति वुच्चति, तं आयतिं पटिसन्धिवसेन न उपगच्छीतिपि अत्थो. अनागतत्थे अतीतवचनं. अच्छेच्छीति छिन्दि. छिन्नगन्थन्ति चत्तारो गन्थे छिन्दित्वा ठितं. अनीघन्ति निद्दुक्खं. निरासन्ति नित्तण्हं. परियेसमानाति ओलोकयमाना. नाज्झगमुन्ति न अधिगच्छन्ति न विन्दन्ति न पस्सन्ति. वत्तमानत्थे अतीतवचनं. इध वा हुरं वाति इधलोके वा परलोके वा. सब्बनिवेसनेसूति तयो भवा, चतस्सो योनियो, पञ्च गतियो, सत्त विञ्ञाणट्ठितियो, नव सत्तावासा, इति इमेसुपि सब्बेसु सत्तनिवेसनेसु एवरूपं खीणासवं कायस्स भेदा उप्पज्जमानं वा उप्पन्नं वा न पस्सन्तीति अत्थो. इमाय गाथाय सन्दिट्ठिकं लोकुत्तरधम्ममेव कथेसि.
इमञ्च गाथं सुत्वा सापि देवता अत्थं सल्लक्खेसि, तेनेव कारणेन इमस्स ख्वाहं, भन्तेतिआदिमाह. तत्थ पापं न कयिराति गाथाय दसकुसलकम्मपथवसेनपि कथेतुं वट्टति अट्ठङ्गिकमग्गवसेनपि. दसकुसलकम्मपथवसेन ताव वचसाति चतुब्बिधं वचीसुचरितं गहितं. मनसाति तिविधं मनोसुचरितं गहितं. कायेन वा किञ्चन सब्बलोकेति तिविधं कायसुचरितं गहितं. इमे ताव दसकुसलकम्मपथधम्मा होन्ति. कामे पहायाति इमिना पन कामसुखल्लिकानुयोगो पटिक्खित्तो. सतिमा सम्पजानोति इमिना दसकुसलकम्मपथकारणं सतिसम्पजञ्ञं गहितं. दुक्खं न सेवेथ अनत्थसंहितन्ति इमिना अत्तकिलमथानुयोगो पटिसिद्धो. इति देवता ‘‘उभो अन्ते विवज्जेत्वा कारणेहि सतिसम्पजञ्ञेहि सद्धिं दसकुसलकम्मपथधम्मे तुम्हेहि कथिते आजानामि भगवा’’ति वदति.
अट्ठङ्गिकमग्गवसेन पन अयं नयो – तस्मिं किर ठाने महती धम्मदेसना अहोसि. देसनापरियोसाने देवता यथाठाने ठिताव देसनानुसारेन ञाणं पेसेत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठाय अत्तना अधिगतं अट्ठङ्गिकं मग्गं दस्सेन्ती एवमाह. तत्थ वचसाति सम्मावाचा गहिता, मनो पन अङ्गं न होतीति मनसाति मग्गसम्पयुत्तकं चित्तं गहितं. कायेन वा किञ्चन सब्बलोकेति सम्माकम्मन्तो गहितो, आजीवो पन वाचाकम्मन्तपक्खिकत्ता गहितोव होति. सतिमाति इमिना वायामसतिसमाधयो गहिता. सम्पजानोतिपदेन सम्मादिट्ठिसम्मासङ्कप्पा. कामे पहाय, दुक्खं न सेवेथातिपदद्वयेन अन्तद्वयवज्जनं. इति इमे द्वे अन्ते अनुपगम्म मज्झिमं पटिपदं तुम्हेहि कथितं, आजानामि भगवाति वत्वा तथागतं गन्धमालादीहि पूजेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामीति.
समिद्धिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
नन्दनवग्गो दुतियो.