९. धम्मचेतियसुत्तवण्णना
३६४. एवं मे सुतन्ति धम्मचेतियसुत्तं. तत्थ मेदाळुपन्ति नामेतं तस्स, तस्स हि निगमस्स मेदवण्णा पासाणा किरेत्थ उस्सन्ना अहेसुं, तस्मा मेदाळुपन्ति सङ्खं गतं. सेनासनं पनेत्थ अनियतं, तस्मा न तं वुत्तं. नगरकन्ति एवंनामकं सक्यानं निगमं. केनचिदेव करणीयेनाति न अञ्ञेन करणीयेन, अयं पन बन्धुलसेनापतिं सद्धिं द्वत्तिंसाय पुत्तेहि एकदिवसेनेव गण्हथाति आणापेसि, तंदिवसञ्चस्स भरियाय मल्लिकाय पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं भगवा निमन्तितो, बुद्धप्पमुखे भिक्खुसङ्घे घरं आगन्त्वा निसिन्नमत्ते ‘‘सेनापति कालङ्कतो’’ति सासनं आहरित्वा मल्लिकाय अदंसु. सा पण्णं गहेत्वा मुखसासनं पुच्छि. ‘‘रञ्ञा अय्ये सेनापति सद्धिं द्वत्तिंसाय पुत्तेहि एकप्पहारेनेव गहापितो’’ति आरोचेसुं. महाजनगतं मा करित्थाति ओवट्टिकाय पण्णं कत्वा भिक्खुसङ्घं परिविसि. तस्मिं समये एका सप्पिचाटि नीहरिता, सा उम्मारे आहच्च भिन्ना, तं अपनेत्वा अञ्ञं आहरापेत्वा भिक्खुसङ्घं परिविसि.
सत्था कतभत्तकिच्चो कथासमुट्ठापनत्थं – ‘‘सप्पिचाटिया भिन्नपच्चया न चिन्तेतब्ब’’न्ति आह. तस्मिं समये मल्लिका पण्णं नीहरित्वा भगवतो पुरतो ठपेत्वा – ‘‘भगवा इमं द्वत्तिंसाय पुत्तेहि सद्धिं सेनापतिनो मतसासनं, अहं एतम्पि न चिन्तयामि, सप्पिचाटिपच्चया किं चिन्तेय्यामी’’ति आह. भगवा – ‘‘मल्लिके, मा चिन्तयि, अनमतग्गे संसारे नाम वत्तमानानं होति एत’’न्ति अनिच्चतादिपटिसंयुत्तं धम्मकथं कत्वा अगमासि. मल्लिका द्वत्तिंससुणिसायो पक्कोसापेत्वा ओवादं अदासि. राजा मल्लिकं पक्कोसापेत्वा ‘‘सेनापतिनो अम्हाकं अन्तरे भिन्नदोसो अत्थि नत्थी’’ति पुच्छि. नत्थि सामीति. सो तस्सा वचनेन तस्स निद्दोसभावं ञत्वा विप्पटिसारी बलवदोमनस्सं उप्पादेसि. सो – ‘‘एवरूपं नाम अदोसकारकं मं सम्भावयित्वा आगतं सहायकं विनासेसि’’न्ति ततो पट्ठाय पासादे वा नाटकेसु वा रज्जसुखेसु वा चित्तस्सादं अलभमानो तत्थ तत्थ विचरितुं आरद्धो. एतदेव किच्चं अहोसि. इदं सन्धाय वुत्तं ‘‘केनचिदेव करणीयेना’’ति.
दीघं कारायनन्ति दीघकारायनो नाम बन्धुलसेनापतिस्स भागिनेय्यो ‘‘एतस्स मे मातुलो अदोसकारको निक्कारणेन घातितो’’ति रञ्ञा सेनापतिट्ठाने ठपितो. तं सन्धायेतं वुत्तं. महच्चा राजानुभावेनाति महता राजानुभावेन, धरणितलं भिन्दन्तो विय सागरं परिवत्तेन्तो विय विचित्तवेससोभेन महता बलकायेनाति अत्थो. पासादिकानीति दस्सनेनेव सह रञ्जनकानि. पसादनीयानीति तस्सेव वेवचनं. अथ वा पासादिकानीति पसादजनकानि. अप्पसद्दानीति निस्सद्दानि. अप्पनिग्घोसानीति अविभावितत्थेन निग्घोसेन रहितानि. विजनवातानीति विगतजनवातानि. मनुस्सराहस्सेय्यकानीति मनुस्सानं रहस्सकम्मानुच्छविकानि, रहस्समन्तं मन्तेन्तानं अनुरूपानीति अत्थो. पटिसल्लानसारुप्पानीति निलीयनभावस्स एकीभावस्स अनुच्छविकानि. यत्थ सुदं मयन्ति न तेन तत्थ भगवा पयिरुपासितपुब्बो, तादिसेसु पन पयिरुपासितपुब्बो, तस्मा यादिसेसु सुदं मयन्ति अयमेत्थ अत्थो.
अत्थि, महाराजाति पण्डितो सेनापति ‘‘राजा भगवन्तं ममायती’’ति जानाति, सो सचे मं राजा ‘‘कहं भगवा’’ति वदेय्य, अदन्धायन्तेन आचिक्खितुं युत्तन्ति चरपुरिसे पयोजेत्वा भगवतो निवासनट्ठानं ञत्वाव विहरति. तस्मा एवमाह. आरामं पाविसीति बहिनिगमे खन्धावारं बन्धापेत्वा कारायनेन सद्धिं पाविसि.
३६६. विहारोति गन्धकुटिं सन्धायाहंसु. आळिन्दन्ति पमुखं. उक्कासित्वाति उक्कासितसद्दं कत्वा. अग्गळन्ति कवाटं. आकोटेहीति अग्गनखेन ईसकं कुञ्चिकच्छिद्दसमीपे कोटेहीति वुत्तं होति. द्वारं किर अतिउपरि अमनुस्सा, अतिहेट्ठा दीघजातिका कोटेन्ति. तथा अकोटेत्वा मज्झे छिद्दसमीपे कोटेतब्बं, इदं द्वारकोट्टकवत्तन्ति दीपेन्ता वदन्ति. तत्थेवाति भिक्खूहि वुत्तट्ठानेयेव. खग्गञ्च उण्हीसञ्चाति देसनामत्तमेतं,
वालबीजनिमुण्हीसं, खग्गं छत्तञ्चुपाहनं;
ओरुय्ह राजा यानम्हा, ठपयित्वा पटिच्छदन्ति. –
आगतानि पन पञ्चपि राजककुधभण्डानि अदासि. कस्मा पन अदासीति. अतिगरुनो सम्मासम्बुद्धस्स सन्तिकं उद्धतवेसेन गन्तुं न युत्तन्ति च, एककोव उपसङ्कमित्वा अत्तनो रुचिवसेन सम्मोदिस्सामि चाति. पञ्चसु हि राजककुधभण्डेसु निवत्तितेसु त्वं निवत्ताति वत्तब्बं न होति, सब्बे सयमेव निवत्तन्ति. इति इमेहि द्वीहि कारणेहि अदासि. रहायतीति रहस्सं करोति निगूहति. अयं किरस्स अधिप्पायो ‘‘पुब्बेपि अयं राजा समणेन गोतमेन सद्धिं चतुक्कण्णमन्तं मन्तेत्वा मय्हं मातुलं सद्धिं द्वत्तिंसाय पुत्तेहि गण्हापेसि, इदानिपि चतुक्कण्णमन्तं मन्तेतुकामो, कच्चि नु खो मं गण्हापेस्सती’’ति. एवं कोपवसेनस्स एतदहोसि.
विवरि भगवा द्वारन्ति न भगवा उट्ठाय द्वारं विवरि, विवरतूति पन हत्थं पसारेसि. ततो – ‘‘भगवा तुम्हेहि अनेकेसु कप्पकोटीसु दानं ददमानेहि न सहत्था द्वारविवरणकम्मं कत’’न्ति सयमेव द्वारं विवटं. तं पन यस्मा भगवतो मनेन विवटं, तस्मा ‘‘विवरि भगवा द्वार’’न्ति वत्तुं वट्टति. विहारं पविसित्वाति गन्धकुटिं पविसित्वा. तस्मिं पन पविट्ठमत्तेयेव कारायनो पञ्च राजककुधभण्डानि गहेत्वा खन्धावारं गन्त्वा विटटूभं आमन्तेसि ‘‘छत्तं सम्म उस्सापेही’’ति. मय्हं पिता किं गतोति? पितरं मा पुच्छ, सचे त्वं न उस्सापेसि, तं गण्हित्वा अहं उस्सापेमीति. ‘‘उस्सापेमि सम्मा’’ति सम्पटिच्छि. कारायनो रञ्ञो एकं अस्सञ्च असिञ्च एकमेव च परिचारिकं इत्थिं ठपेत्वा – ‘‘सचे राजा जीवितेन अत्थिको, मा आगच्छतू’’ति विटटूभस्स छत्तं उस्सापेत्वा तं गहेत्वा सावत्थिमेव गतो.
३६७. धम्मन्वयोति पच्चक्खञाणसङ्खातस्स धम्मस्स अनुनयो अनुमानं, अनुबुद्धीति अत्थो. इदानि येनस्स धम्मन्वयेन ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा’’तिआदि होति, तं दस्सेतुं इध पनाहं, भन्तेतिआदिमाह. तत्थ आपाणकोटिकन्ति पाणोति जीवितं, तं मरियादं अन्तो करित्वा, मरणसमयेपि चरन्तियेव, तं न वीतिक्कमन्तीति वुत्तं होति. ‘‘अपाणकोटिक’’न्तिपि पाठो, आजीवितपरियन्तन्ति अत्थो. यथा एकच्चे जीवितहेतु अतिक्कमन्ता पाणकोटिकं कत्वा चरन्ति, न एवन्ति अत्थो. अयम्पि खो मे, भन्तेति बुद्धसुबुद्धताय धम्मस्वाक्खातताय सङ्घसुप्पटिपन्नताय च एतं एवं होति, एवञ्हि मे, भन्ते, अयं भगवति धम्मन्वयो होतीति दीपेति. एसेव नयो सब्बत्थ.
३६९. न विय मञ्ञे चक्खुं बन्धन्तेति चक्खुं अबन्धन्ते विय. अपासादिकञ्हि दिस्वा पुन ओलोकनकिच्चं न होति, तस्मा सो चक्खुं न बन्धति नाम. पासादिकं दिस्वा पुनप्पुनं ओलोकनकिच्चं होति, तस्मा सो चक्खुं बन्धति नाम. इमे च अपासादिका, तस्मा एवमाह. बन्धुकरोगो नोति कुलरोगो. अम्हाकं कुले जाता एवरूपा होन्तीति वदन्ति. उळारन्ति महेसक्खं. पुब्बेनापरन्ति पुब्बतो अपरं विसेसं. तत्थ कसिणपरिकम्मं कत्वा समापत्तिं निब्बत्तेन्तो उळारं पुब्बे विसेसं सञ्जानाति नाम, समापत्तिं पदट्ठानं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं गण्हन्तो उळारं पुब्बतो अपरं विसेसं सञ्जानाति नाम.
३७०. घातेतायं वा घातेतुन्ति घातेतब्बयुत्तकं घातेतुं. जापेतायं वा जापेतुन्ति धनेन वा जापेतब्बयुत्तकं जापेतुं जानितुं अधनं कातुं. पब्बाजेतायं वा पब्बाजेतुन्ति रट्ठतो वा पब्बाजेतब्बयुत्तकं पब्बाजेतुं.
३७३. इसिदत्तपुराणाति इसिदत्तो च पुराणो च. तेसु एको ब्रह्मचारी, एको सदारसन्तुट्ठो. ममभत्ताति मम सन्तकं भत्तं एतेसन्ति ममभत्ता. ममयानाति मम सन्तकं यानं एतेसन्ति ममयाना. जीविकाय दाताति जीवितवुत्तिं दाता. वीमंसमानोति उपपरिक्खमानो. तदा किर राजा निद्दं अनोक्कन्तोव ओक्कन्तो विय हुत्वा निपज्जि. अथ ते थपतयो ‘‘कतरस्मिं दिसाभागे भगवा’’ति पुच्छित्वा ‘‘असुकस्मिं नामा’’ति सुत्वा मन्तयिंसु – ‘‘येन सम्मासम्बुद्धो, तेन सीसे कते राजा पादतो होति. येन राजा, तेन सीसे कते सत्था पादतो होति, किं करिस्सामा’’ति? ततो नेसं एतदहोसि – ‘‘राजा कुप्पमानो यं अम्हाकं देति, तं अच्छिन्देय्य. न खो पन मयं सक्कोम जानमाना सत्थारं पादतो कातु’’न्ति राजानं पादतो कत्वा निपज्जिंसु. तं सन्धाय अयं राजा एवमाह.
३७४. पक्कामीति गन्धकुटितो निक्खमित्वा कारायनस्स ठितट्ठानं गतो, तं तत्थ अदिस्वा खन्धावारट्ठानं गतो, तत्थापि अञ्ञं अदिस्वा तं इत्थिं पुच्छि. सा सब्बं पवत्तिं आचिक्खि. राजा – ‘‘न इदानि मया एककेन तत्थ गन्तब्बं, राजगहं गन्त्वा भागिनेय्येन सद्धिं आगन्त्वा मय्हं रज्जं गण्हिस्सामी’’ति राजगहं गच्छन्तो अन्तरामग्गे कणाजकभत्तञ्चेव भुञ्जि, बहलउदकञ्च पिवि. तस्स सुखुमालपकतिकस्स आहारो न सम्मा परिणामि. सो राजगहं पापुणन्तोपि विकाले द्वारेसु पिहितेसु पापुणि. ‘‘अज्ज सालायं सयित्वा स्वे मय्हं भागिनेय्यं पस्सिस्सामी’’ति बहिनगरे सालाय निपज्जि. तस्स रत्तिभागे उट्ठानानि पवत्तिंसु, कतिपयवारे बहि निक्खमि. ततो पट्ठाय पदसा गन्तुं असक्कोन्तो तस्सा इत्थिया अङ्के निपज्जित्वा बलवपच्चूसे कालमकासि. सा तस्स मतभावं ञत्वा – ‘‘द्वीसु रज्जेसु रज्जं कारेत्वा इदानि परस्स बहिनगरे अनाथसालाय अनाथकालकिरियं कत्वा निपन्नो मय्हं सामि कोसलराजा’’तिआदीनि वदमाना उच्चासद्देन परिदेवितुं आरभि. मनुस्सा सुत्वा रञ्ञो आरोचेसुं. राजा आगन्त्वा दिस्वा सञ्जानित्वा आगतकारणं ञत्वा महापरिहारेन सरीरकिच्चं करित्वा ‘‘विटटूभं गण्हिस्सामी’’ति भेरिं चरापेत्वा बलकायं सन्निपातेसि. अमच्चा पादेसु पतित्वा – ‘‘सचे, देव, तुम्हाकं मातुलो अरोगो अस्स, तुम्हाकं गन्तुं युत्तं भवेय्य, इदानि पन विटटूभोपि तुम्हे निस्साय छत्तं उस्सापेतुं अरहतियेवा’’ति सञ्ञापेत्वा निवारेसुं.
धम्मचेतियानीति धम्मस्स चित्तीकारवचनानि. तीसु हि रतनेसु यत्थ कत्थचि चित्तीकारे कते सब्बत्थ कतोयेव होति, तस्मा भगवति चित्तीकारे कते धम्मोपि कतोव होतीति भगवा ‘‘धम्मचेतियानी’’ति आह. आदिब्रह्मचरियकानीति मग्गब्रह्मचरियस्स आदिभूतानि, पुब्बभागपटिपत्तिभूतानीति अत्थो. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
धम्मचेतियसुत्तवण्णना निट्ठिता.